Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Morwyn decaf ei hoes, morwyn droed Math yng Nghaer Dathyl. Wedi i Gilfaethwy wneud cam â hi, siaradodd yn blaen, a gwnaeth Math hi’n frenhines iddo ag awdurdod ar ei deyrnas.
Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Goewin ferch Pebin: Goewin, merch Pebin
Goewin ferch Pebin
Goewin ferch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon oedd morwyn decaf ei hoes, a morwyn draed Math fab Mathonwy, arglwydd Gwynedd. Gwnaed cam â hi tra bu’r brenin yn rhyfela, ac enillodd ei dewrder wrth ddweud y gwir gyfiawnder a choron iddi.FfynonellauGoewin ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn draed Math; wedi’i cham-drin gan Gilfaethwy, mae’n dweud y gwir wrth Math ac mae yntau’n ei gwneud yn frenhines iddo.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Tad | Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon |
| Gŵr | Math fab Mathonwy, arglwydd Gwynedd |
| Llys | Caer Dathyl yn Arfon |
Ni allai Math fyw, medd y chwedl, oni bai fod ei draed ym mhlyg croth morwyn, oni bai fod rhyfel yn ei alw ymaith. I Goewin y perthynai’r swydd honno, ac roedd yn swydd anrhydeddus yn llys Gwynedd. Mae Cyfraith Hywel Dda yn enwi troediog brenhinol ymhlith swyddogion y llys, a eisteddai dan draed y brenin yn y wledd.FfynonellauGoewin ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn draed Math; wedi’i cham-drin gan Gilfaethwy, mae’n dweud y gwir wrth Math ac mae yntau’n ei gwneud yn frenhines iddo.Math fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.
Chwenychodd nai Math, Gilfaethwy, hi. I dynnu Math ymaith, cododd ei frawd Gwydion ryfel â Phryderi o’r de, a thra marchogai Math allan gyda’i fyddin, cymerodd Gilfaethwy hi drwy drais yn ystafell y brenin ei hun yng Nghaer Dathyl.FfynonellauGoewin ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn draed Math; wedi’i cham-drin gan Gilfaethwy, mae’n dweud y gwir wrth Math ac mae yntau’n ei gwneud yn frenhines iddo.Gilfaethwy ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn a brawd Gwydion; ei gariad at Goewin, y rhyfel a ddilynodd, a’r tair blynedd ar ffurf anifeiliaid.
Pan ddaeth Math adref o’r rhyfel a mynd i’w ystafell, gofynnodd am forwyn i ddal ei draed. Siaradodd Goewin yn blaen ac yn ddewr: ‘Arglwydd, cais forwyn a fo dan dy draed. Gwraig wyf i.’ Dywedodd y cyfan wrtho: i ymosodiad gael ei wneud arni, iddi weiddi a’i chlywed gan yr holl lys, a phwy a’i gwnaeth.FfynonellauGoewin ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn draed Math; wedi’i cham-drin gan Gilfaethwy, mae’n dweud y gwir wrth Math ac mae yntau’n ei gwneud yn frenhines iddo.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Gwnaeth Math yn iawn â hi ar unwaith. Fe’i cymerai’n wraig, meddai, a rhoi iddi awdurdod dros ei deyrnas. Yna cosbodd y brodyr a wnaeth gam â hi, gan eu hanfon i’r goedwig yn anifeiliaid gwyllt am dair blynedd. Daeth Goewin yn frenhines Gwynedd.FfynonellauGoewin ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn draed Math; wedi’i cham-drin gan Gilfaethwy, mae’n dweud y gwir wrth Math ac mae yntau’n ei gwneud yn frenhines iddo.Math fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.
Cofir Goewin am ei gonestrwydd a’i hurddas, ac am y cyfiawnder a enillodd. Mae llawer o ddarllenwyr heddiw’n gweld ei stori’n un o’r rhai cyntaf yn Ewrop lle mae menyw y gwnaed cam â hi’n siarad drosti’i hun ac yn cael ei chredu, a lle mae’r brenin yn gwneud iawn yn hytrach na chuddio’r cywilydd.FfynhonnellGoewin ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Pebin o Ddôl Pebin yn Arfon, morwyn draed Math; wedi’i cham-drin gan Gilfaethwy, mae’n dweud y gwir wrth Math ac mae yntau’n ei gwneud yn frenhines iddo.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf