
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
Oes y Brenhinoedd
Aberffraw
Prif lys brenhinoedd Gwynedd ar Ynys Môn. Oddi yma y rheolai Rhodri Mawr a’i etifeddion, a chymerodd ei thywysogion y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri.
Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Seintiau Gwynedd a Môn →

Ystyr yr enw
Aberffraw: aber afon Ffraw
Aberffraw
- Aber ceg afon, cymer
- ffraw afon Ffraw
Gorwedd Aberffraw, y Berffro i’w bobl, wrth aber afon Ffraw ar arfordir de-orllewin Ynys Môn. Am ganrifoedd hwn oedd prif lys brenhinol Gwynedd, cartref Llinach Aberffraw, llinach Rhodri Mawr a roddodd i Gymru ei brenhinoedd a’i thywysogion.FfynonellauAberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.Aberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.
| Llys brenhinol | O tua 860, oes Rhodri MawrFfynonellauAberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.Aberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU. |
|---|---|
| Llinach frenhinol | Llinach Aberffraw, hyd 1282–3FfynhonnellAberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg. |
| Darganfyddiadau hynaf | Offer fflint o tua 7000 CCFfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU. |
Naw mil o flynyddoedd
Mae pobl wedi byw yma ers naw mil o flynyddoedd. Yn Nhrwyn Du, ar y bae, cafwyd bod carnedd o Oes yr Efydd yn gorwedd ar saith mil o offer fflint o Oes Ganol y Cerrig, a gerllaw mae siambr gladdu Din Dryfol a chytiau crwn Oes yr Haearn. Yn y Mabinogi, yn Aberffraw y priodwyd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon.FfynonellauAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.Aberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.
Llys Rhodri Mawr
Efallai fod llys yma mor gynnar ag oes Maelgwn Gwynedd. O tua 860 daeth Aberffraw yn llys brenhinoedd Gwynedd, ac ailgododd Rhodri Mawr ef yn 873. Dechreuodd ei fab Anarawd linach frenhinol Aberffraw, y bu ei brenhinoedd a’i thywysogion yn rheoli Gwynedd hyd 1282.FfynonellauAberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.Aberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.
Calon Gwynedd
O’r llys casglai swyddogion ddyledion y brenin a gweinyddu’r gyfraith, ac amddiffynnwyd y porthladd rhag Llychlynwyr, Gwyddelod a Normaniaid. Pan gludodd ysbeilwyr bobl ymaith yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i’w dwyn adref. Gwnaeth Owain Gwynedd Aberffraw yn ganolfan ei rym wedi 1137, ac adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn 1201.FfynonellauAberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.Aberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.
Ei dynnu fesul carreg
Wedi i Lywelyn ap Gruffudd syrthio yng Nghilmeri yn 1282, tynnodd y Saeson y llys yn ddarnau a chludo’i gerrig i godi Castell Caernarfon. Yn 1331 claddodd storm dywod fawr y tir o Aberffraw i Rosneigr. Tybir bod Eglwys Beuno, y mae ei rhan ddeheuol yn waith Normanaidd o’r ddeuddegfed ganrif, yn sefyll ar safle’r llys brenhinol.FfynonellauAberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.Aberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.
Aberffraw heddiw
Ger y pentref mae Eglwys Cwyfan, yr eglwys fach yn y môr, ar ei hynys lanw Cribinau. Mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd, ac mae Llwybr Arfordir Môn yn rhedeg drwy dwyni mawr bae Aberffraw.FfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia (Saesneg)Aberffraw, pentref a chymuned ar arfordir de-orllewin Ynys Môn, ar lan orllewinol afon Ffraw, a elwir y Berffro ar lafar; un o safleoedd Mesolithig hynaf Cymru, tua 9,000 oed: yn Nhrwyn Du ym mae Aberffraw cafwyd bod carnedd ymylfaen o Oes yr Efydd, o tua 2000 CC, a gloddiwyd yn 1977, yn gorwedd ar 7,000 o offer fflint a dwy fwyell o tua 7000 CC; gerllaw mae Din Dryfol, siambr gladdu Neolithig, ac ar lannau afon Gwna mae cytiau crwn o Oes yr Haearn; yn y Mabinogi yn Aberffraw y cynhaliwyd gwledd briodas Branwen a Matholwch; yn yr Oesoedd Canol hon oedd prif lys brenhinoedd Gwynedd a chartref brenhinol Llinach Aberffraw; ailgododd Rhodri Mawr y llys yn 873, a dechreuodd ei fab Anarawd y llinach a elwir yn Llinach Aberffraw, y bu ei disgynyddion yn frenhinoedd Gwynedd ac ymhen amser yn Dywysogion Cymru; adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn breswylfa yn 1201; mewn cyrch Llychlynnaidd yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i ddwyn adref y Cymry a gludwyd ymaith; tynnwyd y llys i lawr yn 1317 i ddarparu cerrig i Gastell Caernarfon; ar Ŵyl Sant Nicolas, 6 Rhagfyr 1331, claddodd storm dywod 186 erw o Aberffraw i’r gogledd i Rosneigr; codwyd Eglwys Cwyfan ar ynys lanw Cribinau, yr eglwys yn y môr, yn y 12fed ganrif; Eglwys Beuno, â chorff dwbl, o’r 12fed ganrif, Gradd II*; mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd; mae twyni Aberffraw, 357 hectar, yn un o gynefinoedd twyni mwyaf y DU.
Pobl y lle hwn
Rhodri MawrAnarawd ap RhodriGruffudd ap CynanOwain GwyneddLlywelyn FawrLlywelyn ap Gruffudd
Mwy ar y wefan hon
Cerdded drwy Aberffraw mewn 3D →Branwen ferch Llŷr →Cyfreithiau Hywel Dda →
Ffynonellau a darllen pellach
Beth ddigwyddodd yma
Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)
Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.
Y doethaf o frenhinoeddMerfyn Frych (wedi’i gofnodi)
Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.
Merfyn FrychRhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)
Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.
Rhodri ap MerfynGruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd
Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu GwyneddOwain Gwynedd
Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain Gwynedd
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llysoedd a chestyll y tywysogion
0 / 7Lle y cynhaliai tywysogion Cymru eu llys ac yr adeiladent mewn carreg.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf















