Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

Oes y Brenhinoedd

Aberffraw

Prif lys brenhinoedd Gwynedd ar Ynys Môn. Oddi yma y rheolai Rhodri Mawr a’i etifeddion, a chymerodd ei thywysogion y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri.

Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 860 53.193° N, 4.464° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd
Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Llun: Chris Heaton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Aberffraw: aber afon Ffraw

Aberffraw

  • Aber ceg afon, cymer
  • ffraw afon Ffraw

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Gorwedd Aberffraw, y Berffro i’w bobl, wrth aber afon Ffraw ar arfordir de-orllewin Ynys Môn. Am ganrifoedd hwn oedd prif lys brenhinol Gwynedd, cartref Llinach Aberffraw, llinach Rhodri Mawr a roddodd i Gymru ei brenhinoedd a’i thywysogion.

Llys brenhinolO tua 860, oes Rhodri Mawr
Llinach frenhinolLlinach Aberffraw, hyd 1282–3
Darganfyddiadau hynafOffer fflint o tua 7000 CC

Naw mil o flynyddoedd

Mae pobl wedi byw yma ers naw mil o flynyddoedd. Yn Nhrwyn Du, ar y bae, cafwyd bod carnedd o Oes yr Efydd yn gorwedd ar saith mil o offer fflint o Oes Ganol y Cerrig, a gerllaw mae siambr gladdu Din Dryfol a chytiau crwn Oes yr Haearn. Yn y Mabinogi, yn Aberffraw y priodwyd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon.

Llys Rhodri Mawr

Efallai fod llys yma mor gynnar ag oes Maelgwn Gwynedd. O tua 860 daeth Aberffraw yn llys brenhinoedd Gwynedd, ac ailgododd Rhodri Mawr ef yn 873. Dechreuodd ei fab Anarawd linach frenhinol Aberffraw, y bu ei brenhinoedd a’i thywysogion yn rheoli Gwynedd hyd 1282.

Calon Gwynedd

O’r llys casglai swyddogion ddyledion y brenin a gweinyddu’r gyfraith, ac amddiffynnwyd y porthladd rhag Llychlynwyr, Gwyddelod a Normaniaid. Pan gludodd ysbeilwyr bobl ymaith yn 968, talodd y Brenin Maredudd ab Owain y pridwerth i’w dwyn adref. Gwnaeth Owain Gwynedd Aberffraw yn ganolfan ei rym wedi 1137, ac adnewyddodd Llywelyn ab Iorwerth y llys yn 1201.

Ei dynnu fesul carreg

Wedi i Lywelyn ap Gruffudd syrthio yng Nghilmeri yn 1282, tynnodd y Saeson y llys yn ddarnau a chludo’i gerrig i godi Castell Caernarfon. Yn 1331 claddodd storm dywod fawr y tir o Aberffraw i Rosneigr. Tybir bod Eglwys Beuno, y mae ei rhan ddeheuol yn waith Normanaidd o’r ddeuddegfed ganrif, yn sefyll ar safle’r llys brenhinol.

Aberffraw heddiw

Ger y pentref mae Eglwys Cwyfan, yr eglwys fach yn y môr, ar ei hynys lanw Cribinau. Mae cerflun gan Jonah Jones yn anrhydeddu tywysogion Gwynedd, ac mae Llwybr Arfordir Môn yn rhedeg drwy dwyni mawr bae Aberffraw.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

    Y doethaf o frenhinoedd
  2. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych
  3. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn
  4. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd
  5. Owain Gwynedd

    Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.

    Owain Gwynedd

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf