Yn eglwys Llangadwaladr, ger Aberffraw ar Ynys Môn, mae carreg yn cofio un o frenhinoedd Gwynedd: CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM, ‘Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd’.FfynhonnellCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.
| Pryd | Teyrnasodd tua 616 i tua 625 |
|---|---|
| Ble | Gwynedd; mae ei garreg yn Llangadwaladr, Môn |
| Teulu | Mab Iago ap Beli, tad Cadwallon |
Y garreg#
Mae’r garreg yn Eglwys Cadwaladr Sant, a enwyd ar ôl ŵyr Cadfan. Dyddir ei geiriau i tua 634, ychydig flynyddoedd wedi ei deyrnasiad. Gall y gair sapientisimus, ‘doethaf’, olygu i Gadfan roi’r goron heibio yn y diwedd i fyw bywyd wedi’i roi i Dduw.FfynhonnellCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.

Brenin Gwynedd#
Ychydig a wyddys am Wynedd yn ei ddydd. Bu farw ei dad Iago fab Beli yn 613, blwyddyn brwydr Caer, medd y Blwyddnodau, a byddai ei fab Cadwallon yn cario rhyfel y Brythoniaid i galon Northumbria.FfynonellauCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.Annales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Dywedodd Sieffre o Fynwy i Edwin, darpar frenin Northumbria, gael ei fagu yn llys Cadfan wrth ochr Cadwallon, ond nid oes hanes y tu ôl i’r stori.FfynhonnellCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.
Mynwent y brenhinoedd#
Saif Llangadwaladr, yn ne-orllewin Môn, tua dwy filltir i’r dwyrain o Aberffraw, ychydig o ffordd o lys brenhinoedd Gwynedd, a dywedir mai yno y claddent eu meirw brenhinol.FfynonellauCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.Llangadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yn ne-orllewin Môn, tua dwy filltir i’r dwyrain o Aberffraw; mae gan Eglwys Gadwaladr ffenestr o’r 12fed ganrif; bu carreg Catamanus yno ers y 7fed ganrif, a’i geiriau’n awgrymu bod Cadfan ap Iago wedi’i gladdu yno; perthynai’r hawl i gyflwyno’r offeiriad i’r brenin, nid i’r esgob, hyd ddatgysylltu’r Eglwys yn 1920. Bu carreg Cadfan yno ers y seithfed ganrif, ac mae heddiw wedi’i hadeiladu i fur gogleddol corff yr eglwys. Mae un o ffenestri’r eglwys yn dyddio o’r 1100au.FfynonellauLlangadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yn ne-orllewin Môn, tua dwy filltir i’r dwyrain o Aberffraw; mae gan Eglwys Gadwaladr ffenestr o’r 12fed ganrif; bu carreg Catamanus yno ers y 7fed ganrif, a’i geiriau’n awgrymu bod Cadfan ap Iago wedi’i gladdu yno; perthynai’r hawl i gyflwyno’r offeiriad i’r brenin, nid i’r esgob, hyd ddatgysylltu’r Eglwys yn 1920.Llangadwaladr ↗Wicipedia (Saesneg)CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM, carreg goffa Cadfan ap Iago ym mur gogleddol corff yr eglwys. Roedd yr eglwys mor glos wrth y goron fel mai’r brenin, nid yr esgob, a ddewisai ei hoffeiriad hyd 1920.FfynhonnellLlangadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref yn ne-orllewin Môn, tua dwy filltir i’r dwyrain o Aberffraw; mae gan Eglwys Gadwaladr ffenestr o’r 12fed ganrif; bu carreg Catamanus yno ers y 7fed ganrif, a’i geiriau’n awgrymu bod Cadfan ap Iago wedi’i gladdu yno; perthynai’r hawl i gyflwyno’r offeiriad i’r brenin, nid i’r esgob, hyd ddatgysylltu’r Eglwys yn 1920.
Llinach Maelgwn#
Ganed Cadfan tua 569, mab ac etifedd Iago ap Beli, ac fe’i rhestrir yn achau brenhinol casgliad Harley a llawysgrif Coleg Iesu 20.FfynhonnellCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys. Trwy Beli, mab Rhun Hir, âi ei linach yn ôl at Faelgwn Gwynedd ac felly at Gunedda, a dilynodd ei fab Cadwallon ef yn frenin.FfynonellauRhun ap Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhun Hir, brenin Gwynedd o tua 547 hyd tua 586; yn yr achau brenhinol (Harleian, Llsg. Coleg Iesu 20, Llsg. Hengwrt 202); mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn gyndad i Sant Edeyrn; ei wraig oedd Perwyr, merch Rhun Ryfeddfawr, a’u mab Beli; mae Llyfr Iorwerth yn rhoi i wŷr Arfon yr hawl i gerdded ym mlaen byddin Gwynedd am eu dewrder yn rhyfel Rhun â Gwŷr y Gogledd; lladdwyd Elidyr Mwynfawr, gŵr Eurgain chwaer Rhun yn ôl Triad, yn Aber Mewydus yn Arfon, a llosgodd ei geraint o’r Gogledd, dan Glydno Eiddin, Nudd Hael, Mordaf Hael a Rhydderch Hael, Arfon; arweiniodd Rhun ei fyddin i lannau’r Gweryd, y Forth, ac arhosodd yn hir yn y Gogledd; mae Marwnad Rhun yn sôn am y rhyfel ac am ei farwolaeth; dywedir mai ar ei ôl ef yr enwyd Caerhun, caer Rufeinig Canovium sy’n gwarchod croesfan Conwy yn Nhal-y-Cafn; yn Breuddwyd Rhonabwy ef yw’r gŵr tal, gwinau, cyrliog y mae pawb yn ceisio’i gyngor; yn y Trioedd un o Dri Gwyndeyrn a Thri Eurdorchog Ynys Prydain.Cadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun.
Noddwr Beuno#
Heblaw’r achau a’i garreg, adwaenir Cadfan o’i roddion i Sant Beuno, ac roedd y gair sapientisimus ar ei garreg yn un a ddefnyddid yn anad dim am wŷr eglwysig.FfynhonnellCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys. Dywed hanes a gyhoeddwyd gan y Cymmrodorion yn 1828 i Beuno sefydlu ei dŷ yng Nghlynnog yn 616, ac mai Cadfan oedd ei noddwr mawr, a addawodd diroedd eang iddo. Cadwallon a gadwodd yr addewid, a rhoddodd Beuno deyrnwialen aur gwerth trigain buwch i’r brenin yn ddiolch; yn Essay on the Welsh Saints gan Rice Rees yn 1836, Cadfan sy’n derbyn y deyrnwialen.FfynhonnellCadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys. Rhoddwyd y tir yng Nghlynnog ei hun ‘i Dduw a Beuno am byth’, yn rhydd o bob treth a dyletswydd.FfynonellauBeuno ↗Wikipedia (Saesneg)Dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys; addysgwyd ac urddwyd ef ym Mangor; cefnogodd y Brenin Cadfan o Wynedd ei waith; rhoddodd Gwyddaint, cefnder Cadwallon, dir Clynnog Fawr i Dduw a Beuno am byth, a sefydlodd ei fynachlog yno; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, gan gynnwys ei nith Gwenfrewi; mae un ar ddeg o eglwysi yn ei enw; bu farw yn 640; ei ŵyl ar 21 Ebrill; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae Sant Beuno yn Nhremeirchion yn ganolfan ysbrydol i’r Iesuwyr.Cadfan ap Iago ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 616 i tua 625; ychydig a wyddys am hanes Gwynedd yn y cyfnod hwn; mab Iago ap Beli a thad Cadwallon; ei garreg fedd yn Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr: “Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum”, “Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd”, a ddyddir i tua 634; gall sapientisimus olygu iddo ymddeol i fywyd crefyddol; nid oes sail hanesyddol i stori Sieffre o Fynwy am fagu Edwin yn ei lys.
Cadfan arall#
Mae Cymru’n cofio Cadfan arall o’r un oes: y sant a hwyliodd o Lydaw gyda deuddeg cydymaith, a sefydlodd glas Tywyn, ac y priodolir iddo sefydlu’r fynachlog ar Ynys Enlli.FfynonellauCadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.Saint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd. Roedd gan ei glas yn Nhywyn, y cyntaf yng Nghymru yn ôl traddodiad, abad o hyd yn 1147, a thua 1240 canmolodd y bardd Llywelyn Fardd ei gyfoeth a’i freintiau yn Canu i Gadfan. Nid yw Carreg Cadfan enwog yn ei eglwys, y Gymraeg gynharaf y gwyddys amdani wedi’i naddu mewn carreg, yn enwi’r sant ei hun.FfynonellauCadfan (fl. 550?), saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad mab Eneas Lydewig; croesodd o Lydaw i Gymru gyda mynachod eraill, llawer ohonynt yn berthnasau iddo, ar genhadaeth; nawddsant Llangadfan yn Sir Drefaldwyn; fe’i cydnabyddir â sefydlu’r gymuned fynachaidd ar Enlli; ei brif waith oedd clas Tywyn ym Meirionnydd, a chanddo abad mor ddiweddar â 1147 a chorff o glerigwyr yn 1291, a’i gyfoeth a’i freintiau’n cael eu canmol tua 1240 gan Lywelyn Fardd yng Nghanu i Gadfan; mam-eglwys holl Feirionnydd i’r de o Ddysynni; nid yw ‘Carreg Cadfan’ yn enwi’r sant.Saint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd.Cadfan Stone ↗Wicipedia (Saesneg)Y Gymraeg ysgrifenedig hynaf y gwyddys amdani mewn carreg; fe’i dyddiwyd o’r seithfed hyd y nawfed ganrif. Enwyd yr eglwys yn Llangadwaladr, lle saif carreg y brenin, ar ôl ŵyr y brenin, Cadwaladr.FfynhonnellLlangadwaladr ↗Wicipedia (Saesneg)CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM, carreg goffa Cadfan ap Iago ym mur gogleddol corff yr eglwys.
Ffynonellau a darllen pellach





