Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 625 OC

Y doethaf o frenhinoedd

Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

Llun: Eglwys Cadwaladr Sant, Llangadwaladr, ger Aberffraw, sy’n cadw carreg y Brenin Cadfan. · Neil Theasby, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 625 OCOes y SeintiauAberffrawAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn eglwys Llangadwaladr, ger Aberffraw ar Ynys Môn, mae carreg yn cofio un o frenhinoedd Gwynedd: CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM, ‘Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd’.

PrydTeyrnasodd tua 616 i tua 625
BleGwynedd; mae ei garreg yn Llangadwaladr, Môn
TeuluMab Iago ap Beli, tad Cadwallon

Y garreg#

Mae’r garreg yn Eglwys Cadwaladr Sant, a enwyd ar ôl ŵyr Cadfan. Dyddir ei geiriau i tua 634, ychydig flynyddoedd wedi ei deyrnasiad. Gall y gair sapientisimus, ‘doethaf’, olygu i Gadfan roi’r goron heibio yn y diwedd i fyw bywyd wedi’i roi i Dduw.

Carreg Catamanus: ‘Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd’.
Carreg Catamanus: ‘Cadfan Frenin, doethaf a mwyaf clodfawr yr holl frenhinoedd’. · Llun: Rhion, Public domain, Wikimedia Commons

Brenin Gwynedd#

Ychydig a wyddys am Wynedd yn ei ddydd. Bu farw ei dad Iago fab Beli yn 613, blwyddyn brwydr Caer, medd y Blwyddnodau, a byddai ei fab Cadwallon yn cario rhyfel y Brythoniaid i galon Northumbria.

Dywedodd Sieffre o Fynwy i Edwin, darpar frenin Northumbria, gael ei fagu yn llys Cadfan wrth ochr Cadwallon, ond nid oes hanes y tu ôl i’r stori.

Mynwent y brenhinoedd#

Saif Llangadwaladr, yn ne-orllewin Môn, tua dwy filltir i’r dwyrain o Aberffraw, ychydig o ffordd o lys brenhinoedd Gwynedd, a dywedir mai yno y claddent eu meirw brenhinol. Bu carreg Cadfan yno ers y seithfed ganrif, ac mae heddiw wedi’i hadeiladu i fur gogleddol corff yr eglwys. Mae un o ffenestri’r eglwys yn dyddio o’r 1100au. Roedd yr eglwys mor glos wrth y goron fel mai’r brenin, nid yr esgob, a ddewisai ei hoffeiriad hyd 1920.

Llinach Maelgwn#

Ganed Cadfan tua 569, mab ac etifedd Iago ap Beli, ac fe’i rhestrir yn achau brenhinol casgliad Harley a llawysgrif Coleg Iesu 20. Trwy Beli, mab Rhun Hir, âi ei linach yn ôl at Faelgwn Gwynedd ac felly at Gunedda, a dilynodd ei fab Cadwallon ef yn frenin.

Noddwr Beuno#

Heblaw’r achau a’i garreg, adwaenir Cadfan o’i roddion i Sant Beuno, ac roedd y gair sapientisimus ar ei garreg yn un a ddefnyddid yn anad dim am wŷr eglwysig. Dywed hanes a gyhoeddwyd gan y Cymmrodorion yn 1828 i Beuno sefydlu ei dŷ yng Nghlynnog yn 616, ac mai Cadfan oedd ei noddwr mawr, a addawodd diroedd eang iddo. Cadwallon a gadwodd yr addewid, a rhoddodd Beuno deyrnwialen aur gwerth trigain buwch i’r brenin yn ddiolch; yn Essay on the Welsh Saints gan Rice Rees yn 1836, Cadfan sy’n derbyn y deyrnwialen. Rhoddwyd y tir yng Nghlynnog ei hun ‘i Dduw a Beuno am byth’, yn rhydd o bob treth a dyletswydd.

Cadfan arall#

Mae Cymru’n cofio Cadfan arall o’r un oes: y sant a hwyliodd o Lydaw gyda deuddeg cydymaith, a sefydlodd glas Tywyn, ac y priodolir iddo sefydlu’r fynachlog ar Ynys Enlli. Roedd gan ei glas yn Nhywyn, y cyntaf yng Nghymru yn ôl traddodiad, abad o hyd yn 1147, a thua 1240 canmolodd y bardd Llywelyn Fardd ei gyfoeth a’i freintiau yn Canu i Gadfan. Nid yw Carreg Cadfan enwog yn ei eglwys, y Gymraeg gynharaf y gwyddys amdani wedi’i naddu mewn carreg, yn enwi’r sant ei hun. Enwyd yr eglwys yn Llangadwaladr, lle saif carreg y brenin, ar ôl ŵyr y brenin, Cadwaladr.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn (cronicl cynnar:Beda, 731)

    Mae Awstin o Gaergaint yn gofyn i esgobion y Brythoniaid dderbyn ei awdurdod. Wedi cwrdd ag ef, maent yn gwrthod ac yn cadw eu ffyrdd eu hunain.

    Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn
  2. Brwydr Caer (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.

    Brwydr Caer
  3. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr
  4. Tewdrig yn Nhyndyrn (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Tewdrig, brenin Gwent, yn gadael ei fywyd o weddi i arwain ei bobl i fuddugoliaeth dros y Sacsoniaid yn Nhyndyrn, ac yn marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig.

    Tewdrig yn Nhyndyrn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf