Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 616 OC

Brwydr Caer

Mae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.

Llun: Æthelfrith yn gwylio mynachod diarfog Bangor ym mrwydr Caer, darlun gan Byam Shaw tua 1898. · John Byam Liston Shaw, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 616 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Tua 613 trechodd Æthelfrith, brenin Northumbria, y Brythoniaid yng Nghaer, hen Ddinas y Llengoedd. Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi brwydr Caerlleon, lle syrthiodd Selyf fab Cynan, brenin Powys.

Pryd613 yn ôl Blwyddnodau Cymru; 615 neu 616 yn ôl eraill
BleCaer, Dinas y Llengoedd
Pwy a syrthioddSelyf ap Cynan o Bowys, a mynachod Bangor Is-coed

Mynachod Bangor#

Dywed Beda fod mynachod Bangor Is-coed wedi dod i’r maes i weddïo dros fyddin y Brythoniaid. Dywedodd Æthelfrith amdanynt, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn. Dywedir i tua deuddeg cant ohonynt gael eu lladd, ac mai hanner cant yn unig a ddihangodd.

Roedd eu mynachlog mor fawr, medd Beda, fel ei bod wedi’i rhannu’n rhannau, ac nad oedd llai na thri chant o wŷr yn yr un ohonynt.

Eglwys Dunawd, Bangor Is-coed, heddiw.
Eglwys Dunawd, Bangor Is-coed, heddiw. · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cymru a’r Gogledd#

Am amser hir dywedid i’r frwydr dorri Brythoniaid Cymru oddi wrth eu tylwyth yn y Gogledd. Mae haneswyr yn awr yn gweld y syniad hwnnw wedi dyddio. Yn 2004 cafwyd beddau dan wrthglawdd yn Heronbridge, i’r de o Gaer, a all ddal rhai o’r rhai a syrthiodd.

Yn y canrifoedd a ddilynodd, galwodd Brythoniaid Cymru eu hunain fwyfwy yn Gymry, o’r hen air combrogi, ‘cyd-wladwyr’, ac wedi tua 1200 dyna oedd eu henw arferol.

Meirw Powys a Rhos#

Yn yr Hen Gymraeg Gwaith Caer Legion yw’r frwydr, ac mae Beda’n galw’r ddinas yn Legacestir, Dinas y Llengoedd. Heblaw Selyf Sarffgadau o Bowys, syrthiodd Cadwal Crysban o Ros yno, gyda llawer o ryfelwyr mawr eraill fel Gwion ap Cyndrwyn o Bengwern. Mae Annales Cambriae yn ei chofio fel ‘brwydr Caer Legion, lle lladdwyd gwŷr sanctaidd’.

Perllan Fangor#

Yn Brut y Brenhinedd, y fersiynau Cymraeg o Hanes Sieffre o Fynwy, gelwir y frwydr yn Berllan Fangor. Dywed y Cronicl Eingl-Sacsonaidd i ddau gant o offeiriaid gael eu lladd, ac i’w harweinydd, Scrocmail, ddianc yn un o’r hanner cant.

Pryd yr ymladdwyd hi?#

Mae’r dyddiad ymhell o fod yn sicr. Rhydd y Cronicl Eingl-Sacsonaidd 605 neu 606, tybiai Charles Plummer, golygydd Beda, 615 neu 616, ac mae eraill yn awgrymu 613 neu’n gynharach fyth. Ni fu Æthelfrith ei hun fyw yn hir wedyn: syrthiodd yn 616 ger afon Idle, yn erbyn Rædwald o East Anglia. Efallai i Cearl, brenin Mersia, sefyll gyda’r Brythoniaid a rhannu eu colled, oherwydd daeth ei awdurdod dros ddwyrain Cymru a Mersia i ben hyd nes y cododd Penda.

Cymry a Welsh#

Daw’r enwau Saesneg Wales a Welsh o’r Hen Saesneg Wealh, lluosog Wēalas, gair a âi’n ôl i enw un o bobloedd Gâl, y Volcae, ac a ddaeth i olygu unrhyw un o hen Orllewin Rhufain. Mae Wallonia a Wallachia yn dwyn yr un gwraidd, ac yn Lloegr mae lleoedd fel Walworth yn Swydd Durham a Walton yng Ngorllewin Swydd Efrog yn cofio Brythoniaid a fu’n byw yno gynt. Mae enw’r Brythoniaid eu hunain, Cymry, yn fyw mewn ffurf berthynol yn enw Cumbria, a rhoddodd ei ffurfiau Lladin, Cambria a Cambrian, eu henw i Fynyddoedd Cambria ac i gyfnod cyfan yn hanes y ddaear. Hyd tua 1560 ysgrifennid y gair yn Kymry neu Cymry, boed yn golygu’r bobl neu eu gwlad.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Y Gododdin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

    Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.

    Y Gododdin
  2. Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn (cronicl cynnar:Beda, 731)

    Mae Awstin o Gaergaint yn gofyn i esgobion y Brythoniaid dderbyn ei awdurdod. Wedi cwrdd ag ef, maent yn gwrthod ac yn cadw eu ffyrdd eu hunain.

    Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn
  3. Y doethaf o frenhinoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae carreg yn Llangadwaladr ym Môn yn cofio Cadfan o Wynedd fel ‘y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd’.

    Y doethaf o frenhinoedd
  4. Beuno yng Nghlynnog Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Beuno, 1346)

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

    Beuno yng Nghlynnog Fawr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf