Tua 613 trechodd Æthelfrith, brenin Northumbria, y Brythoniaid yng Nghaer, hen Ddinas y Llengoedd. Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi brwydr Caerlleon, lle syrthiodd Selyf fab Cynan, brenin Powys.FfynonellauBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio.Annales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
| Pryd | 613 yn ôl Blwyddnodau Cymru; 615 neu 616 yn ôl eraill |
|---|---|
| Ble | Caer, Dinas y Llengoedd |
| Pwy a syrthiodd | Selyf ap Cynan o Bowys, a mynachod Bangor Is-coed |
Mynachod Bangor#
Dywed Beda fod mynachod Bangor Is-coed wedi dod i’r maes i weddïo dros fyddin y Brythoniaid. Dywedodd Æthelfrith amdanynt, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn. Dywedir i tua deuddeg cant ohonynt gael eu lladd, ac mai hanner cant yn unig a ddihangodd.FfynonellauEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.Battle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio.
Roedd eu mynachlog mor fawr, medd Beda, fel ei bod wedi’i rhannu’n rhannau, ac nad oedd llai na thri chant o wŷr yn yr un ohonynt.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.

Cymru a’r Gogledd#
Am amser hir dywedid i’r frwydr dorri Brythoniaid Cymru oddi wrth eu tylwyth yn y Gogledd. Mae haneswyr yn awr yn gweld y syniad hwnnw wedi dyddio. Yn 2004 cafwyd beddau dan wrthglawdd yn Heronbridge, i’r de o Gaer, a all ddal rhai o’r rhai a syrthiodd.FfynhonnellBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio.
Yn y canrifoedd a ddilynodd, galwodd Brythoniaid Cymru eu hunain fwyfwy yn Gymry, o’r hen air combrogi, ‘cyd-wladwyr’, ac wedi tua 1200 dyna oedd eu henw arferol.FfynhonnellNames of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Daw Cymry a Chymru ill dau o’r Frythoneg combrogi, “cyd-wladwyr”; parhaodd yr hen enw Brythoniaid yn fwy cyffredin mewn llenyddiaeth hyd tua 1200, ac wedi hynny Cymry oedd yr enw arferol; mae ffurf gytras wedi goroesi yn Cumbria.
Meirw Powys a Rhos#
Yn yr Hen Gymraeg Gwaith Caer Legion yw’r frwydr, ac mae Beda’n galw’r ddinas yn Legacestir, Dinas y Llengoedd. Heblaw Selyf Sarffgadau o Bowys, syrthiodd Cadwal Crysban o Ros yno, gyda llawer o ryfelwyr mawr eraill fel Gwion ap Cyndrwyn o Bengwern.FfynhonnellBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio. Mae Annales Cambriae yn ei chofio fel ‘brwydr Caer Legion, lle lladdwyd gwŷr sanctaidd’.FfynhonnellBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio.
Perllan Fangor#
Yn Brut y Brenhinedd, y fersiynau Cymraeg o Hanes Sieffre o Fynwy, gelwir y frwydr yn Berllan Fangor.FfynhonnellBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio. Dywed y Cronicl Eingl-Sacsonaidd i ddau gant o offeiriaid gael eu lladd, ac i’w harweinydd, Scrocmail, ddianc yn un o’r hanner cant.FfynhonnellBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio.
Pryd yr ymladdwyd hi?#
Mae’r dyddiad ymhell o fod yn sicr. Rhydd y Cronicl Eingl-Sacsonaidd 605 neu 606, tybiai Charles Plummer, golygydd Beda, 615 neu 616, ac mae eraill yn awgrymu 613 neu’n gynharach fyth.FfynhonnellBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio. Ni fu Æthelfrith ei hun fyw yn hir wedyn: syrthiodd yn 616 ger afon Idle, yn erbyn Rædwald o East Anglia.FfynhonnellBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio. Efallai i Cearl, brenin Mersia, sefyll gyda’r Brythoniaid a rhannu eu colled, oherwydd daeth ei awdurdod dros ddwyrain Cymru a Mersia i ben hyd nes y cododd Penda.FfynhonnellBattle of Chester ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dyddir fel arfer tua 615/616, er bod 613 neu’n gynharach wedi’i gynnig; trechodd Æthelfrith o Northumbria fyddin o Bowys a Rhos; lladdwyd Selyf ap Cynan, Selyf Sarffgadau o Bowys; dywed Beda i tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo gael eu lladd; gallai beddau ôl-Rufeinig a gafwyd dan glawdd yn Heronbridge yn 2004 ddal rhai a laddwyd yn y frwydr; ystyrir yn gyffredinol erbyn hyn fod y syniad i’r frwydr dorri Cymru oddi wrth yr Hen Ogledd wedi dyddio.
Cymry a Welsh#
Daw’r enwau Saesneg Wales a Welsh o’r Hen Saesneg Wealh, lluosog Wēalas, gair a âi’n ôl i enw un o bobloedd Gâl, y Volcae, ac a ddaeth i olygu unrhyw un o hen Orllewin Rhufain. Mae Wallonia a Wallachia yn dwyn yr un gwraidd, ac yn Lloegr mae lleoedd fel Walworth yn Swydd Durham a Walton yng Ngorllewin Swydd Efrog yn cofio Brythoniaid a fu’n byw yno gynt.FfynhonnellNames of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Daw Cymry a Chymru ill dau o’r Frythoneg combrogi, “cyd-wladwyr”; parhaodd yr hen enw Brythoniaid yn fwy cyffredin mewn llenyddiaeth hyd tua 1200, ac wedi hynny Cymry oedd yr enw arferol; mae ffurf gytras wedi goroesi yn Cumbria. Mae enw’r Brythoniaid eu hunain, Cymry, yn fyw mewn ffurf berthynol yn enw Cumbria, a rhoddodd ei ffurfiau Lladin, Cambria a Cambrian, eu henw i Fynyddoedd Cambria ac i gyfnod cyfan yn hanes y ddaear. Hyd tua 1560 ysgrifennid y gair yn Kymry neu Cymry, boed yn golygu’r bobl neu eu gwlad.FfynhonnellNames of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Daw Cymry a Chymru ill dau o’r Frythoneg combrogi, “cyd-wladwyr”; parhaodd yr hen enw Brythoniaid yn fwy cyffredin mewn llenyddiaeth hyd tua 1200, ac wedi hynny Cymry oedd yr enw arferol; mae ffurf gytras wedi goroesi yn Cumbria.
Ffynonellau a darllen pellach





