Tua 602 galwodd Awstin, a anfonwyd o Rufain i droi’r Saeson, esgobion y Brythoniaid i’w gyfarfod. Gofynnodd iddynt ei dderbyn yn archesgob iddynt a newid eu harferion. Cyfarfu’r esgobion ag ef, a gwrthod, a chadw arferion eu heglwys eu hunain.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
| Pryd | Tua 602 neu 603 |
|---|---|
| Ble | Derwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol |
| Pwy | Saith esgob Brythonig a gwŷr dysgedig Bangor Is-coed |
Prawf y meudwy#
Beda sy’n adrodd yr hanes. Mewn cyfarfod cyntaf yn Nerwen Awstin, ni chytunai’r Brythoniaid, a gofynasant am ail gyfarfod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol. Daeth saith esgob, gyda llawer o wŷr dysgedig iawn o fynachlog fawr Bangor Is-coed, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
Ar y ffordd gofynasant i feudwy sanctaidd beth i’w wneud. ‘Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef,’ meddai. Roedd y prawf yn syml: os codai Awstin i’w cyfarfod, dylent wrando arno, ond os byddai’n eu dirmygu a pheidio â chodi atynt, dylent ei ddirmygu yntau.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef.
Y meudwy wrth yr esgobion Brythonig, yn Beda, llyfr II, pennod 2
Sefyll yn gadarn#
Arhosodd Awstin yn ei sedd. Gofynnodd dri pheth ganddynt: cadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd yn y dull Rhufeinig, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef. Atebodd y Brythoniaid na wnaent yr un o’r pethau hynny, ac na dderbynient ef yn archesgob iddynt.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
Rhybuddiodd Awstin hwy y byddent yn dioddef o law’r Saeson, a gwelodd Beda ei eiriau’n dod yn wir yng Nghaer. Ond aeth eglwys Cymru ymlaen yn ei ffordd ei hun am fwy na chanrif a hanner, nes i Elfodd ei harwain at y Pasg Rhufeinig yn 768.FfynonellauEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.Annales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Pwy a ddaeth#
Mae’n debyg i’r saith esgob ddod o esgobaethau fel Llanelwy, Mynyw, Bangor a Llandaf, fel bod y cyfarfod yn dwyn ynghyd y rhan fwyaf o arweinwyr eglwys y Brythoniaid, olynwyr agos Asa, Dewi, Deiniol a Theilo.FfynhonnellAugustine’s Oak (Synod of Chester) ↗Wikipedia (Saesneg)Y cyfarfodydd rhwng Awstin ac esgobion y Brythoniaid; mae’r cronicl Cymreig yn cofnodi ‘synod Urbs Legionis’, a ddyddiwyd gan Phillimore i 601; mae Beda’n gosod Derwen Awstin ar y ffin rhwng yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol, ac yn dweud i’r esgobion ddod o ‘dalaith nesaf y Brythoniaid’; y ddadl ynghylch cyfrif y Pasg gan Victorius o Aquitaine; saith esgob, efallai o esgobaethau fel Llanelwy, Mynyw, Bangor a Llandaf, olynwyr agos Dewi, Asa, Deiniol a Theilo; dywedodd y meudwy wrthynt am gyrraedd yn hwyr a gweld a godai Awstin i’w cyfarch. Dywedodd y meudwy wrthynt hefyd am gyrraedd yn hwyr, er mwyn gweld a oedd gan Awstin y gostyngeiddrwydd i godi a’u cyfarch.FfynhonnellAugustine’s Oak (Synod of Chester) ↗Wikipedia (Saesneg)Y cyfarfodydd rhwng Awstin ac esgobion y Brythoniaid; mae’r cronicl Cymreig yn cofnodi ‘synod Urbs Legionis’, a ddyddiwyd gan Phillimore i 601; mae Beda’n gosod Derwen Awstin ar y ffin rhwng yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol, ac yn dweud i’r esgobion ddod o ‘dalaith nesaf y Brythoniaid’; y ddadl ynghylch cyfrif y Pasg gan Victorius o Aquitaine; saith esgob, efallai o esgobaethau fel Llanelwy, Mynyw, Bangor a Llandaf, olynwyr agos Dewi, Asa, Deiniol a Theilo; dywedodd y meudwy wrthynt am gyrraedd yn hwyr a gweld a godai Awstin i’w cyfarch. Bancornburg yw enw Beda ar fynachlog fawr y gwŷr dysgedig, Bangor Is-coed.FfynhonnellEcclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig. Mae traddodiad Cymru yn enwi ei sylfaenydd a’i habad yn Ddunod Fawr, mab Pabo Post Prydain a thad Sant Deiniol, y rhoddwyd tir yno i’w deulu gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys.FfynonellauDeiniol ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Deiniol (bu farw 572), yn ôl traddodiad esgob cyntaf Bangor; dywedir bod yr eglwys gadeiriol bresennol, a gysegrwyd iddo, yn sefyll lle safai ei fynachlog; anrhydeddir ef yn Llydaw fel Sant Denoual; yn ôl ei Fuchedd Ladin, yn Llsg. Peniarth 226, a gopïwyd yn 1602 gan Syr Thomas Williams o Drefriw, mab yr Abad Dunod Fawr fab Pabo Post Prydain, teulu a gafodd dir gan Gyngen Glodrydd, brenin Powys; dywedir iddo astudio dan Gadog; mae Syr David Trefor yn ei gyfrif yn un o’r saith cefnder gwynfydedig, a fu’n feudwy ‘ar fraich Penfro’; sefydlodd fynachlog Bangor dan nawdd Maelgwn Gwynedd, a’i gwaddolodd â thiroedd a breintiau; dywedir iddo gael ei gysegru gan Ddyfrig; yn synod Llanddewi Brefi tua 545; claddwyd ar Enlli; eglwysi yn Worthenbury, Penarlâg, Llangarron, Llanfor, Llanuwchllyn, Marchwiail ac Itton, a phentref Llanddeiniol ger Bae Ceredigion; sefydlodd Gladstone Lyfrgell Sant Deiniol ym Mhenarlâg yn 1896; gŵyl 11 Medi; efallai mai ei enw ef sydd ar y dôn emyn St Denio.Deiniol ↗Wicipedia CymraegHefyd Deiniol Wyn a Deiniol Ail, nawddsant dinas Bangor; o’r un llinach ag Urien Rheged; ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir hefyd yn Ddeiniol Fab; dywedir iddo fyw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i’r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, lle ceir ffynnon o’r enw Ffynnon Ddeiniol; yn ôl traddodiad ef a Dyfrig a berswadiodd Ddewi i gynnal Synod Llanddewi Brefi yn 545; sefydlodd eglwys ym Mangor yn Arfon, Bangor Fawr, ac roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg ac yn esgob cyntaf Bangor; claddwyd ef ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro; enwyd cymunedau Planiel a Plouzeniel yn Llydaw er clod iddo; gŵyl 11 Medi.
Ble’r oedd y dderwen?#
Mae Beda’n gosod Derwen Awstin ar y ffin rhwng yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol, ychydig i’r de-ddwyrain o Hafren. Mae’r ffaith i’r esgobion ddod o ‘dalaith nesaf y Brythoniaid’ yn awgrymu bod y Brythoniaid yn dal y tiroedd gerllaw o hyd.FfynonellauAugustine’s Oak (Synod of Chester) ↗Wikipedia (Saesneg)Y cyfarfodydd rhwng Awstin ac esgobion y Brythoniaid; mae’r cronicl Cymreig yn cofnodi ‘synod Urbs Legionis’, a ddyddiwyd gan Phillimore i 601; mae Beda’n gosod Derwen Awstin ar y ffin rhwng yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol, ac yn dweud i’r esgobion ddod o ‘dalaith nesaf y Brythoniaid’; y ddadl ynghylch cyfrif y Pasg gan Victorius o Aquitaine; saith esgob, efallai o esgobaethau fel Llanelwy, Mynyw, Bangor a Llandaf, olynwyr agos Dewi, Asa, Deiniol a Theilo; dywedodd y meudwy wrthynt am gyrraedd yn hwyr a gweld a godai Awstin i’w cyfarch.Ecclesiastical History, book II, chapter 2 ↗Beda, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cyfarfu Awstin ag esgobion y Brythoniaid yn Nerwen Awstin, ar ffin yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol; dygwyd dyn dall o hil y Saeson; gofynnodd y Brythoniaid am ail synod lle byddai mwy ohonynt yn bresennol; daeth saith esgob gyda llawer o wŷr dysgedig iawn, o Fangor yn bennaf, lle dywedir mai’r abad Dunod oedd yn llywyddu; dywedodd meudwy wrthynt, “Os gŵr Duw yw ef, dilynwch ef”, ond os byddai’n eu dirmygu ac yn peidio â chodi i’w cyfarfod, y dylent ei ddirmygu yntau; gofynnodd Awstin iddynt gadw’r Pasg ar yr amser priodol, gweinyddu bedydd, a phregethu gair Duw i genedl y Saeson gydag ef; ni wnaent yr un o’r pethau hynny, na’i dderbyn yn archesgob iddynt; rhybuddiodd y byddent yn dioddef dial angau o law’r Saeson. Daeth Ethelfrith, brenin rhyfelgar y Saeson, i Ddinas y Llengoedd, Caer; am fynachod Bangor a oedd yn gweddïo, dywedodd, er nad ydynt yn dwyn arfau, eu bod yn ymladd yn ein herbyn; roedd y fynachlog wedi’i rhannu fel nad oedd llai na thri chant o wŷr ym mhob rhan; trodd Brochfael ei gefn gyda’i wŷr; lladdwyd tua deuddeg cant o’r rhai a ddaeth i weddïo, a dihangodd hanner cant yn unig.
Pasg y Brythoniaid#
Wrth galon y ddadl roedd cyfrif y Pasg. Cadwai’r Brythoniaid y cyfrif a ddefnyddiodd eu heglwys ers amser maith, ac ni dderbynient dabl newydd Victorius o Aquitaine a ddaeth Awstin gydag ef.FfynhonnellAugustine’s Oak (Synod of Chester) ↗Wikipedia (Saesneg)Y cyfarfodydd rhwng Awstin ac esgobion y Brythoniaid; mae’r cronicl Cymreig yn cofnodi ‘synod Urbs Legionis’, a ddyddiwyd gan Phillimore i 601; mae Beda’n gosod Derwen Awstin ar y ffin rhwng yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol, ac yn dweud i’r esgobion ddod o ‘dalaith nesaf y Brythoniaid’; y ddadl ynghylch cyfrif y Pasg gan Victorius o Aquitaine; saith esgob, efallai o esgobaethau fel Llanelwy, Mynyw, Bangor a Llandaf, olynwyr agos Dewi, Asa, Deiniol a Theilo; dywedodd y meudwy wrthynt am gyrraedd yn hwyr a gweld a godai Awstin i’w cyfarch.
Mae’r cronicl Cymreig yn cadw ei gof ei hun: ‘Synod Urbs Legionis. Bu farw Gregori yng Nghrist a hefyd yr esgob Dewi o Moni Iudeorum.’ Dyddiodd Phillimore y cofnod i 601.FfynhonnellAugustine’s Oak (Synod of Chester) ↗Wikipedia (Saesneg)Y cyfarfodydd rhwng Awstin ac esgobion y Brythoniaid; mae’r cronicl Cymreig yn cofnodi ‘synod Urbs Legionis’, a ddyddiwyd gan Phillimore i 601; mae Beda’n gosod Derwen Awstin ar y ffin rhwng yr Hwicce a’r Sacsoniaid Gorllewinol, ac yn dweud i’r esgobion ddod o ‘dalaith nesaf y Brythoniaid’; y ddadl ynghylch cyfrif y Pasg gan Victorius o Aquitaine; saith esgob, efallai o esgobaethau fel Llanelwy, Mynyw, Bangor a Llandaf, olynwyr agos Dewi, Asa, Deiniol a Theilo; dywedodd y meudwy wrthynt am gyrraedd yn hwyr a gweld a godai Awstin i’w cyfarch.
Ffynonellau a darllen pellach





