Taliesin
Pen beirdd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
Taliesin
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
c. 590 OC
Mae Urien Rheged, arwr cerddi Taliesin, yn arwain brenhinoedd y gogledd ac yn caethiwo’r Eingl ar ynys Lindisfarne.
Llun: Lindisfarne, Ynys Fedcawd, lle caeodd Urien a’i gynghreiriaid yr Eingl i mewn. Mae adfeilion y priordy yn ddiweddarach. · August Schwerdfeger, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Arweiniodd Urien Rheged, y brenin a foliannodd Taliesin, gynghrair o frenhinoedd y Gogledd yn erbyn Eingl Brynaich, a’u cau i mewn ar ynys Lindisfarne, a alwai’r Brythoniaid yn Fedcawd.FfynonellauUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.History of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun.
| Pryd | Tua 590; rhoddir dyddiadau o 572 i ar ôl 597 i farw Urien |
|---|---|
| Ble | Lindisfarne, Medcawd i’r Brythoniaid |
| Pwy | Urien, Rhydderch Hen, Gwallawg a Morgan |
Dywed yr Historia Brittonum i bedwar brenin ymladd yn ei erbyn, Urien, Rhydderch, Gwallawg a Morgan, ac i’r brenin Eingl Theodric gael ei gau i mewn dri diwrnod a thair nos yn ynys Medcawd.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun.

Ond lladdwyd Urien tra parhâi’r gwarchae, a chwalodd y gynghrair. Bu farw, medd yr hen awduron, drwy genfigen.FfynonellauUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Galarodd y Cymry amdano ar gân. Yng nghylch englynion Urien, mae’r llefarydd yn cario pen y brenin a laddwyd: ‘Penn a borthaf’. Mae cerddi am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd.FfynonellauUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Mae wyth cerdd fawl i Urien yn Llyfr Taliesin, ac mae’r lleoedd a enwyd ar ei ôl yn Cumbria heddiw gan mwyaf, calon yr hen Reged.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Mae’r achau Cymreig hynaf yn rhoi ei linach fel ‘Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst fab Coel Hen’, a galwai ysgrifenwyr diweddarach ei dŷ yn Gynferchyn, disgynyddion Cynfarch.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf. Roedd ei deyrnas yn fwyaf tebygol o gwmpas Moryd Solway, ac mae’n un o’r enwocaf a’r gorau ei gofnod o holl Frythoniaid yr Hen Ogledd. Mae ei gerddi’n sôn amdano’n ymladd ger afon Ayr, yn Ystrad Clud, ac efallai yn erbyn y Pictiaid yn ogystal â’r Eingl.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Mae Hanes y Brythoniaid yn rhoi’r rheswm am yr eiddigedd a ddaeth â’i fywyd i ben: ‘am fod ganddo, yn fwy na’r holl frenhinoedd eraill, y medr mwyaf i adnewyddu rhyfel’. Dywed hefyd i’r frwydr fynd yn ôl ac ymlaen, ‘weithiau’r gelynion, weithiau’r dinasyddion’ yn ennill, nes i Urien gael y llaw uchaf.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf. Dywed ei awdur iddo dynnu ar waith Rhun, mab Urien, y dywedir hefyd iddo fedyddio Edwin o Northumbria.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Yn fwy na’r holl frenhinoedd eraill roedd ganddo’r medr mwyaf i adnewyddu rhyfel.
Hanes y Brythoniaid, am Urien
Ymhlith yr wyth cerdd i Urien yn Llyfr Taliesin mae ‘Uryen yr echwyd’, ‘Gweith argoet llwyfein’, brwydr Argoed Llwyfain, a ‘Dadolwch Vryen’, cerdd gymodi, sy’n awgrymu i’r bardd unwaith ffraeo â’i arglwydd a gorfod ennill ei ffafr yn ôl. Mae un gerdd yn enwi’r gelyn Fflamddwyn, ‘sy’n dwyn fflam’, llysenw Cymraeg efallai ar un o feibion Ida.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Yn 1918 dadleuodd John Morris-Jones fod yr holl gerddi i Urien, Owain a Gwallawg yn wir o’r chweched ganrif, a dilynodd Ifor Williams ef. Os ydynt, yna gyda cherddi Aneirin dyma lenyddiaeth gynharaf yr Oesoedd Canol yn unrhyw un o ieithoedd llafar Ewrop.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.
Yn rhamantau’r canrifoedd diweddarach daeth Urien yn Frenin Urien o Gorre, a’i fab Owain yn farchog Ywain.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf. Owain yw arwr y rhamant Gymraeg Iarlles y Ffynnon ac Yvain, le Chevalier au Lion gan Chrétien de Troyes, ac yn Breuddwyd Rhonabwy mae’n chwarae gwyddbwyll yn erbyn Arthur.FfynhonnellOwain mab Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Owain fab Urien (bu farw tua 595), mab Urien, brenin Rheged, ymladdodd gyda’i dad yn erbyn Eingl Brynaich; ceir y prif gyfeiriadau ato yng ngherddi Taliesin, bardd Urien; mewn un ef yw buddugwr brwydr Rhyd Alclud; yng Ngweith Argoed Llwyfain, pan fynnodd Fflamddwyn wystlon, gwaeddodd Owain her ac ysbrydoli gwŷr Rheged i ymladd yn hytrach na thalu teyrnged; dywed marwnad Taliesin, Marwnad Owain, i Owain ladd Fflamddwyn: ‘Pan laddodd Owain Fflamddwyn, nid oedd fwy nogyd cysgaid; cysgid Lloegr llydan nifer, a lleufer yn eu llygaid’; etifeddodd Reged pan laddwyd ei dad ac ymladdodd gyda’i frodyr Elffin a Phasgen yn erbyn eu cymdogion; dywedir ei fod wedi’i gladdu yn Llan-Forfael, a leolir gan draddodiad lleol ym mynwent St Andrew yn Penrith; yn y chwedlau Arthuraidd ef yw Ywain neu Yvain, arwr Yvain, y Marchog a’r Llew gan Chrétien de Troyes a’r rhamant Gymraeg Owain, neu Iarlles y Ffynnon, ac yn Breuddwyd Rhonabwy mae’n chwarae gwyddbwyll yn erbyn Arthur; gyda chymorth llew a achubodd rhag sarff mae’n cyflawni llawer o anturiaethau; mae’r Cymry’n rhoi iddo efeilles, Morfudd. Marwnad Taliesin iddo yw’r farwnad hynaf yn Gymraeg, a dywedir ei fod yn gorwedd yn Llan-Forfael, a esyd traddodiad lleol ym mynwent Sant Andreas ym Mhenrith.FfynonellauOwain ab Urien ↗Wicipedia CymraegUn o arweinwyr Brythoniaid yr Hen Ogledd a ddaeth yn ffigwr pwysig yn rhamantau’r Oesoedd Canol; mab Urien Rheged, brenin Rheged; brawd Pasgen ac, yn ôl traddodiad llên gwerin, gefell i Forfudd; un o’r Coelwys, disgynyddion y brenin Coel Hen; mae Llyfr Taliesin yn cadw dwy gerdd a ganodd Taliesin iddo; yn ‘Gwaith Argoed Llwyfain’ ymddengys fod Owain yn arwain byddin ei dad Urien yn erbyn yr Eingl dan Fflamddwyn; mae’r ail yn farwnad i Owain, yr hynaf yn y Gymraeg, a dywed ei phennill enwog iddo ladd Fflamddwyn mor hawdd â syrthio i gysgu; yn Canu Llywarch Hen fe’i gelwir yn Owain Rheged; mae’n arwr Iarlles y Ffynnon, un o’r Tair Rhamant, ac yn Yvain yn Le Chevalier au Lion Chrétien de Troyes, ac yn gymeriad amlwg yn Breuddwyd Rhonabwy; mae Beirdd y Tywysogion yn cyfeirio ato’n aml; mae chwedl werin o Lanferres yn sôn am Owain a’i efeilles Morfudd yn Rhyd-y-gyfarthfa.Owain mab Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Owain fab Urien (bu farw tua 595), mab Urien, brenin Rheged, ymladdodd gyda’i dad yn erbyn Eingl Brynaich; ceir y prif gyfeiriadau ato yng ngherddi Taliesin, bardd Urien; mewn un ef yw buddugwr brwydr Rhyd Alclud; yng Ngweith Argoed Llwyfain, pan fynnodd Fflamddwyn wystlon, gwaeddodd Owain her ac ysbrydoli gwŷr Rheged i ymladd yn hytrach na thalu teyrnged; dywed marwnad Taliesin, Marwnad Owain, i Owain ladd Fflamddwyn: ‘Pan laddodd Owain Fflamddwyn, nid oedd fwy nogyd cysgaid; cysgid Lloegr llydan nifer, a lleufer yn eu llygaid’; etifeddodd Reged pan laddwyd ei dad ac ymladdodd gyda’i frodyr Elffin a Phasgen yn erbyn eu cymdogion; dywedir ei fod wedi’i gladdu yn Llan-Forfael, a leolir gan draddodiad lleol ym mynwent St Andrew yn Penrith; yn y chwedlau Arthuraidd ef yw Ywain neu Yvain, arwr Yvain, y Marchog a’r Llew gan Chrétien de Troyes a’r rhamant Gymraeg Owain, neu Iarlles y Ffynnon, ac yn Breuddwyd Rhonabwy mae’n chwarae gwyddbwyll yn erbyn Arthur; gyda chymorth llew a achubodd rhag sarff mae’n cyflawni llawer o anturiaethau; mae’r Cymry’n rhoi iddo efeilles, Morfudd.
Ffynonellau a darllen pellach
Bardd llys Urien Rheged, a anrhydeddwyd am ganrifoedd fel y mwyaf o’r Cynfeirdd.
TaliesinBrwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.
Brwydr ArfderyddBu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.
Marw Dewi SantMarwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.
Y GododdinMae Awstin o Gaergaint yn gofyn i esgobion y Brythoniaid dderbyn ei awdurdod. Wedi cwrdd ag ef, maent yn gwrthod ac yn cadw eu ffyrdd eu hunain.
Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarnYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf