Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 600 OC

Y Gododdin

Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.

Llun: Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Hand α, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 600 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

Tua’r flwyddyn 600 marchogodd rhyfelwyr y Gododdin, Brythoniaid Din Eidyn, Caeredin, i’r de i Gatraeth i ymladd yr Eingl. Prin y daeth neb adref. Galarodd y bardd Aneirin amdanynt yn Y Gododdin, ymhlith y farddoniaeth hynaf yn unrhyw un o ieithoedd Prydain.

PrydTua 600
BleO Ddin Eidyn i Gatraeth, Catterick yn ôl y farn arferol
Y gerddY Gododdin, yn Llyfr Aneirin o ail hanner y 1200au

Y wledd a’r frwydr#

Gwleddodd y rhyfelwyr am flwyddyn yn Nin Eidyn ac yna mynd i’r frwydr. Safai eu medd am y cyfan a roddodd eu harglwydd iddynt, a thalasant amdano â theyrngarwch hyd angau. Mae’r gerdd yn eu rhifo’n 300, neu 363, o wŷr dethol, ac mewn un fersiwn dim ond un, Cynon ap Clydno, a ddaeth yn ôl.

Cadwyn o farwnadau yw’r gerdd, pob un i ryfelwr. Gwnaeth Ifor Williams y golygiad dibynadwy cyntaf, Canu Aneirin, yn 1938, a’i darllen fel un sy’n enwi Mynyddog Mwynfawr yn arglwydd y Gododdin.

Arthur yn y gerdd hynaf#

Mae un pennill, i foli’r rhyfelwr Gwawrddur, yn enwi Arthur wrth fynd heibio. Os yw’r llinell cyn hyned â’r gerdd, gall fod y sôn cynharaf am Arthur yn unman.

Mae’r gerdd wedi goroesi mewn un llawysgrif, Llyfr Aneirin, a ysgrifennwyd yn ail hanner y 1200au, ac fe’i darllenir a’i hailadrodd o hyd: gwnaeth cyn-Fardd Cenedlaethol Cymru, Gillian Clarke, fersiwn Saesneg newydd ohoni.

Gwŷr a aeth Gatraeth#

Mae llawer o’r penillion yn agor â’r un geiriau, ‘Gwŷr a aeth Gatraeth gan wawr’. Daeth y rhyfelwyr o bell, rhai o wlad y Pictiaid a rhai o Wynedd, ac roeddent yn Gristnogion: mae un pennill yn adrodd sut y rhoddodd Rhufawn Hir ‘aur i’r allor, a rhodd hael i’r cerddor’. Aethant allan â ‘meirch buan ac arfwisg dywyll a thariannau, coesau gwaywffyn yn uchel a’u blaenau’n llym, a llurigau disglair a chleddyfau’, a daw’r gair am eu harfwisg, llurig, o’r Lladin lorica.

Gwŷr a aeth Gatraeth gan wawr.

Aneirin, Y Gododdin

Daliai’r Gododdin, y Votadini yn oes Rhufain, diroedd yn ne-ddwyrain yr Alban a Northumberland heddiw, a gelwid y bobl o gwmpas Clackmannan yn Fanaw Gododdin.

Aneirin#

Mae Llyfr Aneirin yn agor â’r geiriau ‘Hwn yw e gododin. aneirin ae cant’. Roedd ei fam Dwywei yn chwaer i Wallawg, cynghreiriad Urien, ac awgrymodd Ifor Williams fod Aneirin yn frawd i Sant Deiniol. Dywed y gerdd iddo fod yn y frwydr ei hun, iddo gael ei gymryd yn garcharor, a’i ryddhau am bridwerth gan Geneu fab Llywarch Hen. Mae’r Trioedd yn ei alw’n Aneirin Gwawdrydd, Mechdeyrn Beirdd.

Llyfr Aneirin#

Dau gopïydd a ysgrifennodd y llyfr. Copïodd y cyntaf 88 o benillion ac yna bedair cerdd a elwir y Gorchanau; gweithiai’r ail o gopi hŷn a chadwodd lawer o’i sillafu Hen Gymraeg, arwydd o oedran y gerdd. Mae’r llyfr hefyd yn cynnwys Peis Dinogat, hwiangerdd.

Dafydd Nanmor oedd biau’r llyfr yn y bymthegfed ganrif, a Robert Vaughan o Hengwrt wedyn. Fe’i lladratawyd yn y 1780au, aeth drwy ddwylo Thomas Price, Carnhuanawc, a Syr Thomas Phillipps, a’i brynu gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896. Mae heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, a’i rhoddodd ar-lein yn 2013.

Y bobl

fl. c. 600

Aneirin

Bardd Y Gododdin (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.

Aneirin

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Marw Dewi Sant (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

    Marw Dewi Sant
  2. Urien yn gwarchae ar Lindisfarne (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

    Mae Urien Rheged, arwr cerddi Taliesin, yn arwain brenhinoedd y gogledd ac yn caethiwo’r Eingl ar ynys Lindisfarne.

    Urien yn gwarchae ar Lindisfarne
  3. Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn (cronicl cynnar:Beda, 731)

    Mae Awstin o Gaergaint yn gofyn i esgobion y Brythoniaid dderbyn ei awdurdod. Wedi cwrdd ag ef, maent yn gwrthod ac yn cadw eu ffyrdd eu hunain.

    Esgobion y Brythoniaid yn sefyll yn gadarn
  4. Brwydr Caer (cronicl cynnar:Beda, 731; Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae buddugoliaeth Northumbria yn gwahanu Brythoniaid Cymru oddi wrth eu perthnasau yn y gogledd. Daw’r bobl i alw eu hunain yn Gymry, sef ‘cyd-wladwyr’.

    Brwydr Caer

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf