
Hanes Cymru / Oes y tywysogion / Chwarae
Cerddwch drwyddo mewn 3D
Aberffraw: llys brenhinol y gogledd
Croeswch afon Ffraw at brif lys brenhinoedd Gwynedd ym Môn, eisteddwch yn ei neuadd, ymwelwch ag eglwys Beuno, ac edrychwch dros y dŵr at Eryri.
Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Caiff y llys ei dynnu ar eich dyfais, felly mae’n cymryd eiliad i lwytho. Ar gysylltiad araf, edrychwch arno mewn lluniau yn lle hynny.
Ni all eich porwr ddangos 3D yma, felly dyma fe mewn lluniau.
Lluniau 3D a dynnwyd ar y wefan hon, o’r cloddio, y cofnodion a’r gerdd. Gweler isod yr hyn a wyddom a’r hyn a ddychmygwyd.
Y 12 arhosfan
Llys brenhinol y gogledd
Rydych yn croesi afon Ffraw wrth y rhyd. Ar dir yn codi ar y lan orllewinol, wrth aber yr afon, saif Aberffraw, prif lys brenhinoedd Gwynedd.FfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia, ar sail Coflein, Rhestr Môn y Comisiwn Brenhinol (1937) ac M. Redknap, ‘The Vikings in Wales’ (2008) (Saesneg)Y pentref ar lan orllewinol afon Ffraw, wrth ei haber; prif lys brenhinoedd cynnar Gwynedd; cyrch gan y Llychlynwyr yn 968; datgymalwyd y llys yn 1317 i roi defnyddiau adeiladu i Gastell Caernarfon; y twyni o 883 erw, un o’r cynefinoedd twyni mwyaf ym Mhrydain.
Yn y 1190au enwodd Gerallt Gymro dri llys brenhinol Cymru: Dinefwr yn y de, Aberffraw yn y gogledd a Phengwern ym Mhowys.FfynhonnellThe Description of Wales, Book I, chapter 4 ↗Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare, ar A Vision of Britain Through Time (Saesneg)“Roedd tri llys brenhinol ... Dinefwr, yn Ne Cymru, a symudwyd o Gaerllion; Aberffraw, yng Ngogledd Cymru; a Phengwern, ym Mhowys.”
Rydym yn ei ddangos tua 1230. O’r flwyddyn honno galwai Llywelyn Fawr ei hun yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri: daeth enw’r lle bychan hwn ym Môn i olygu Gwynedd gyfan.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
Porth y llys
Nid oes yr un o adeiladau llys Aberffraw wedi’i ganfod eto, ac nid yw ei union le’n sicr.FfynhonnellAberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinCafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref.
Felly rydym wedi’i dynnu ar batrwm Llys Rhosyr, llys yr un tywysogion ychydig filltiroedd i’r de-ddwyrain, yr unig lys y cloddiwyd ei olion ac y gellir eu gweld.FfynhonnellLlys Rhosyr ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: un o lysoedd pwysig tywysogion Gwynedd, yr unig un ag olion gweladwy sydd ar agor i’r cyhoedd, a’r unig lys diamddiffyn a gadarnhawyd drwy gloddio. Ein darlun ni yw ei fur, ei borth a’i adeiladau yma.
Y ffos a ganfu’r cloddwyr
Yn 1973–74, 1979 a 1987–88 bu archaeolegwyr yn cloddio yma yn y pentref. Cawsant ran o gaeadle ag ochrau syth ac o leiaf un gornel gron. Roedd ei ffos wedi’i chloddio eto o leiaf unwaith, a buont yn ei dilyn am 70 metr, yn rhedeg tua’r gogledd-gogledd-ddwyrain.FfynonellauAberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinCafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref.Aberffraw llys and motte ↗Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, ar sail R. White (1979) ac R. White a D. Longley (1995) (Saesneg)Safle tebygol llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; cloddio yn 1973–74 a 1979, a rhagor o waith yn 1987–88; rhan o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio a’i dilyn am 70 m; gall y gornel grom awgrymu tomen castell.
Tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd. Mae dyddiad radiocarbon yn ei osod rywle rhwng tua 27 a 387 OC, ond ni chafwyd bron ddim byd Rhufeinig, felly gall mai caeadle brodorol hŷn ydyw, wedi’i ddefnyddio eto.FfynhonnellAberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinCafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref.
Credir mai dyma safle mwyaf tebygol llys y brenhinoedd.FfynhonnellAberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinCafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref. Rydym wedi tynnu’r llys y tu mewn iddo, gyda’r ffos a chlawdd.
Y tu mewn i’r llys
O fewn y mur saif y neuadd, ystafell y tywysog, ac o gwmpas y buarth y gegin, y stabl, yr ystordy, y bragdy a’r geudy: adeiladau llys fel y’u canfuwyd yn Llys Rhosyr.FfynhonnellLlys Rhosyr ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: un o lysoedd pwysig tywysogion Gwynedd, yr unig un ag olion gweladwy sydd ar agor i’r cyhoedd, a’r unig lys diamddiffyn a gadarnhawyd drwy gloddio.
Y llys oedd canolfan rheolaeth y tywysog yn y rhan hon o Fôn. Mae Cyfreithiau Hywel Dda yn enwi’r swyddogion a’i gwasanaethai, o’r distain a’r ynad i’r gwas march a’r cog.FfynhonnellThe Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys (Saesneg)Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
Yn y neuadd
Mae Cyfreithiau Hywel Dda yn rhoi lle yn y neuadd i bob swyddog o’r llys: yr edling, yr etifedd, gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, yr offeiriad a’r pencerdd yn eu hymyl, a’r osgordd yn y pen draw.FfynhonnellThe Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys (Saesneg)Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
Yma yr eisteddai’r tywysog wrth ei fwrdd ar y llwyfan, ac arglwyddes y llys wrth ei ochr, tra canai bardd y delyn a llosgai’r tân ar yr aelwyd yng nghanol y llawr.
Ein darlun ni yw maint y neuadd, ei physt a’i tho llechi, ar batrwm neuaddau’r tywysogion a gloddiwyd.
Ystafell y tywysog
Wrth ymyl y neuadd safai’r ystafell, lle cysgai’r tywysog a’i deulu a lle siaradent ar wahân i sŵn y neuadd. Roedd y gwas ystafell yn un o swyddogion y llys.FfynhonnellThe Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys (Saesneg)Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
Yn Llys Rhosyr safai’r ystafell yn agos at y neuadd.FfynhonnellLlys Rhosyr ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruTudalen Cadw: un o lysoedd pwysig tywysogion Gwynedd, yr unig un ag olion gweladwy sydd ar agor i’r cyhoedd, a’r unig lys diamddiffyn a gadarnhawyd drwy gloddio. Wedi’u dychmygu mae’r tân, y gwely, y gist a’r llenni yma.
Eglwys Beuno
Yn ne-orllewin y pentref saif eglwys Beuno. Sefydlwyd eglwys yma yn y 600au. Mae mur deheuol corff yr eglwys a rhan o’r mur gorllewinol yn sefyll o hyd o’r 1100au.FfynhonnellSt Beuno’s Church, Aberffraw ↗Wikipedia, ar sail rhestriad Cadw (5270) a’r tywyslyfrau i eglwysi Môn (Saesneg)Eglwys a sefydlwyd ar y safle yn y seithfed ganrif; mur deheuol corff yr eglwys a rhan o’r mur gorllewinol o’r 1100au; bwa o’r ddeuddegfed ganrif yn y mur gorllewinol, a ganfuwyd wedi’i gau yn 1840, â siefronau a phennau 25 o hyrddod a theirw; yr ystlys ogleddol wedi’i hychwanegu yn y 1500au; bedyddfaen o’r drydedd ganrif ar ddeg.
Yn y mur gorllewinol mae bwa crwn o’r 1100au, wedi’i gerfio â siefronau a phennau 25 o hyrddod a theirw. Fe’i canfuwyd wedi’i gau yn 1840, a gall mai drws neu fwa’r gangell ydoedd.FfynhonnellSt Beuno’s Church, Aberffraw ↗Wikipedia, ar sail rhestriad Cadw (5270) a’r tywyslyfrau i eglwysi Môn (Saesneg)Eglwys a sefydlwyd ar y safle yn y seithfed ganrif; mur deheuol corff yr eglwys a rhan o’r mur gorllewinol o’r 1100au; bwa o’r ddeuddegfed ganrif yn y mur gorllewinol, a ganfuwyd wedi’i gau yn 1840, â siefronau a phennau 25 o hyrddod a theirw; yr ystlys ogleddol wedi’i hychwanegu yn y 1500au; bedyddfaen o’r drydedd ganrif ar ddeg.
Byddai tywysogion Aberffraw wedi’i adnabod yn newydd. Rydym wedi tynnu’r bwa yn ddrws gorllewinol.
Pentref y llys
O amgylch y llys trigai’r bobl a’i gwasanaethai ac a ffermiai ei dir. Cafwyd dau ben carreg cerfiedig, o’r 1200au efallai, yn y pentref.FfynhonnellAberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinCafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref.
Ein darlun ni yw eu tai, y stryd a lleiniau’r caeau agored.
Gwledd briodas Branwen
Yn Ail Gainc y Mabinogi, mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen yn wraig i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yma yn Aberffraw.FfynhonnellBranwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Cynhelir y wledd mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran. Ac yma mae Efnysien, yn ddig na ofynnwyd iddo, yn anffurfio meirch y Gwyddyl: dechrau tristwch y chwedl.FfynhonnellBranwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Y twyni a’r bae
Islaw’r pentref mae afon Ffraw yn rhedeg allan drwy’r twyni i’r bae. Mae twyni Aberffraw yn 883 erw, un o’r tirweddau twyni mwyaf ym Mhrydain.FfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia, ar sail Coflein, Rhestr Môn y Comisiwn Brenhinol (1937) ac M. Redknap, ‘The Vikings in Wales’ (2008) (Saesneg)Y pentref ar lan orllewinol afon Ffraw, wrth ei haber; prif lys brenhinoedd cynnar Gwynedd; cyrch gan y Llychlynwyr yn 968; datgymalwyd y llys yn 1317 i roi defnyddiau adeiladu i Gastell Caernarfon; y twyni o 883 erw, un o’r cynefinoedd twyni mwyaf ym Mhrydain.
Deuai perygl yn ogystal â masnach o’r môr. Yn 968 ymosododd y Llychlynwyr ar Aberffraw.FfynhonnellAberffraw ↗Wikipedia, ar sail Coflein, Rhestr Môn y Comisiwn Brenhinol (1937) ac M. Redknap, ‘The Vikings in Wales’ (2008) (Saesneg)Y pentref ar lan orllewinol afon Ffraw, wrth ei haber; prif lys brenhinoedd cynnar Gwynedd; cyrch gan y Llychlynwyr yn 968; datgymalwyd y llys yn 1317 i roi defnyddiau adeiladu i Gastell Caernarfon; y twyni o 883 erw, un o’r cynefinoedd twyni mwyaf ym Mhrydain.
Dros y dŵr i’r de mae bryniau Llŷn, ac Yr Eifl ar eu pen.
Arglwydd Eryri
Edrychwch tua’r dwyrain-de-ddwyrain, dros afon Ffraw a thir isel Môn, at fynyddoedd Eryri, a’r Wyddfa yn eu canol.
Unodd teitl Llywelyn Fawr y ddau: Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri.FfynhonnellLlywelyn the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban. Môn, gwlad yr ŷd, a fwydai Wynedd; y mynyddoedd oedd ei chaer.
Beth a ddaeth o’r llys
Wedi’r goncwest yn 1283 aeth y llys yn segur. Yn 1317 fe’i tynnwyd i lawr, a chariwyd ei ddefnyddiau dros y Fenai i godi Castell Caernarfon.FfynonellauAberffraw ↗Wikipedia, ar sail Coflein, Rhestr Môn y Comisiwn Brenhinol (1937) ac M. Redknap, ‘The Vikings in Wales’ (2008) (Saesneg)Y pentref ar lan orllewinol afon Ffraw, wrth ei haber; prif lys brenhinoedd cynnar Gwynedd; cyrch gan y Llychlynwyr yn 968; datgymalwyd y llys yn 1317 i roi defnyddiau adeiladu i Gastell Caernarfon; y twyni o 883 erw, un o’r cynefinoedd twyni mwyaf ym Mhrydain.Aberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinCafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref.
Anghofiwyd ei le. Wrth gloddio ar y safle a elwid yn hir yn llys, tua 650 metr i’r gorllewin-de-orllewin, ni chafwyd ond olion o’r 1700au.FfynhonnellAberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinCafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref.
Heddiw mae Aberffraw yn bentref tawel ger y môr. Ond am bedwar can mlynedd cymerodd brenhinoedd Gwynedd eu teitl ohono.
Llywelyn Fawr → Branwen ferch Llŷr → Llys Rhosyr mewn 3D → Ymweld ag Aberffraw →
Yr hyn a wyddom, a’r hyn a ddychmygwyd
- Yn hysbys o’r tir: y caeadle ag ochrau syth a chornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio a’i dilyn am 70 metr tua’r gogledd-gogledd-ddwyrain, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ac y credir mai dyma safle mwyaf tebygol y llys; eglwys Beuno, â muriau a bwa cerfiedig o’r 1100au.
- Yn hysbys o’r cofnodion: Aberffraw wedi’i enwi’n llys brenhinol gan Gerallt Gymro; teitl Llywelyn Fawr, Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri, o 1230; cyrch y Llychlynwyr yn 968; tynnu’r llys i lawr yn 1317 ar gyfer Castell Caernarfon.
- Wedi’i ddychmygu: popeth y tu mewn i’r caeadle, wedi’i dynnu ar batrwm Llys Rhosyr: y mur a’r porth, y neuadd, yr ystafell, y gegin, y stabl, yr ystordy, y bragdy a’r geudy; maint y caeadle; tai’r pentref, y stryd a’r caeau; y rhyd; y bobl a’u hanifeiliaid. Mae Eryri a Llŷn wedi’u tynnu’n orwel pell ar eu gwir gyfeiriad, ychydig yn uwch nag y byddent o’u mesur.
Sut y gwyddom
- The Description of Wales, Book I, chapter 4 ↗, Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare, ar A Vision of Britain Through Time. “Roedd tri llys brenhinol ... Dinefwr, yn Ne Cymru, a symudwyd o Gaerllion; Aberffraw, yng Ngogledd Cymru; a Phengwern, ym Mhowys.”
- Aberffraw ↗, Wikipedia, ar sail Coflein, Rhestr Môn y Comisiwn Brenhinol (1937) ac M. Redknap, ‘The Vikings in Wales’ (2008). Y pentref ar lan orllewinol afon Ffraw, wrth ei haber; prif lys brenhinoedd cynnar Gwynedd; cyrch gan y Llychlynwyr yn 968; datgymalwyd y llys yn 1317 i roi defnyddiau adeiladu i Gastell Caernarfon; y twyni o 883 erw, un o’r cynefinoedd twyni mwyaf ym Mhrydain.
- Llywelyn the Great ↗, Wikipedia. Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
- Aberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein. Cafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref.
- Llys Rhosyr ↗, Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru. Tudalen Cadw: un o lysoedd pwysig tywysogion Gwynedd, yr unig un ag olion gweladwy sydd ar agor i’r cyhoedd, a’r unig lys diamddiffyn a gadarnhawyd drwy gloddio.
- Aberffraw llys and motte ↗, Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, ar sail R. White (1979) ac R. White a D. Longley (1995). Safle tebygol llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; cloddio yn 1973–74 a 1979, a rhagor o waith yn 1987–88; rhan o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio a’i dilyn am 70 m; gall y gornel grom awgrymu tomen castell.
- The Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval Wales, Dafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys. Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
- St Beuno’s Church, Aberffraw ↗, Wikipedia, ar sail rhestriad Cadw (5270) a’r tywyslyfrau i eglwysi Môn. Eglwys a sefydlwyd ar y safle yn y seithfed ganrif; mur deheuol corff yr eglwys a rhan o’r mur gorllewinol o’r 1100au; bwa o’r ddeuddegfed ganrif yn y mur gorllewinol, a ganfuwyd wedi’i gau yn 1840, â siefronau a phennau 25 o hyrddod a theirw; yr ystlys ogleddol wedi’i hychwanegu yn y 1500au; bedyddfaen o’r drydedd ganrif ar ddeg.
- Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗, Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007). Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf