Hanes Cymru / Oes y tywysogion / Chwarae

Cerddwch drwyddo mewn 3D

Aberffraw: llys brenhinol y gogledd

Croeswch afon Ffraw at brif lys brenhinoedd Gwynedd ym Môn, eisteddwch yn ei neuadd, ymwelwch ag eglwys Beuno, ac edrychwch dros y dŵr at Eryri.

Llun: Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Chris Heaton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Caiff y llys ei dynnu ar eich dyfais, felly mae’n cymryd eiliad i lwytho. Ar gysylltiad araf, edrychwch arno mewn lluniau yn lle hynny.

Ni all eich porwr ddangos 3D yma, felly dyma fe mewn lluniau.

Lluniau 3D a dynnwyd ar y wefan hon, o’r cloddio, y cofnodion a’r gerdd. Gweler isod yr hyn a wyddom a’r hyn a ddychmygwyd.

Y 12 arhosfan

  1. Llys brenhinol y gogledd

    Rydych yn croesi afon Ffraw wrth y rhyd. Ar dir yn codi ar y lan orllewinol, wrth aber yr afon, saif Aberffraw, prif lys brenhinoedd Gwynedd.

    Yn y 1190au enwodd Gerallt Gymro dri llys brenhinol Cymru: Dinefwr yn y de, Aberffraw yn y gogledd a Phengwern ym Mhowys.

    Rydym yn ei ddangos tua 1230. O’r flwyddyn honno galwai Llywelyn Fawr ei hun yn Dywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri: daeth enw’r lle bychan hwn ym Môn i olygu Gwynedd gyfan.

  2. Porth y llys

    Nid oes yr un o adeiladau llys Aberffraw wedi’i ganfod eto, ac nid yw ei union le’n sicr.

    Felly rydym wedi’i dynnu ar batrwm Llys Rhosyr, llys yr un tywysogion ychydig filltiroedd i’r de-ddwyrain, yr unig lys y cloddiwyd ei olion ac y gellir eu gweld. Ein darlun ni yw ei fur, ei borth a’i adeiladau yma.

  3. Y ffos a ganfu’r cloddwyr

    Yn 1973–74, 1979 a 1987–88 bu archaeolegwyr yn cloddio yma yn y pentref. Cawsant ran o gaeadle ag ochrau syth ac o leiaf un gornel gron. Roedd ei ffos wedi’i chloddio eto o leiaf unwaith, a buont yn ei dilyn am 70 metr, yn rhedeg tua’r gogledd-gogledd-ddwyrain.

    Tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd. Mae dyddiad radiocarbon yn ei osod rywle rhwng tua 27 a 387 OC, ond ni chafwyd bron ddim byd Rhufeinig, felly gall mai caeadle brodorol hŷn ydyw, wedi’i ddefnyddio eto.

    Credir mai dyma safle mwyaf tebygol llys y brenhinoedd. Rydym wedi tynnu’r llys y tu mewn iddo, gyda’r ffos a chlawdd.

  4. Y tu mewn i’r llys

    O fewn y mur saif y neuadd, ystafell y tywysog, ac o gwmpas y buarth y gegin, y stabl, yr ystordy, y bragdy a’r geudy: adeiladau llys fel y’u canfuwyd yn Llys Rhosyr.

    Y llys oedd canolfan rheolaeth y tywysog yn y rhan hon o Fôn. Mae Cyfreithiau Hywel Dda yn enwi’r swyddogion a’i gwasanaethai, o’r distain a’r ynad i’r gwas march a’r cog.

  5. Yn y neuadd

    Mae Cyfreithiau Hywel Dda yn rhoi lle yn y neuadd i bob swyddog o’r llys: yr edling, yr etifedd, gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, yr offeiriad a’r pencerdd yn eu hymyl, a’r osgordd yn y pen draw.

    Yma yr eisteddai’r tywysog wrth ei fwrdd ar y llwyfan, ac arglwyddes y llys wrth ei ochr, tra canai bardd y delyn a llosgai’r tân ar yr aelwyd yng nghanol y llawr.

    Ein darlun ni yw maint y neuadd, ei physt a’i tho llechi, ar batrwm neuaddau’r tywysogion a gloddiwyd.

  6. Ystafell y tywysog

    Wrth ymyl y neuadd safai’r ystafell, lle cysgai’r tywysog a’i deulu a lle siaradent ar wahân i sŵn y neuadd. Roedd y gwas ystafell yn un o swyddogion y llys.

    Yn Llys Rhosyr safai’r ystafell yn agos at y neuadd. Wedi’u dychmygu mae’r tân, y gwely, y gist a’r llenni yma.

  7. Eglwys Beuno

    Yn ne-orllewin y pentref saif eglwys Beuno. Sefydlwyd eglwys yma yn y 600au. Mae mur deheuol corff yr eglwys a rhan o’r mur gorllewinol yn sefyll o hyd o’r 1100au.

    Yn y mur gorllewinol mae bwa crwn o’r 1100au, wedi’i gerfio â siefronau a phennau 25 o hyrddod a theirw. Fe’i canfuwyd wedi’i gau yn 1840, a gall mai drws neu fwa’r gangell ydoedd.

    Byddai tywysogion Aberffraw wedi’i adnabod yn newydd. Rydym wedi tynnu’r bwa yn ddrws gorllewinol.

  8. Pentref y llys

    O amgylch y llys trigai’r bobl a’i gwasanaethai ac a ffermiai ei dir. Cafwyd dau ben carreg cerfiedig, o’r 1200au efallai, yn y pentref.

    Ein darlun ni yw eu tai, y stryd a lleiniau’r caeau agored.

  9. Gwledd briodas Branwen

    Yn Ail Gainc y Mabinogi, mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen yn wraig i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yma yn Aberffraw.

    Cynhelir y wledd mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran. Ac yma mae Efnysien, yn ddig na ofynnwyd iddo, yn anffurfio meirch y Gwyddyl: dechrau tristwch y chwedl.

  10. Y twyni a’r bae

    Islaw’r pentref mae afon Ffraw yn rhedeg allan drwy’r twyni i’r bae. Mae twyni Aberffraw yn 883 erw, un o’r tirweddau twyni mwyaf ym Mhrydain.

    Deuai perygl yn ogystal â masnach o’r môr. Yn 968 ymosododd y Llychlynwyr ar Aberffraw.

    Dros y dŵr i’r de mae bryniau Llŷn, ac Yr Eifl ar eu pen.

  11. Arglwydd Eryri

    Edrychwch tua’r dwyrain-de-ddwyrain, dros afon Ffraw a thir isel Môn, at fynyddoedd Eryri, a’r Wyddfa yn eu canol.

    Unodd teitl Llywelyn Fawr y ddau: Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri. Môn, gwlad yr ŷd, a fwydai Wynedd; y mynyddoedd oedd ei chaer.

  12. Beth a ddaeth o’r llys

    Wedi’r goncwest yn 1283 aeth y llys yn segur. Yn 1317 fe’i tynnwyd i lawr, a chariwyd ei ddefnyddiau dros y Fenai i godi Castell Caernarfon.

    Anghofiwyd ei le. Wrth gloddio ar y safle a elwid yn hir yn llys, tua 650 metr i’r gorllewin-de-orllewin, ni chafwyd ond olion o’r 1700au.

    Heddiw mae Aberffraw yn bentref tawel ger y môr. Ond am bedwar can mlynedd cymerodd brenhinoedd Gwynedd eu teitl ohono.

Llywelyn Fawr → Branwen ferch Llŷr → Llys Rhosyr mewn 3D → Ymweld ag Aberffraw →

Yr hyn a wyddom, a’r hyn a ddychmygwyd

  • Yn hysbys o’r tir: y caeadle ag ochrau syth a chornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio a’i dilyn am 70 metr tua’r gogledd-gogledd-ddwyrain, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ac y credir mai dyma safle mwyaf tebygol y llys; eglwys Beuno, â muriau a bwa cerfiedig o’r 1100au.
  • Yn hysbys o’r cofnodion: Aberffraw wedi’i enwi’n llys brenhinol gan Gerallt Gymro; teitl Llywelyn Fawr, Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri, o 1230; cyrch y Llychlynwyr yn 968; tynnu’r llys i lawr yn 1317 ar gyfer Castell Caernarfon.
  • Wedi’i ddychmygu: popeth y tu mewn i’r caeadle, wedi’i dynnu ar batrwm Llys Rhosyr: y mur a’r porth, y neuadd, yr ystafell, y gegin, y stabl, yr ystordy, y bragdy a’r geudy; maint y caeadle; tai’r pentref, y stryd a’r caeau; y rhyd; y bobl a’u hanifeiliaid. Mae Eryri a Llŷn wedi’u tynnu’n orwel pell ar eu gwir gyfeiriad, ychydig yn uwch nag y byddent o’u mesur.

Sut y gwyddom

  1. The Description of Wales, Book I, chapter 4 ↗, Gerallt Gymro, 1194; cyfieithiad Saesneg Syr Richard Colt Hoare, ar A Vision of Britain Through Time. “Roedd tri llys brenhinol ... Dinefwr, yn Ne Cymru, a symudwyd o Gaerllion; Aberffraw, yng Ngogledd Cymru; a Phengwern, ym Mhowys.”
  2. Aberffraw ↗, Wikipedia, ar sail Coflein, Rhestr Môn y Comisiwn Brenhinol (1937) ac M. Redknap, ‘The Vikings in Wales’ (2008). Y pentref ar lan orllewinol afon Ffraw, wrth ei haber; prif lys brenhinoedd cynnar Gwynedd; cyrch gan y Llychlynwyr yn 968; datgymalwyd y llys yn 1317 i roi defnyddiau adeiladu i Gastell Caernarfon; y twyni o 883 erw, un o’r cynefinoedd twyni mwyaf ym Mhrydain.
  3. Llywelyn the Great ↗, Wikipedia. Cytundeb 1201, y cytundeb ysgrifenedig cynharaf sydd wedi goroesi rhwng brenin Lloegr a rheolwr o Gymru; heddwch Siwan yn 1211; cestyll 1215; y Magna Carta; Aberdyfi 1216; Caerwrangon 1218; y teitl Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri o 1230; Cytundeb Middle 1234; Matthew Paris y cyntaf i’w alw’n Fawr; ei ddisgynyddion drwy Elen hyd Robert II o’r Alban.
  4. Aberffraw, excavated features, rejected Roman fort and suggested llys site (NPRN 401126) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein. Cafwyd mewn cloddiadau yn 1973–74, 1979 a 1987–88 ran o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio o leiaf unwaith a’i dilyn am 70 m o’r gogledd-gogledd-ddwyrain i’r de-de-orllewin; tybiwyd gyntaf mai caer Rufeinig ydoedd, â dyddiad radiocarbon o tua 27–387 OC ond bron dim darganfyddiadau Rhufeinig; safle tebygol y llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; ni chafwyd ond olion o’r 1700au ar y safle traddodiadol, tua 650 m i’r gorllewin-de-orllewin; dau ben cerfiedig o’r drydedd ganrif ar ddeg efallai o’r pentref.
  5. Llys Rhosyr ↗, Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru. Tudalen Cadw: un o lysoedd pwysig tywysogion Gwynedd, yr unig un ag olion gweladwy sydd ar agor i’r cyhoedd, a’r unig lys diamddiffyn a gadarnhawyd drwy gloddio.
  6. Aberffraw llys and motte ↗, Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, ar sail R. White (1979) ac R. White a D. Longley (1995). Safle tebygol llys canoloesol, a ddatgymalwyd yn rhannol yn 1317; cloddio yn 1973–74 a 1979, a rhagor o waith yn 1987–88; rhan o gaeadle petryal ag o leiaf un gornel gron, ei ffos wedi’i hailgloddio a’i dilyn am 70 m; gall y gornel grom awgrymu tomen castell.
  7. The Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval Wales, Dafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys. Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
  8. St Beuno’s Church, Aberffraw ↗, Wikipedia, ar sail rhestriad Cadw (5270) a’r tywyslyfrau i eglwysi Môn. Eglwys a sefydlwyd ar y safle yn y seithfed ganrif; mur deheuol corff yr eglwys a rhan o’r mur gorllewinol o’r 1100au; bwa o’r ddeuddegfed ganrif yn y mur gorllewinol, a ganfuwyd wedi’i gau yn 1840, â siefronau a phennau 25 o hyrddod a theirw; yr ystlys ogleddol wedi’i hychwanegu yn y 1500au; bedyddfaen o’r drydedd ganrif ar ddeg.
  9. Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗, Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007). Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf