Hanes Cymru / Oes y tywysogion / Chwarae

Cerddwch drwyddo mewn 3D

Sycharth: llys Owain Glyndŵr

Croeswch y ffos, dringwch y bryn gwyrdd a chamwch i mewn i’r llys pren y canodd Iolo Goch iddo, fel y safai tua 1390, cyn y gwrthryfel.

Llun: Tomen y castell yn Sycharth o’r awyr, safle cartref Owain Glyndŵr · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Caiff y llys ei dynnu ar eich dyfais, felly mae’n cymryd eiliad i lwytho. Ar gysylltiad araf, edrychwch arno mewn lluniau yn lle hynny.

Ni all eich porwr ddangos 3D yma, felly dyma fe mewn lluniau.

Lluniau 3D a dynnwyd ar y wefan hon, o’r cloddio, y cofnodion a’r gerdd. Gweler isod yr hyn a wyddom a’r hyn a ddychmygwyd.

Y 12 arhosfan

  1. Y bont dros y ffos

    Rydych yn nyffryn Cynllaith, yn arglwyddiaeth Cynllaith ym Mhowys, tua 1390. O’ch blaen mae Sycharth, prif dŷ Owain Glyndŵr, arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith, etifedd tywysogion Powys.

    Daeth y bardd Iolo Goch yma’n westai a chanu cerdd i’r hyn a welodd. Mae’n dechrau â’r dŵr. Mae ffos o amgylch y llys fel modrwy aur, mae pont drosti, ac mae’r porth yn ddigon llydan, meddai, i gant o lwythi fynd drwyddo.

    Pan sychwyd y ffos yn yr 1890au cafwyd ynddi drawst derw mawr, â mortais wedi’i thorri ar gyfer uniad. Efallai ei fod o’r bont hon.

  2. Y beili

    Y tu mewn i’r porth mae’r beili, cilgant o dir gwastad 64 metr ar draws, wedi’i lapio am droed y domen. Yma safai’r gegin a’r popty, y stablau, a llety i’r teulu a’r gwesteion.

    Estynnodd Iolo am yr adeiladau gorau a wyddai i’w canmol: clochdy Padrig yn Nulyn, “Ffrengig ffrwyth”, a chlostr Westminster, “clostir esmwyth”. Mae’n canu am naw neuadd gyfartal, a chwpwrdd dillad wrth bob un: naw oedd rhif y beirdd am ddigonedd.

  3. Y llys ar y bryn gwyrdd

    Uwchben y beili mae’r domen, twmpath pridd tua 50 metr ar draws a mwy na 10 metr o uchder, â’i ffos ei hun. Ar ei phen gwastad, 26 metr ar draws, saif tŷ Owain.

    Canfu’r cloddwyr olion dau adeilad pren yma, un tua 13 metr (43 troedfedd) o hyd. Galwodd Iolo ef yn “decaf llys bren o’r deyrnas”.

  4. Gwaith cwplws

    Edrychwch ar y pren. Dyna a wnaeth Iolo: “Cyplau sydd, gwaith cwplws ŷnt, / Cwpledig pob cwpl ydynt”. Mae’r ffrâm o byst a thrawstiau, a phob uniad wedi’i begio: campwaith y saer, a balchder Owain.

    Mae’n fwyaf tebyg fod gan y tŷ gynllun siâp H: neuadd yn y canol ag adain ym mhob pen. I Iolo roedd ar ffurf eglwys, “croes eglwys”, â’i breichiau.

  5. Y neuadd, y simnai a’r gwydr

    Camwch i mewn. Roedd tân yng nghanol y llawr yn y rhan fwyaf o neuaddau’r cyfnod, a’r mwg yn cael canfod ei ffordd ei hun allan. Mae simnai yn nhŷ Owain, arwydd o dŷ mawr.

    Mae gwydr yn y ffenestri, “capelau â gwydrau gwiw”, medd Iolo: roedd gwydr yn gyffredin mewn eglwysi ond yn foethusrwydd prin mewn cartref. Roedd teils ar bob to, meddai. Canfu’r cloddwyr lechi to gleision, ac mae’n fwyaf tebyg mai llechi oedd “teils” Iolo.

  6. Llofftydd y beirdd

    “Llys barwn, lle syberwyd, / Lle daw beirdd aml, lle da byd.”

    Yn uchel ar y pileri pren mae llofftydd, lle mae’r gwesteion yn cysgu. Mae Iolo’n dweud bod pedair, ac iddynt ddod yn wyth, cymaint o feirdd a ddeuai: roedd gwely i bob un.

  7. Dim newyn, dim syched

    Wrth fwrdd Owain mae gwin a medd, cwrw, bara gwyn a chig, a chogydd wrth ei waith yn y gegin. Dywed Iolo mai anaml y gwelech glicied neu glo yn Sycharth, ac na wyddai neb yno erioed beth oedd newyn na syched.

    Dyma Farged, gwraig Owain, merch Syr Dafydd Hanmer: “A gwraig orau o’r gwragedd, / Gwyn fy myd o’i gwin a’i medd!” Mae eu plant yn “nythaid teg o benaethau”.

  8. Pysgodlyn, melin a cholomendy

    O ben y domen gwelwch yr ystad gyfan, fel y cerddodd Iolo hi yn ei gerdd. Islaw mae’r pysgodlyn, yn ddwfn ac yn llawn pysgod; gellir gweld ei gloddiau heddiw. Ar yr afon mae’r felin, ac mae colomendy carreg, perllan a gwinllan, a pheunod ar y buarth.

    Yn ddiweddarach safai melin wlân ar lan y Cynllaith ychydig i’r gorllewin, yn ôl pob tebyg ar safle melin ŷd Sycharth ei hun.

  9. Y parc ceirw

    Edrychwch tua’r dwyrain, i fyny’r bryn coediog. Dyna’r parc ceirw, â chaban hela ynddo, ac islaw iddo gwningar. I lawr y dyffryn mae’r dolydd gwair a’r caeau ŷd, yr erydr a’r meirch.

    Parc Sycharth yw enw’r coed ar y bryn hwnnw o hyd.

  10. Owain, Tywysog Cymru

    Roedd Owain ap Gruffudd Fychan yn disgyn o dywysogion Powys drwy ei dad, ac o linach yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth drwy ei fam, Elen. Mae Iolo’n ei alw’n “orau Cymro”.

    Ar 16 Medi 1400 cyhoeddodd ei ddilynwyr ef yn Dywysog Cymru yng Nglyndyfrdwy, ei dŷ arall, dros y Berwyn. O fewn pedair blynedd daliai’r rhan fwyaf o Gymru, galwodd Senedd ym Machynlleth ac ysgrifennodd at Frenin Ffrainc fel cydradd.

  11. Mai 1403

    Ym Mai 1403 gorymdeithiodd Harri, mab hynaf brenin Lloegr, i fyny’r dyffryn â byddin i ddal Owain. Cafodd Sycharth yn wag. Llosgodd y lle i gyd, a thai deiliaid Owain o’i amgylch, ac aeth ymlaen i losgi Glyndyfrdwy hefyd, fel yr ysgrifennodd at ei dad.

    Nid oedd Owain yno i’w ddal. Ymladdodd ymlaen am flynyddoedd, ac ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed. Ni chodwyd Sycharth eto, ond mae’r llys yn byw yng ngherdd Iolo.

  12. Yr hyn a ganfu’r rhaw

    Yn 1962 a 1963 cloddiodd yr archaeolegwyr Douglas Hague a C. Warhurst ran o ben y domen. Canfuwyd olion dau adeilad pren, derw wedi’i losgi yn y tân, a llechi to gleision. Ers hynny mae arolygon ag offerynnau wedi canfod olion adeiladau yn y beili ac ail glostir i’r gogledd.

    Cadw sy’n gofalu am y domen heddiw. Safwch arni ac rydych yn sefyll lle safai tŷ Owain, â chloddiau’r pysgodlyn islaw a Pharc Sycharth ar y bryn.

Owain Glyndŵr → Iolo Goch → Ymweld â Sycharth → Marchogaeth gyda Glyndŵr, 1400 →

Yr hyn a wyddom, a’r hyn a ddychmygwyd

  • Yn hysbys o’r tir: y domen, ei ffos, y beili cilgant a chloddiau’r pysgodlyn, wedi’u mesur gan y Comisiwn Brenhinol a Cadw; dau adeilad pren ar ben y domen, derw wedi’i losgi a llechi to, a ganfuwyd yn 1962–63.
  • Yn hysbys o’r gerdd: y ffos a’r bont, y porth, y ffrâm bren a’i llofftydd, y simnai, y ffenestri gwydr a’r toeau teils (llechi), y tŷ siâp H, a’r felin, y colomendy, y berllan, y winllan, y pysgodlyn, y gwningar a’r parc ceirw.
  • Wedi’i ddychmygu: union faint ac uchder pob adeilad, trefn y beili, a lle safai’r felin, y colomendy a’r berllan. Rydym wedi cadw at gynllun neuadd ag adain ym mhob pen, ar ben y domen o fewn y maint a ganfu’r cloddwyr, ac wedi tynnu adeiladau’r beili ar sail llysoedd Cymreig eraill y cyfnod.

Sut y gwyddom

  1. Llys Owain Glyndŵr yn Sycharth ↗, Iolo Goch, golygwyd gan Dafydd Johnston yn Gwaith Iolo Goch (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988), cerdd X, a chyda chyfieithiad yn Iolo Goch: Poems (Gomer, 1993). Y gerdd ei hun, a ganwyd yn Sycharth cyn y gwrthryfel: y ffos, y bont a’r porth, y llys ar y bryn gwyrdd, y llofftydd, y simnai a’r gwydr, y neuadd fel eglwys, y berllan, y winllan, y felin, y colomendy, y pysgodlyn, y gwningar a’r parc ceirw, Marged a’r plant, a thŷ lle nad oedd angen clo.
  2. More than ‘skimble-skamble stuff’: the medieval Welsh poetry associated with Owain Glyndŵr ↗, Gruffydd Aled Williams, Proceedings of the British Academy 181 (2012), tt. 1–33. Darllen cerdd Iolo Goch i Sycharth fesul llinell ochr yn ochr â’r archaeoleg: y ffos, y bont, y porth i gant o lwythi, y “cyplau” pren, y to teils a oedd yn fwyaf tebyg yn llechi, y simnai, y ffenestri gwydr, clostr Westminster a chlochdy Padrig, a “thecaf llys bren” y deyrnas.
  3. Owain Glyndŵr and a timber from Sycharth ↗, Dafydd Wiliam, Prif Guradur Adeiladau Hanesyddol, Amgueddfa Cymru, 15 Medi 2017. Cafwyd trawst derw mawr, â mortais wedi’i dorri ynddo, pan sychwyd y ffos yn yr 1890au. Mae rhan ohono gan yr amgueddfa; gall ddod o’r bont dros y ffos.
  4. Sycharth Castle (NPRN 306999) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein. Cofnod cenedlaethol y safle: tomen â ffos o’i chwmpas, tua 50 m ar draws a 10.6 m o uchder, â chopa 26 m ar draws, beili ar ffurf cilgant 64 m wrth 32 m i’r de-orllewin, dau adeilad ffrâm bren a ganfuwyd ar ben y domen yn 1962–63, a melin, pysgodlynnoedd, cwningar a pharc ceirw’r gerdd.
  5. Excavations at Sycharth Castle, Denbighshire, 1962–63, D. B. Hague a C. Warhurst, Archaeologia Cambrensis 115 (1966), tt. 108–127. Adroddiad y cloddio: olion dau adeilad pren ar ben y domen, derw wedi’i losgi yn nhân 1403, a llechi to gleision.
  6. The Welsh poetry associated with Owain Glyndŵr (the Sir John Rhŷs Memorial Lecture, 2010) ↗, Gruffydd Aled Williams, British Academy Review 17 (Mawrth 2011), tt. 18–22. Roedd gan y tŷ ar y domen “gynllun siâp H tebygol”, neuadd ganol ag adain bob ochr; mae cloddio’r 1960au yn awgrymu mai llechi oedd teils Iolo mewn gwirionedd.
  7. Sycharth Castle, Llansilin ↗, Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, yn seiliedig ar adroddiad rhestru Cadw a chofnod Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys. Roedd y tŷ yn y gerdd wedi’i fframio â physt a thrawstiau, ag ystafelloedd uchaf, to teils a simnai; canfu arolwg geoffisegol yn 2009 ail glostir i’r gogledd.
  8. Sycharth ↗, Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein. Prif gartref a man geni Owain Glyndŵr, a etifeddwyd yn 1369; naw neuadd Iolo Goch; cloddio’r 1960au; llosgwyd ym Mai 1403 gan y Tywysog Harri; Cadw sy’n ei reoli, gyda maes parcio bach ger y B4580.
  9. Reconstruction of Sycharth Castle, Llansilin ↗, Douglas Hague, llun inc, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Casgliad y Werin Cymru). Llun y cloddiwr ei hun o sut olwg a allai fod ar Sycharth, a dynnwyd wedi’r cloddio.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf