Hanes Cymru / Oes y tywysogion / Chwarae

Cerddwch drwyddo mewn 3D

Dolwyddelan: y castell ar y graig

Croeswch y bont i gastell Llywelyn Fawr ar ei grib uwchben afon Lledr, dringwch i ystafell fawr y gorthwr, ac edrychwch i lawr at y graig lle ganed ef.

Llun: Gorthwr sgwâr Castell Dolwyddelan, a godwyd gan Lywelyn Fawr, ar ei grib greigiog · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Caiff y llys ei dynnu ar eich dyfais, felly mae’n cymryd eiliad i lwytho. Ar gysylltiad araf, edrychwch arno mewn lluniau yn lle hynny.

Ni all eich porwr ddangos 3D yma, felly dyma fe mewn lluniau.

Lluniau 3D a dynnwyd ar y wefan hon, o’r cloddio, y cofnodion a’r gerdd. Gweler isod yr hyn a wyddom a’r hyn a ddychmygwyd.

Y 12 arhosfan

  1. Gwarchod y bwlch

    Rydych ar yr hen ffordd drwy ddyffryn Lledr yn Eryri, tua 1280. O’ch blaen, ar ben crib gul o graig, saif Dolwyddelan, un o gestyll tywysogion Gwynedd.

    Rhedai’r ffordd hon o Nant Conwy dros y mynyddoedd i Feirionnydd. Pwy bynnag a ddaliai’r graig hon a ddaliai’r ffordd drwy galon Gwynedd. Gyda Dolbadarn a Chastell y Bere, gwarchodai Dolwyddelan brif ffyrdd Eryri.

    Fe’i dechreuwyd gan Lywelyn ab Iorwerth, Llywelyn Fawr, rheolwr Gwynedd o 1201 hyd 1240, rywbryd rhwng tua 1210 a 1240 yn ôl pob tebyg, ac mae’n gofeb barhaol iddo.

  2. Wedi’i dorri yn y graig

    Saif y castell ar fan uchaf y grib. I’w dorri i ffwrdd oddi wrth weddill y grib, naddwyd ffosydd ar draws y graig yn y ddau ben, yma ar y de-orllewin ac eto ar y gogledd-ddwyrain, a chodwyd cloddiau y tu hwnt iddynt.

    Ar yr ochrau eraill mae’r graig yn disgyn yn serth. Dilyn ei hymyl a wna’r muriau, felly mae’r castell ar ffurf y graig ei hun.

    Carreg y dyffryn yw’r garreg: grut a rwbel llechi lleol, wedi’u gosod ar sylfaen sy’n goleddu’n raddol ar y graig.

  3. Y bont a’r porth

    Nid oedd porthdy mawr yma. Porth plaen yn y mur gogledd-ddwyreiniol oedd y ffordd i mewn, a phont bren drosodd ato dros y ffos a dorrwyd yn y graig.

    Gellid codi neu losgi pont bren pe deuai gelyn, ac mae’r gorthwr yn edrych i lawr ar y porth, felly deuai pawb a ddeuai i mewn dan ei furiau.

    Ar hyd y mur i’r dde mae porth cefn, drws bach i’r garsiwn.

  4. O fewn y muriau

    Mae’r llenfur, hyd at 2 fetr o drwch, yn cau pen y graig rhwng y ddau dŵr. Mae’r darn uchaf sy’n sefyll o hyd, i’r de o’r gorthwr, yn 4 metr o uchder.

    Nid oedd grisiau carreg i fyny i rodfa’r mur, felly mae’n rhaid mai grisiau pren a ddefnyddid. Yn y gornel ddeheuol, rhwng y gorthwr a’r llenfur, mae olion popty, a allai ddangos lle’r oedd y gegin.

    Ein darlun ni o’r castell yn oes Llywelyn ap Gruffudd yw’r siediau yn erbyn y muriau, y gegin a’r stabl.

  5. Y tŵr gorllewinol

    Ym mhen draw’r beili saif y tŵr gorllewinol, ychydig yn fwy na’r gorthwr. Fe’i codwyd ar ôl y llenfur, ac mae ei furiau wedi’u gosod yn ei erbyn.

    Roedd iddo ddau lawr, ac un ystafell ar bob un. Yn yr ystafell uchaf roedd lle tân mawr dan gwfl, a’i geudai ei hun. Tywodfaen yw fframiau ei ddrws a’i ffenestri, yr unig garreg yn y castell a ddaeth o bell.

    Ni wyddys i sicrwydd pwy a’i cododd. Gall mai gwaith Llywelyn ap Gruffudd ydyw, neu waith y Saeson wedi 1283, pan oedd siambr newydd yn cael ei chodi yma. Rydym wedi’i ddangos yn sefyll yn ei oes ef.

  6. I fyny at y drws

    Nid oedd drws i’r gorthwr ar lefel y llawr. Dringech res o risiau carreg at ddrws ar y llawr cyntaf, a blaenadeilad yn ei warchod.

    Ar ben y grisiau croesai pont godi dros bydew. Mae’r blaenadeilad wedi syrthio ers hynny, ac mae’r pydew i’w weld heddiw.

    O dan yr ystafell fawr roedd islawr, na ellid ei gyrraedd ond drwy ddrws trap oddi uchod.

  7. Yr ystafell fawr

    Yr un ystafell hon oedd calon y gorthwr. Roedd ynddi le tân mawr yn y mur dwyreiniol, y mae ei gefn o’r 1200au wedi goroesi, a geudy mewn siambr gul yn nhrwch y mur.

    Uwch eich pen codai’r to yn serth ac yn uchel. Mae ei linell i’w gweld o hyd yn dalcen ar wyneb mewnol y mur deheuol, ac arweiniai grisiau yn nhrwch y mur dwyreiniol i fyny i’r brig.

    Teithiai’r tywysog a’i lys o lys i lys drwy’r flwyddyn, a chedwid ei gestyll iddo gan gwnstabl a’i wŷr. Ein darlun ni yw’r bwrdd a’r gwely yma.

  8. O ben y gorthwr

    O rodfa’r mur edrychwch i lawr dyffryn Lledr tua phentref Dolwyddelan a Betws-y-Coed. Oddi tanoch, ar frigiad o graig rhwng y castell a’r afon, mae Tomen Castell.

    Codwyd y castell yn Ffriddgelli, hafod i’r tywysogion, lle deuid â’r gyrroedd i fyny i bori yn y misoedd cynnes.

    Ychwanegwyd y bylchfuriau sydd ar y gorthwr heddiw yn y 1800au. Yn oes Llywelyn roedd y muriau’n is, a’r to serth yn codi rhwng ei ddau dalcen.

  9. Tomen Castell, lle ganed Llywelyn

    Ar y bryncyn creigiog hwn ar lawr y dyffryn safai tŵr carreg hŷn, tua 8.8 wrth 9.5 metr, â muriau 2.3 i 2.95 metr o drwch, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1962–63. Gwnâi ffos a dorrwyd wrth droed orllewinol y graig ef yn gryfach.

    Mae’n un o grŵp bach o gestyll carreg cynnar a godwyd yng Ngwynedd ddiwedd y 1100au, wedi i Owain Gwynedd farw yn 1170 a’i diroedd gael eu rhannu rhwng ei feibion: datganiad o rym ac arglwyddiaeth tywysog.

    Yma, tua 1173, y ganed Llywelyn ab Iorwerth, ŵyr Owain Gwynedd, yn ôl pob tebyg: y bachgen a ddeuai’n Llywelyn Fawr. Pan gododd ei gastell newydd ar y grib uwchben, gadawyd yr hen dŵr ar ôl. Rydym wedi’i dynnu’n hen eisoes.

  10. Moel Siabod a ffyrdd Gwynedd

    Edrychwch tua’r gogledd-orllewin, dros y bryniau agosaf, at gopa Moel Siabod, 872 metr o uchder, ar ymyl ddwyreiniol mynyddoedd yr Wyddfa.

    Drwy’r dyffrynnoedd hyn rhedai ffyrdd Gwynedd. Gwyliai Dolwyddelan y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd, Dolbadarn y ffordd i’r tir o Gaernarfon, a Chastell y Bere y de. Gyda’i gilydd daliasant fylchau’r mynyddoedd.

    Mae gorthwr Dolwyddelan o’r un math â thyrau Llywelyn yng Nghastell y Bere a Chricieth: dull y tywysogion eu hunain o adeiladu, ar graig eu tir eu hunain.

  11. Ionawr 1283

    Yn y gaeaf wedi lladd Llywelyn ap Gruffudd, gwthiodd byddin Edward I i galon Eryri. Ar 18 Ionawr 1283, wedi gwarchae byr, cipiwyd Dolwyddelan.

    Gwnaeth y Saeson ef yn eiddo iddynt eu hunain ar unwaith. Codwyd peiriant gwarchae iddo ym Metws-y-Coed, ac anfonwyd brethyn gwyn o Iwerddon a hosanau gwyn i’w garsiwn newydd, i’w cuddio yn erbyn yr eira.

    Ymladdodd Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru ar ôl ei frawd, ymlaen yn y mynyddoedd tan fis Mehefin. Rhwng 1283 a 1292 atgyweiriwyd y castell, a chodwyd pont newydd a melin ddŵr yn y dyffryn.

  12. Yr hyn sy’n sefyll heddiw

    Yn 1488 cymerodd Maredudd ab Ieuan brydles ar y castell a’i atgyweirio. Aeth ei deulu ymlaen i brynu Gwydir, ac arhosodd y castell gyda’r ystad honno tan 1895.

    Rhwng 1848 a 1850 adferodd yr Arglwydd Willoughby de Eresby, un o ddisgynyddion Maredudd, y gorthwr, gan ei godi’n uwch a rhoi iddo’r bylchfuriau sydd arno heddiw. Gellir adnabod gwaith maen garwach Llywelyn islaw o hyd, ar wahân i’r gwaith diweddarach uwchben.

    Er 1930 mae’r castell yng ngofal y wladwriaeth, a Cadw sy’n gofalu amdano heddiw. Dringwch i fyny i’w graig, ac rydych yn sefyll yng nghastell Llywelyn Fawr.

Llywelyn Fawr → Llywelyn ap Gruffudd → Dafydd ap Gruffudd → Ymweld â Dolwyddelan →

Yr hyn a wyddom, a’r hyn a ddychmygwyd

  • Yn hysbys o’r tir: y castell ar ben ei grib greigiog, dau dŵr petryal wedi’u cysylltu gan lenfur afreolaidd hyd at 2 fetr o drwch, y ffosydd a’r cloddiau yn y graig ar y gogledd-ddwyrain a’r de-orllewin, y porth yn y mur gogledd-ddwyreiniol a’r porth cefn, y popty yn y gornel ddeheuol, islawr y gorthwr, ei ddrws ar y llawr cyntaf a phydew ei bont godi, ei le tân a llinell ei do serth cyntaf; tŵr Tomen Castell islaw, a ganfuwyd yn 1962–63.
  • Yn hysbys o’r cofnodion: y castell wedi’i ddechrau gan Lywelyn ab Iorwerth; ei gipio ar 18 Ionawr 1283; ei atgyweirio, gyda phont a melin newydd, rhwng 1283 a 1292; ei brydlesu gan Faredudd ab Ieuan yn 1488; ei adfer rhwng 1848 a 1850.
  • Wedi’i ddychmygu: union faint y tyrau a llinell y muriau, wedi’u tynnu ar gyfrannedd y cynllun yn hytrach na’u mesur; pa mor uchel oedd y muriau yn 1280 ac o beth y gwnaed y toeau; y siediau, y gegin a’r stabl yn y beili; y grisiau pren a’r bont; y cytiau wrth yr afon; a Thomen Castell, wedi’i dynnu’n adfail hen.

Sut y gwyddom

  1. Dolwyddelan Castle (NPRN 95299) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein. Wedi’i ddechrau gan Lywelyn ab Iorwerth yn orthwr carreg sgwat ar frigiad creigiog uwchben afon Lledr, yn gwarchod prif ffyrdd Eryri gyda Dolbadarn a Chastell y Bere, ac yn cymryd lle Tomen Castell; atgyweiriwyd gan Edward I wedi 1283; dau dŵr petryal wedi’u cysylltu gan lenfur afreolaidd, gyda ffosydd a chloddiau ar y gogledd-ddwyrain a’r de-orllewin.
  2. Dolwyddelan Castle ↗, Wikipedia, ar sail R. Avent, Dolwyddelan Castle, Dolbadarn Castle, Castell y Bere (Cadw, 2004) a Rhestr Sir Gaernarfon y Comisiwn Brenhinol (1956). Wedi’i godi gan Lywelyn ab Iorwerth ar hafod Ffriddgelli, ar y ffordd o Nant Conwy i Feirionnydd; y gorthwr yn gyntaf, yna’r llenfur a’r tŵr gorllewinol; y porth yn y mur gogledd-ddwyreiniol drwy bont bren dros ffos yn y graig; y popty yn y gornel ddeheuol; cipiwyd ar 18 Ionawr 1283, a rhoddwyd brethyn a hosanau gwyn i’r garsiwn ar gyfer y gaeaf; atgyweiriwyd 1283–92; prydleswyd gan Faredudd ab Ieuan yn 1488; adferwyd 1848–50 gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby.
  3. Castell Dolwyddelan ↗, Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru. Tudalen Cadw: cofeb barhaol i Lywelyn Fawr, rheolwr Gwynedd o 1201 hyd 1240; cipiwyd gan Edward I yn 1283; adferwyd y gorthwr yn y 1800au gan yr Arglwydd Willoughby de Eresby.
  4. Dolwyddelan Castle ↗, Jeffrey L. Thomas, Castles of Wales (castlewales.com). Dau dŵr petryal wedi’u cysylltu gan lenfur afreolaidd ar fan uchaf crib gul greigiog, wedi’u torri i ffwrdd gan ffosydd yn y graig; drws llawr cyntaf y gorthwr wedi’i amddiffyn gan borth a phont godi ar ben y grisiau allanol; yr ystafell fawr â’i lle tân mawr, ei geudy a’i tho serth; y tŵr gorllewinol â cherrig nadd o dywodfaen, ei ystafell uchaf â lle tân mawr a’i geudai ei hun; dim grisiau carreg i rodfa’r mur.
  5. Dolwyddelan Castle ↗, Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, gyda chofnod rhestru Cadw (18253). Gorthwr petryal o rwbel grut a llechi lleol ar sylfaen sy’n goleddu’n raddol ar y graig, â dwy siambr fawr, un ar bob llawr, uwchben islawr a gyrhaeddid drwy ddrws trap; y rhan uchaf wedi’i hailgodi gan mwyaf; tŵr gorllewinol petryal adfeiliedig.
  6. Tomen Castell, Dolwyddelan (NPRN 303046) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein. Gorthwr carreg ar frigiad creigiog uwchben gorlifdir yr afon a’r ffordd fynydd o Gonwy i Ardudwy, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1962–63 yn tua 8.8 wrth 9.5 m â muriau 2.3–2.95 m o drwch, â ffos wrth droed orllewinol y graig; un o grŵp bach o gestyll carreg cynnar Gwynedd o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif; man geni Llywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, tua 1173.
  7. Castell Dolbadarn ↗, Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth Cymru. Tudalen Cadw: Llywelyn Fawr a’i cododd yn ôl pob tebyg; gwarchodai’r ffordd o Gaernarfon i ddyffryn Conwy uchaf; ei dŵr crwn 15 metr wedi’i ysbrydoli, mae’n debyg, gan gestyll y Mers deheuol.
  8. Dafydd ap Gruffydd ↗, Wikipedia. Brawd Llywelyn ap Gruffudd; Tywysog Cymru wedi marw Llywelyn ym mis Rhagfyr 1282; daliwyd ym mynyddoedd Eryri ym mis Mehefin 1283 a’i ladd yn Amwythig y mis Hydref hwnnw.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf