

Hanes Cymru / Oes y tywysogion / Chwarae
Cerddwch drwyddo mewn 3D
Garth Celyn: llys y tywysogion yn Aber
Cerddwch i mewn i’r neuadd yn Abergwyngregyn, rhwng y mynyddoedd a’r môr, lle bu farw Siwan, lle ganed Gwenllian, ac o ble rhoddodd Llywelyn, Tywysog Cymru, ei ateb yn 1282.
Llun: Ffenestr liw o 1933 o’r Dywysoges Siwan yn Eglwys y Santes Fair, Trefriw · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Caiff y llys ei dynnu ar eich dyfais, felly mae’n cymryd eiliad i lwytho. Ar gysylltiad araf, edrychwch arno mewn lluniau yn lle hynny.
Ni all eich porwr ddangos 3D yma, felly dyma fe mewn lluniau.
Lluniau 3D a dynnwyd ar y wefan hon, o’r cloddio, y cofnodion a’r gerdd. Gweler isod yr hyn a wyddom a’r hyn a ddychmygwyd.
Y 11 arhosfan
Rhwng y mynyddoedd a’r môr
Rydych yn Abergwyngregyn, neu Aber, ar arfordir gogledd Gwynedd, tua 1280. Y tu ôl i chi mae’r Carneddau. O’ch blaen mae’r tir yn disgyn at y Fenai a Thraeth Lafan, a dros y dŵr mae Ynys Môn.FfynhonnellAber, Abergwyngregyn (NPRN 33000) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinAnheddiad o bwys cyn y goresgyniad, yn gwarchod y groesfan i Fôn dros Draeth Lafan, lle croesai’r ffordd Rufeinig o Gaer yr afon; cartref Llywelyn ap Gruffudd, lle ganed Gwenllian a lle bu farw Elinor yn 1282; daliwyd Dafydd ap Gruffudd ar fynydd y Bera gerllaw yn 1283.
Mae ffyrdd yn cyfarfod yma. Croesai’r ffordd Rufeinig o Gaer yr afon yn Aber, ac ar drai âi teithwyr allan dros Draeth Lafan i groesi i Fôn.FfynhonnellAber, Abergwyngregyn (NPRN 33000) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinAnheddiad o bwys cyn y goresgyniad, yn gwarchod y groesfan i Fôn dros Draeth Lafan, lle croesai’r ffordd Rufeinig o Gaer yr afon; cartref Llywelyn ap Gruffudd, lle ganed Gwenllian a lle bu farw Elinor yn 1282; daliwyd Dafydd ap Gruffudd ar fynydd y Bera gerllaw yn 1283. Yma cadwai tywysogion Gwynedd lys, a’i alw’n Garth Celyn.
Symudai’r tywysogion gyda’u llys o lys i lys drwy’r flwyddyn. Yn y drydedd ganrif ar ddeg roedd Aber yn un o’u prif gartrefi.FfynhonnellLlys at Aber, Abergwyngregyn (NPRN 309171) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinUn o brif gartrefi tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg: neuadd ag adain groes ym mhob pen, 11.2 m wrth 8.0 m y tu mewn, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1993 wrth droed y domen, gyda deunydd o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg; atgyweiriadau yn 1289 a 1303; olion i’w gweld o hyd ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg; ôl sychder a dynnwyd o’r awyr ym mis Gorffennaf 2006.
Y neuadd a’i dwy adain
Yn 1993 canfu archaeolegwyr a oedd yn cloddio yn y cae wrth droed y domen sylfeini carreg neuadd ag adain groes ym mhob pen. Y tu mewn roedd y neuadd yn 11.2 wrth 8 metr, ac mae’r crochenwaith a’r tlws a gafwyd gyda hi yn ei dyddio i’r 1200au a’r 1300au.FfynonellauLlys at Aber, Abergwyngregyn (NPRN 309171) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinUn o brif gartrefi tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg: neuadd ag adain groes ym mhob pen, 11.2 m wrth 8.0 m y tu mewn, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1993 wrth droed y domen, gyda deunydd o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg; atgyweiriadau yn 1289 a 1303; olion i’w gweld o hyd ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg; ôl sychder a dynnwyd o’r awyr ym mis Gorffennaf 2006.The royal courts of thirteenth-century GwyneddNeil Johnstone, Archaeology in Wales 33 (1993), tt. 68–69, ac ‘An investigation into the location of the royal courts of thirteenth-century Gwynedd’, yn N. Edwards (gol.), Landscape and Settlement in Medieval Wales (Oxbow, 1997) (Saesneg)Adroddiad cloddio 1993 yn Aber, a ganfu’r neuadd a’i hadenydd croes, a’r chwilio am lysoedd y tywysogion ar draws Gwynedd.Finding traces of the Princes of Gwynedd ↗Medievalists.net, Hydref 2010, am y cloddio dan arweiniad John G. Roberts o Barc Cenedlaethol Eryri gydag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a phartneriaeth dreftadaeth Aber, gyda chefnogaeth Cadw (Saesneg)Agorwyd rhan fawr o’r cae ger y domen a sylfeini neuadd ganoloesol: mae crochenwaith a thlws yn ei dyddio i’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg, a phrofodd y safle’n fwy cymhleth ac eang na’r disgwyl.
Neuadd yn y canol ac adain ym mhob pen oedd cynllun tŷ mawr: y neuadd i’r teulu a’r osgordd, un adain i ystafell y tywysog ei hun, a’r llall i’r bwyd a’r ddiod. Plas oedd hwn, nid castell: lle i fyw, i wledda ac i lywodraethu.
Pen y Mwd
Wrth ymyl y llys cyfyd y domen a elwir Pen y Mwd, tua 36 metr ar draws a 6.6 metr o uchder, â phen gwastad tua 17 wrth 14 metr. Mae olion ffos ar ei hochr ddeheuol.FfynhonnellAber Castle Mound, Pen y Mwd (NPRN 95692) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinTomen serth tua 36 m ar draws a 6.6 m o uchder, â chopa gwastad tua 17 m wrth 14 m ac olion ffos ar yr ochr ddeheuol; mae’r neuadd a gloddiwyd wrth ei throed i’r de-ddwyrain.
Ni chloddiodd neb iddi erioed, felly ni ŵyr neb pwy a’i cododd. Dywed rhai i’r Normaniaid ei chodi yn y 1090au, yn yr ychydig flynyddoedd pan wthion nhw i Wynedd cyn i’r Cymry eu gyrru allan; eraill mai’r tywysogion eu hunain a’i cododd.FfynhonnellAber Castle, Pen-y-Mwd, and Ty’n-y-Mwd llys ↗Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru (Saesneg)Yn dwyn ynghyd gofnodion y domen a’r llys: ni chloddiwyd y domen erioed, ac fe’i priodolir gan rai i Hugh o Avranches a Robert o Ruddlan ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg a chan eraill i’r tywysogion; gwelodd Leland yn yr unfed ganrif ar bymtheg ran o’r adeilad yn sefyll o hyd; y ddadl am Ben y Bryn. Y naill ffordd neu’r llall, gwnaeth y tywysogion hi’n rhan o’u llys, fel yng Nghastell Prysor, Crogen a’r Rhug, lle safai tŷ wrth droed tomen a roddai fri iddo a lle i lochesu.FfynhonnellLlys at Aber, Abergwyngregyn (NPRN 309171) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinUn o brif gartrefi tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg: neuadd ag adain groes ym mhob pen, 11.2 m wrth 8.0 m y tu mewn, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1993 wrth droed y domen, gyda deunydd o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg; atgyweiriadau yn 1289 a 1303; olion i’w gweld o hyd ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg; ôl sychder a dynnwyd o’r awyr ym mis Gorffennaf 2006.
Ein dychymyg ni yw’r tŵr gwylio ar ei phen.
Dros y dŵr i Lan-faes
O ben y domen edrychwch dros Draeth Lafan at Ynys Môn. Draw acw, ar y lan yn ymyl lle saif Biwmares heddiw, mae Llan-faes.
Bu farw Siwan, gwraig Llywelyn Fawr a merch y Brenin John o Loegr, yma yn Aber ar 2 Chwefror 1237. Bu’n gymar i Lywelyn wrth reoli, ac yn gennad drosto i lys Lloegr dro ar ôl tro. Claddodd ef hi dros y dŵr yn Llan-faes, a sefydlodd yno frodordy o Ffransisiaid er cof amdani.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
Mae ei harch garreg wedi goroesi, ac mae i’w gweld heddiw yn eglwys Biwmares.FfynhonnellJoan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
Dafydd, Tywysog Cymru
Dilynodd mab Siwan, Dafydd ap Llywelyn, ei dad yn rheolwr Gwynedd yn 1240. Yn 1244 ef oedd y cyntaf i gymryd princeps Wallie, Tywysog Cymru, yn deitl ffurfiol, a gofynnodd i’r Pab gymryd Cymru dan ei nawdd fel teyrnas yn ei hawl ei hun.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn Fawr a Siwan; rheolwr Gwynedd o 1240; galwai ei hun yn Dywysog Cymru o 1244; bu farw yn Abergwyngregyn ym mis Chwefror 1246 a’i gladdu yn Aberconwy.
Cynullodd dywysogion Cymru ac ennill yn ôl lawer o’r hyn a gollwyd, ond bu farw’n ifanc, yma yn Aber, ym mis Chwefror 1246, a’i gladdu wrth ochr ei dad yn Aberconwy.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn Fawr a Siwan; rheolwr Gwynedd o 1240; galwai ei hun yn Dywysog Cymru o 1244; bu farw yn Abergwyngregyn ym mis Chwefror 1246 a’i gladdu yn Aberconwy.
Yn yr adain orllewinol, y tu hwnt i’r llwyfan, roedd ystafell y tywysog ei hun, ac ystafell uwch ei phen. O’r cloddio y daw ei chynllun; dychmygwyd ei huchder a’i ffenestri.
Y tu mewn i’r neuadd
Camwch i mewn. Mae’r tân yn llosgi ar aelwyd yng nghanol y llawr, a’r mwg yn canfod ei ffordd allan drwy lwfer yn y to. Yn y pen uchaf, ar y llwyfan, eistedd y tywysog. Yn y pen isaf mae’r drysau i’r bwtri a’r pantri.
Mae Cyfraith Hywel Dda yn rhoi ei le yn y neuadd i bawb yn y llys. Eistedd yr edling, yr etifedd, gyferbyn â’r tywysog ar draws y tân. Rhwng yr edling a’r golofn agosaf eistedd ynad llys, yna offeiriad teulu, yna’r pencerdd, sy’n canu gyntaf yn y neuadd. Yn y pen draw eistedd y penteulu, capten gosgordd y llys, a’r osgordd o’i amgylch.FfynhonnellThe Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys (Saesneg)Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
Roedd pedwar swyddog ar hugain yn gwasanaethu’r llys, o’r distain a’r penhebogydd i’r cog a’r drysor, pob un â’i sedd ei hun, ei gyfran ei hun o’r cig a’r medd, a’i roddion ei hun gan y tywysog ar y gwyliau mawr.FfynhonnellThe Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys (Saesneg)Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
Elinor a Gwenllian, Mehefin 1282
Priododd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ag Elinor de Montfort, merch Simon de Montfort, yng Nghaerwrangon yn 1278. Roedd hi wedi’i haddo iddo flynyddoedd ynghynt, ond pan hwyliodd i ymuno ag ef yn 1275 cipiwyd hi ar y môr gan longau Lloegr, a’i chadw am dair blynedd cyn y gallai ddod i Gymru.FfynhonnellEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBu farw Elinor wrth eni plentyn ar 19 Mehefin 1282 a’i chladdu ym mrodordy’r Ffransisiaid yn Llan-faes; ei merch oedd Gwenllian.
Yma yn Aber, ar 19 Mehefin 1282, ganed eu merch, Gwenllian, a bu farw Elinor. Claddwyd hi ym mrodordy Llan-faes, y tŷ a sefydlodd Llywelyn Fawr er cof am Siwan.FfynonellauEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBu farw Elinor wrth eni plentyn ar 19 Mehefin 1282 a’i chladdu ym mrodordy’r Ffransisiaid yn Llan-faes; ei merch oedd Gwenllian.Aber, Abergwyngregyn (NPRN 33000) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinAnheddiad o bwys cyn y goresgyniad, yn gwarchod y groesfan i Fôn dros Draeth Lafan, lle croesai’r ffordd Rufeinig o Gaer yr afon; cartref Llywelyn ap Gruffudd, lle ganed Gwenllian a lle bu farw Elinor yn 1282; daliwyd Dafydd ap Gruffudd ar fynydd y Bera gerllaw yn 1283.
Ein darlun ni o’r haf hwnnw yw’r crud wrth y gwely.
Garth Celyn, Tachwedd 1282
Yn hydref 1282 roedd Cymru mewn rhyfel. Daeth John Peckham, Archesgob Caergaint, i Eryri i geisio heddwch. Cynigiodd ystad fawr yn Lloegr i Lywelyn pe rhoddai Gymru i fyny i’r Brenin Edward.FfynhonnellWales and the Crusades, c. 1095–1291Kathryn Hurlock, Gwasg Prifysgol Cymru, 2011, tt. 111–112 a 193–199 (Saesneg)Telerau’r Archesgob Peckham ym mis Tachwedd 1282: ystad yn Lloegr i Lywelyn pe rhoddai Gymru i fyny, a’r groesgad i Ddafydd; gwrthodiad Llywelyn i gefnu ar y bobl a amddiffynnodd ei gyndadau ers “dyddiau Camber fab Brutus”.
Dyddiodd Llywelyn ei atebion i’r archesgob yma, yn “Garth Kelyn”.FfynhonnellGarth Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Pen y Bryn o fewn clawdd dwbl a ffos Garth Celyn, lloc 90–100 m ar draws; barn Ymddiriedolaeth Garth Celyn mai yma y safai’r llys brenhinol; llythyrau Llywelyn ap Gruffudd at Archesgob Caergaint ym mis Tachwedd 1282, wedi’u dyddio yn “Garth Kelyn”; plas Leland ger “the Moode”. Ni fynnai gefnu ar y bobl a amddiffynnodd ei gyndadau ers “dyddiau Camber fab Brutus”. Cymharwyd ei ateb â Datganiad Arbroath.FfynhonnellWales and the Crusades, c. 1095–1291Kathryn Hurlock, Gwasg Prifysgol Cymru, 2011, tt. 111–112 a 193–199 (Saesneg)Telerau’r Archesgob Peckham ym mis Tachwedd 1282: ystad yn Lloegr i Lywelyn pe rhoddai Gymru i fyny, a’r groesgad i Ddafydd; gwrthodiad Llywelyn i gefnu ar y bobl a amddiffynnodd ei gyndadau ers “dyddiau Camber fab Brutus”.
Anfonodd gwŷr Eryri eu hateb eu hunain: hyd yn oed pe rhoddai eu tywysog hwy i fyny i’r brenin, ni wnaent wrogaeth i unrhyw estron nad adwaenent ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.FfynhonnellRegistrum Epistolarum Fratris Johannis Peckham, Archiepiscopi Cantuariensisgolygwyd gan C. Trice Martin, cyfrol 2 (Rolls Series, 1884)Llyfr llythyrau’r archesgob ei hun, sy’n cadw atebion Llywelyn, ei gyngor a gwŷr Eryri ym mis Tachwedd 1282.
Fis yn ddiweddarach, ar 11 Rhagfyr 1282, lladdwyd Llywelyn ger Llanfair-ym-Muallt.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffydd (‘Llywelyn the Last’), Prince of Wales (died 1282) ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruCydnabuwyd yn Dywysog Cymru yng nghytundeb Trefaldwyn (1267); cododd Ddolforwyn a sefydlu bwrdeistref Aber-miwl; lladdwyd ar lan Irfon ar 11 Rhagfyr 1282 a’i gladdu gan Sistersiaid Cwm Hir.
Pen y Bryn
Edrychwch dros yr afon at y bryn. Dyna Ben y Bryn, tŷ sy’n sefyll o fewn clawdd dwbl a ffos 90 i 100 metr ar draws, a warchodir gan Cadw yn heneb gofrestredig.FfynonellauGarth Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Pen y Bryn o fewn clawdd dwbl a ffos Garth Celyn, lloc 90–100 m ar draws; barn Ymddiriedolaeth Garth Celyn mai yma y safai’r llys brenhinol; llythyrau Llywelyn ap Gruffudd at Archesgob Caergaint ym mis Tachwedd 1282, wedi’u dyddio yn “Garth Kelyn”; plas Leland ger “the Moode”.Pen-y-bryn, Aber (Twr Llewelyn, Garth Celyn) ↗Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, gyda chofnodion rhestru Cadw (Saesneg)Heneb gofrestredig ac adeilad rhestredig ar y tir sy’n codi i’r dwyrain o afon Aber: tŷ â thŵr crwn pedwar llawr yn ei ben gorllewinol, a’i brif ran wedi’i dyddio drwy gylchoedd coed i 1619–24; mae rhai ffynonellau’n credu bod y tŵr yn ganoloesol gan mwyaf, ac mae Paul Remfry yn cynnig llys cynnar yma.
Mae Ymddiriedolaeth Garth Celyn yn credu mai yma, ar y bryn, y safai llys y tywysogion, ac mai dyma Garth Celyn ei hun. Mae gan y tŷ dŵr carreg crwn pedwar llawr o uchder, ac mae rhai’n credu ei fod yn ganoloesol yn ei galon.FfynonellauGarth Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Pen y Bryn o fewn clawdd dwbl a ffos Garth Celyn, lloc 90–100 m ar draws; barn Ymddiriedolaeth Garth Celyn mai yma y safai’r llys brenhinol; llythyrau Llywelyn ap Gruffudd at Archesgob Caergaint ym mis Tachwedd 1282, wedi’u dyddio yn “Garth Kelyn”; plas Leland ger “the Moode”.Pen-y-bryn, Aber (Twr Llewelyn, Garth Celyn) ↗Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, gyda chofnodion rhestru Cadw (Saesneg)Heneb gofrestredig ac adeilad rhestredig ar y tir sy’n codi i’r dwyrain o afon Aber: tŷ â thŵr crwn pedwar llawr yn ei ben gorllewinol, a’i brif ran wedi’i dyddio drwy gylchoedd coed i 1619–24; mae rhai ffynonellau’n credu bod y tŵr yn ganoloesol gan mwyaf, ac mae Paul Remfry yn cynnig llys cynnar yma.
Mae dadlau o hyd am union safle’r llys, yn y dyffryn wrth y domen neu ar y bryn, ac mae’r ddau le’n perthyn i hanes Aber. Rydym wedi tynnu’r neuadd lle cafodd y cloddwyr hi, a thŷ a thŵr carreg ar y bryn, fel y cred llawer y safent yno. Cartref preifat yw Pen y Bryn heddiw.
Dafydd ar y Bera, Mehefin 1283
Edrychwch tua’r de-ddwyrain, i fyny’r dyffryn tua’r mynyddoedd. Wedi i Lywelyn syrthio, cododd ei frawd Dafydd ap Gruffudd y frwydr yn Dywysog Cymru, a daliodd ei dir ym mynyddoedd Eryri hyd haf 1283.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Brawd Llywelyn ap Gruffudd; Tywysog Cymru wedi marw Llywelyn ym mis Rhagfyr 1282; daliwyd ym mynyddoedd Eryri ym mis Mehefin 1283 a’i ladd yn Amwythig y mis Hydref hwnnw.
Ym mis Mehefin 1283 daliwyd ef ar y Bera, y mynydd uwchben y dyffryn hwn.FfynhonnellAber, Abergwyngregyn (NPRN 33000) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinAnheddiad o bwys cyn y goresgyniad, yn gwarchod y groesfan i Fôn dros Draeth Lafan, lle croesai’r ffordd Rufeinig o Gaer yr afon; cartref Llywelyn ap Gruffudd, lle ganed Gwenllian a lle bu farw Elinor yn 1282; daliwyd Dafydd ap Gruffudd ar fynydd y Bera gerllaw yn 1283. Aed ag ef i Amwythig a’i ladd yno y mis Hydref hwnnw.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Brawd Llywelyn ap Gruffudd; Tywysog Cymru wedi marw Llywelyn ym mis Rhagfyr 1282; daliwyd ym mynyddoedd Eryri ym mis Mehefin 1283 a’i ladd yn Amwythig y mis Hydref hwnnw.
I fyny’r dyffryn hwn hefyd mae Rhaeadr Fawr, ar ben llwybr a adwaenai pobl y tywysogion.
Yr hyn a ganfu’r rhaw
Nid anghofiwyd y llys. Wedi’r goresgyniad fe’i cadwyd mewn cyflwr da: cofnodir gwaith yn 1289 a 1303, a phan ddaeth John Leland heibio yn y 1530au roedd rhan o’r adeilad yn sefyll o hyd.FfynonellauLlys at Aber, Abergwyngregyn (NPRN 309171) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinUn o brif gartrefi tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg: neuadd ag adain groes ym mhob pen, 11.2 m wrth 8.0 m y tu mewn, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1993 wrth droed y domen, gyda deunydd o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg; atgyweiriadau yn 1289 a 1303; olion i’w gweld o hyd ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg; ôl sychder a dynnwyd o’r awyr ym mis Gorffennaf 2006.Aber Castle, Pen-y-Mwd, and Ty’n-y-Mwd llys ↗Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru (Saesneg)Yn dwyn ynghyd gofnodion y domen a’r llys: ni chloddiwyd y domen erioed, ac fe’i priodolir gan rai i Hugh o Avranches a Robert o Ruddlan ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg a chan eraill i’r tywysogion; gwelodd Leland yn yr unfed ganrif ar bymtheg ran o’r adeilad yn sefyll o hyd; y ddadl am Ben y Bryn.
Yn 1993 cafwyd y neuadd a’i hadenydd croes yn y cae wrth ymyl Pen y Mwd. Yn haf sych 2006 dangosodd ei llinellau yn y glaswellt a thynnwyd eu llun o’r awyr, ac yn 2010 a 2011 cloddiodd Parc Cenedlaethol Eryri, Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a Cadw eto, a phlant ysgol yr ardal yn dod i wylio. Profodd y safle’n fwy ac yn fwy cymhleth nag a feddyliodd neb.FfynonellauLlys at Aber, Abergwyngregyn (NPRN 309171) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, CofleinUn o brif gartrefi tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg: neuadd ag adain groes ym mhob pen, 11.2 m wrth 8.0 m y tu mewn, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1993 wrth droed y domen, gyda deunydd o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg; atgyweiriadau yn 1289 a 1303; olion i’w gweld o hyd ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg; ôl sychder a dynnwyd o’r awyr ym mis Gorffennaf 2006.The royal courts of thirteenth-century GwyneddNeil Johnstone, Archaeology in Wales 33 (1993), tt. 68–69, ac ‘An investigation into the location of the royal courts of thirteenth-century Gwynedd’, yn N. Edwards (gol.), Landscape and Settlement in Medieval Wales (Oxbow, 1997) (Saesneg)Adroddiad cloddio 1993 yn Aber, a ganfu’r neuadd a’i hadenydd croes, a’r chwilio am lysoedd y tywysogion ar draws Gwynedd.Finding traces of the Princes of Gwynedd ↗Medievalists.net, Hydref 2010, am y cloddio dan arweiniad John G. Roberts o Barc Cenedlaethol Eryri gydag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a phartneriaeth dreftadaeth Aber, gyda chefnogaeth Cadw (Saesneg)Agorwyd rhan fawr o’r cae ger y domen a sylfeini neuadd ganoloesol: mae crochenwaith a thlws yn ei dyddio i’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg, a phrofodd y safle’n fwy cymhleth ac eang na’r disgwyl.
Mae’r olion wedi’u gorchuddio eto i’w cadw’n ddiogel. Safwch yn y cae wrth y domen, ac rydych yn sefyll yn llys tywysogion Gwynedd.
Llywelyn ap Gruffudd → Siwan → Elinor de Montfort → Gwenllian → Ymweld ag Aber →
Yr hyn a wyddom, a’r hyn a ddychmygwyd
- Yn hysbys o’r tir: y domen Pen y Mwd a’r ffos ar ei hochr ddeheuol, wedi’u mesur gan y Comisiwn Brenhinol; neuadd garreg ag adain groes ym mhob pen, 11.2 wrth 8 metr y tu mewn, a ganfuwyd yn 1993 ac a gloddiwyd eto yn 2010–11, gyda chrochenwaith a thlws o’r 1200au a’r 1300au; y clawdd dwbl a’r ffos o amgylch Pen y Bryn ar y bryn dros yr afon.
- Yn hysbys o’r cofnodion: marw Siwan yn Aber yn 1237, marw Dafydd ap Llywelyn yn 1246, a marw Elinor yn 1282 wedi geni Gwenllian; atebion Llywelyn ym mis Tachwedd 1282 wedi’u dyddio yng Ngarth Celyn; dal Dafydd ap Gruffudd ar y Bera yn 1283; atgyweirio yn 1289 a 1303; rhan o’r adeilad yn sefyll o hyd yn y 1530au.
- Wedi’i ddychmygu: i ba gyfeiriad y rhedai’r neuadd, pa mor uchel oedd ei muriau ac o beth y gwnaed ei thoeau; ystafelloedd uchaf yr adenydd; y buarth, ei ffens, y gegin, y stabl, y popty a’r efail; y tŵr gwylio ar y domen; tai’r drefgordd, yr eglwys, y felin a’r bont; a’r tŷ a’r tŵr ar Ben y Bryn, fel y cred llawer y safent. Rydym wedi gwyngalchu’r muriau a thoi’r neuadd â llechi o’r bryniau gerllaw.
Sut y gwyddom
- Aber, Abergwyngregyn (NPRN 33000) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein. Anheddiad o bwys cyn y goresgyniad, yn gwarchod y groesfan i Fôn dros Draeth Lafan, lle croesai’r ffordd Rufeinig o Gaer yr afon; cartref Llywelyn ap Gruffudd, lle ganed Gwenllian a lle bu farw Elinor yn 1282; daliwyd Dafydd ap Gruffudd ar fynydd y Bera gerllaw yn 1283.
- Llys at Aber, Abergwyngregyn (NPRN 309171) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein. Un o brif gartrefi tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg: neuadd ag adain groes ym mhob pen, 11.2 m wrth 8.0 m y tu mewn, a ganfuwyd wrth gloddio yn 1993 wrth droed y domen, gyda deunydd o’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg; atgyweiriadau yn 1289 a 1303; olion i’w gweld o hyd ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg; ôl sychder a dynnwyd o’r awyr ym mis Gorffennaf 2006.
- The royal courts of thirteenth-century Gwynedd, Neil Johnstone, Archaeology in Wales 33 (1993), tt. 68–69, ac ‘An investigation into the location of the royal courts of thirteenth-century Gwynedd’, yn N. Edwards (gol.), Landscape and Settlement in Medieval Wales (Oxbow, 1997). Adroddiad cloddio 1993 yn Aber, a ganfu’r neuadd a’i hadenydd croes, a’r chwilio am lysoedd y tywysogion ar draws Gwynedd.
- Finding traces of the Princes of Gwynedd ↗, Medievalists.net, Hydref 2010, am y cloddio dan arweiniad John G. Roberts o Barc Cenedlaethol Eryri gydag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd a phartneriaeth dreftadaeth Aber, gyda chefnogaeth Cadw. Agorwyd rhan fawr o’r cae ger y domen a sylfeini neuadd ganoloesol: mae crochenwaith a thlws yn ei dyddio i’r drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg, a phrofodd y safle’n fwy cymhleth ac eang na’r disgwyl.
- Aber Castle Mound, Pen y Mwd (NPRN 95692) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein. Tomen serth tua 36 m ar draws a 6.6 m o uchder, â chopa gwastad tua 17 m wrth 14 m ac olion ffos ar yr ochr ddeheuol; mae’r neuadd a gloddiwyd wrth ei throed i’r de-ddwyrain.
- Aber Castle, Pen-y-Mwd, and Ty’n-y-Mwd llys ↗, Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru. Yn dwyn ynghyd gofnodion y domen a’r llys: ni chloddiwyd y domen erioed, ac fe’i priodolir gan rai i Hugh o Avranches a Robert o Ruddlan ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg a chan eraill i’r tywysogion; gwelodd Leland yn yr unfed ganrif ar bymtheg ran o’r adeilad yn sefyll o hyd; y ddadl am Ben y Bryn.
- Joan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.
- Joan, Lady of Wales ↗, Wikipedia. Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
- Dafydd ap Llywelyn ↗, Wikipedia. Mab Llywelyn Fawr a Siwan; rheolwr Gwynedd o 1240; galwai ei hun yn Dywysog Cymru o 1244; bu farw yn Abergwyngregyn ym mis Chwefror 1246 a’i gladdu yn Aberconwy.
- The Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval Wales, Dafydd Jenkins (cyfieithydd a golygydd), Gomer, 1986: Cyfraith y Llys. Pedwar swyddog ar hugain y llys a’u lleoedd yn y neuadd: yr edling gyferbyn â’r brenin ar draws y tân, ynad llys wrth y golofn, offeiriad teulu a’r pencerdd yn eu hymyl, y penteulu a’r osgordd yn y pen draw.
- Eleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗, Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Bu farw Elinor wrth eni plentyn ar 19 Mehefin 1282 a’i chladdu ym mrodordy’r Ffransisiaid yn Llan-faes; ei merch oedd Gwenllian.
- Wales and the Crusades, c. 1095–1291, Kathryn Hurlock, Gwasg Prifysgol Cymru, 2011, tt. 111–112 a 193–199. Telerau’r Archesgob Peckham ym mis Tachwedd 1282: ystad yn Lloegr i Lywelyn pe rhoddai Gymru i fyny, a’r groesgad i Ddafydd; gwrthodiad Llywelyn i gefnu ar y bobl a amddiffynnodd ei gyndadau ers “dyddiau Camber fab Brutus”.
- Garth Celyn ↗, Wikipedia. Pen y Bryn o fewn clawdd dwbl a ffos Garth Celyn, lloc 90–100 m ar draws; barn Ymddiriedolaeth Garth Celyn mai yma y safai’r llys brenhinol; llythyrau Llywelyn ap Gruffudd at Archesgob Caergaint ym mis Tachwedd 1282, wedi’u dyddio yn “Garth Kelyn”; plas Leland ger “the Moode”.
- Registrum Epistolarum Fratris Johannis Peckham, Archiepiscopi Cantuariensis, golygwyd gan C. Trice Martin, cyfrol 2 (Rolls Series, 1884). Llyfr llythyrau’r archesgob ei hun, sy’n cadw atebion Llywelyn, ei gyngor a gwŷr Eryri ym mis Tachwedd 1282.
- Llywelyn ap Gruffydd (‘Llywelyn the Last’), Prince of Wales (died 1282) ↗, Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Cydnabuwyd yn Dywysog Cymru yng nghytundeb Trefaldwyn (1267); cododd Ddolforwyn a sefydlu bwrdeistref Aber-miwl; lladdwyd ar lan Irfon ar 11 Rhagfyr 1282 a’i gladdu gan Sistersiaid Cwm Hir.
- Pen-y-bryn, Aber (Twr Llewelyn, Garth Celyn) ↗, Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, gyda chofnodion rhestru Cadw. Heneb gofrestredig ac adeilad rhestredig ar y tir sy’n codi i’r dwyrain o afon Aber: tŷ â thŵr crwn pedwar llawr yn ei ben gorllewinol, a’i brif ran wedi’i dyddio drwy gylchoedd coed i 1619–24; mae rhai ffynonellau’n credu bod y tŵr yn ganoloesol gan mwyaf, ac mae Paul Remfry yn cynnig llys cynnar yma.
- Dafydd ap Gruffydd ↗, Wikipedia. Brawd Llywelyn ap Gruffudd; Tywysog Cymru wedi marw Llywelyn ym mis Rhagfyr 1282; daliwyd ym mynyddoedd Eryri ym mis Mehefin 1283 a’i ladd yn Amwythig y mis Hydref hwnnw.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf