Hanes Cymru / Oes y tywysogion / Chwarae

Cerddwch drwyddo mewn 3D

Glyndyfrdwy: lle daeth Owain yn Dywysog Cymru

Dewch i lawr dyffryn Dyfrdwy at dŷ Owain Glyndŵr yn ei ffos, ar y diwrnod ym mis Medi 1400 pan gyhoeddodd ei bobl ef yn Dywysog Cymru.

Llun: Cerflun efydd Owain Glyndŵr ar gefn ei geffyl yn y sgwâr yng Nghorwen · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Caiff y llys ei dynnu ar eich dyfais, felly mae’n cymryd eiliad i lwytho. Ar gysylltiad araf, edrychwch arno mewn lluniau yn lle hynny.

Ni all eich porwr ddangos 3D yma, felly dyma fe mewn lluniau.

Lluniau 3D a dynnwyd ar y wefan hon, o’r cloddio, y cofnodion a’r gerdd. Gweler isod yr hyn a wyddom a’r hyn a ddychmygwyd.

Y 12 arhosfan

  1. I lawr dyffryn Dyfrdwy

    Rydych yn dod i lawr dyffryn Dyfrdwy ar yr hen ffordd o Gorwen tua Llangollen, lle mae’r A5 heddiw. O’ch blaen, ar deras uwchben yr afon, mae Glyndyfrdwy.

    Dyma un o ddau brif dŷ Owain ap Gruffudd Fychan. Etifeddodd Lyndyfrdwy a Chynllaith gan ei dad, a fu farw ychydig cyn 1370; ei dŷ arall oedd Sycharth, dros y Berwyn i’r de-ddwyrain.

    Rydym yn ei ddangos ar 16 Medi 1400. Y diwrnod hwnnw, yma yn ei faenor yng Nglyndyfrdwy, cyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru.

  2. Y bont a’r porth

    Dywed bwrdd Cadw wrth y domen fod y faenor wedi’i hamddiffyn gan ffos o ddŵr, palis a phorth.

    Felly rydym wedi tynnu palis o dderw o gwmpas ymyl y llwyfan, a phorth â phont bren dros y ffos. Ni wyddys ble safai’r porth a’r bont: rydym wedi’u rhoi ar yr ochr ddeheuol, yn wynebu’r ffordd.

  3. Y ffos

    Ar draws y cae, mewn pant yn y tir, mae ffos lydan yn rhedeg o gwmpas llwyfan. Mae’r ffos rhwng 10 a 15 metr o led, a hyd at 22.5 metr ar yr ochr ogledd-ddwyreiniol, lle mae’n dal dŵr hyd heddiw.

    Mae’r llwyfan y tu mewn tua siâp triongl, tua 40 metr o’r gogledd i’r de. Mae ei ochr ddeheuol yn rhedeg ar hyd llethr teras. Bwydai nant y ffos o’r gogledd-ddwyrain.

    Credir mai dyma safle tŷ Owain. Rydym wedi tynnu’r ffos yn llawn, fel y bwriadwyd iddi fod.

  4. Neuadd Owain

    Nid oes yr un o adeiladau’r tŷ wedi’i gloddio, a noda cofnod Gatehouse y gall fod y tŷ hyd yn oed wedi sefyll yn nes at y domen, a’r ffos o gwmpas gardd.

    Felly rydym wedi’i dynnu ar batrwm Sycharth, y tŷ a ganmolodd Iolo Goch: neuadd ffrâm bren, yn agored i’w tho o “gyplau”, ag adain ystafell ddeulawr yn y pen uchaf, llechi ar y toeau a gwydr yn y ffenestri.

    Yma roedd y distain yn eistedd wrth y bwrdd uchel ar y llwyfan, a’r telynor yn canu wrth y tân.

  5. 16 Medi 1400

    Ar 16 Medi 1400 daeth pobl Owain ynghyd yma a’i gyhoeddi’n Dywysog Cymru. Gydag ef roedd ei fab hynaf, ei frodyr yng nghyfraith a Deon Llanelwy.

    Mae un hanes yn enwi pymtheg o wŷr blaenllaw, yn eu plith Hywel Cyffin, y Deon, a Gruffudd a Philip Hanmer, brodyr Marged, gwraig Owain.

    Roedd Owain tua deugain oed, yn disgyn drwy ei dad o dywysogion Powys. Fel tywysog dygai faner y pedwar llew, aur a choch. Ni chofnodwyd ble yn union y daethant ynghyd: rydym wedi gosod ei faner ym muarth y tŷ.

  6. I Ruthun

    Ddeuddydd yn ddiweddarach, ar 18 Medi, ymosododd gwŷr Owain ar Ruthun, tref ei gymydog a’i elyn yr Arglwydd Grey, ac ar ei gastell yno.

    Mae Rhuthun dros y bryniau i’r gogledd, ac âi’r ffordd yno ar draws Dyfrdwy wrth y rhyd hon. O fewn dyddiau roedd trefi’r gogledd-ddwyrain yn nwylo Owain, ac roedd y rhyfel dros Gymru wedi dechrau.

  7. Owain o ddyffryn Dyfrdwy

    Dyfrdwy yw enw Cymraeg yr afon, a Glyndyfrdwy yw ei glyn.

    O’r dyffryn hwn y cymerodd Owain yr enw y mae Cymru gyfan yn ei adnabod wrtho: Glyndŵr, o Lyndyfrdwy.

    Edrychwch i’r gorllewin, i fyny’r dyffryn tua Chorwen. Porthai dolydd yr afon wartheg yr arglwyddiaeth, a rhoddai’r llethrau coediog bren i’r tŷ.

  8. Y parc

    Roedd gan Owain barc yma, darn o goetir a phorfa wedi’i gau â pheilon, lle cedwid ceirw i’w hela. Fe wyddom amdano gan ei elyn: yn 1403 ysgrifennodd y Tywysog Harri iddo losgi “porthordy hardd yn ei barc”.

    Ni wyddys ei derfynau. Rydym wedi’i dynnu ar y llethr i’r de o’r ffordd, â’i beilon o dderw hollt.

  9. Mai 1403

    Ym mis Mai 1403 daeth Harri, mab hynaf brenin Lloegr, â byddin i ddal Owain. Llosgodd Sycharth, yna aeth yn syth at “ei le arall yng Nglyndyfrdwy” i chwilio amdano.

    Nid oedd Owain yno. Llosgodd Harri’r porthordy yn y parc a’r holl wlad o’i gwmpas. Dinistriwyd y tŷ yn ei ffos yr un flwyddyn.

    Ni ddaliwyd Owain erioed. Ymladdodd ymlaen am flynyddoedd, ac ni chodwyd ei dŷ yn nyffryn Dyfrdwy byth eto.

  10. Glyndyfrdwy heddiw

    Heddiw saif y domen mewn cae wrth ymyl yr A5, rhwng Corwen a Llangollen, â chilfan fach dros y ffordd a sticil i’w chyrraedd. Mae bwrdd Cadw yn adrodd ei hanes.

    Mae’r ffos ar draws yr un cae, o’r golwg o’r ffordd, yn wlyb o hyd ar ei hochr ogledd-ddwyreiniol. Mae’r ddwy’n henebion cofrestredig.

    Bob blwyddyn ar 16 Medi, Diwrnod Owain Glyndŵr, mae pobl ledled Cymru’n cofio’r hyn a ddechreuodd yma.

  11. Mwnt Owain Glyndŵr

    Wrth ymyl y ffordd saif tomen fawr gron o bridd. Mae’n 36 metr ar draws a 6.5 metr o uchder, â chopa gwastad 12 metr ar draws, ar fryncyn uwchben clogwyn afon Dyfrdwy.

    Mwnt yw hi, tomen castell cynnar, a godwyd yn y 1100au yn ôl y gred i reoli’r ffordd ar hyd y dyffryn. Mae ffos fas yn rhedeg o gwmpas ei hochrau gorllewinol a de-orllewinol, tua’r ffordd. Ni chafwyd beili erioed.

    Fe’i gelwir erioed yn Fwnt Owain Glyndŵr, a hi oedd hen gastell ei hynafiaid, arglwyddi’r dyffryn hwn.

  12. Ar ben y domen

    O’r copa fe welwch pam y’i codwyd yma. Mae’r dyffryn i gyd yn agored, tua’r dwyrain at Langollen ac i’r gorllewin at Gorwen, ac ni allai dim fynd heibio ar hyd y ffordd islaw heb ei weld.

    Erbyn dyddiau Owain roedd y domen eisoes yn hen, a’i dŷ’n sefyll yn ei ffos daith fer i’r dwyrain. O’r fan hon gallai gwyliwr weld unrhyw un yn dod ar hyd y dyffryn.

Owain Glyndŵr → Sycharth mewn 3D → Marchogaeth gyda Glyndŵr, 1400 → Caer Drewyn →

Yr hyn a wyddom, a’r hyn a ddychmygwyd

  • Yn hysbys o’r tir: y domen, 36 metr ar draws a 6.5 metr o uchder â chopa gwastad 12 metr ar draws a ffos fas ar ei hochrau gorllewinol a de-orllewinol; tua 200 metr i’r dwyrain, y ffos wlyb 10 i 15 metr o led, hyd at 22.5 metr ar y gogledd-ddwyrain, o gwmpas llwyfan tua thrionglog tua 40 metr o’r gogledd i’r de, y credir mai dyma safle tŷ Owain.
  • Yn hysbys o’r cofnodion: Owain yn etifeddu Glyndyfrdwy cyn 1370; ei gyhoeddi’n Dywysog Cymru ar 16 Medi 1400, gyda’i fab hynaf, ei frodyr yng nghyfraith a Deon Llanelwy; yr ymosodiad ar Ruthun ar 18 Medi; llythyr y Tywysog Harri ym Mai 1403 am losgi’r porthordy yn y parc a’r wlad o gwmpas; dinistrio’r tŷ yn 1403.
  • Wedi’i ddychmygu: pob adeilad ar y llwyfan, wedi’i dynnu ar batrwm Sycharth; y palis, y porth a’r bont, a ble y safent; terfynau’r parc; cwrs Dyfrdwy yn ei dolydd, wedi’i dynnu o siâp y tir; tai’r deiliaid, y rhyd a’r faner. Dangosir tir go iawn y dyffryn, o uchderau arolwg.

Sut y gwyddom

  1. Glyndyfrdwy ↗, Wikipedia, ar sail Cadw a Coflein. Y pentref ar yr A5 rhwng Corwen a Llangollen yn nyffryn Dyfrdwy; tomen o’r ddeuddegfed ganrif, a godwyd i reoli’r ffordd drwy’r dyffryn, a elwir yn Fwnt Owain Glyndŵr; ei neuadd faenor yn debygol yn adeilad sgwâr ffosog â ffos, palis a phorth; cyhoeddi Owain yn Dywysog Cymru yn ei faenor yng Nglyndyfrdwy, dechrau’r gwrthryfel; difrodi’r safle yn 1403 gan luoedd Harri o Fynwy.
  2. Owain Glyndŵr ↗, Wikipedia, ar sail R. R. Davies, The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Rhydychen, 1995), a’r Bywgraffiadur Cymreig. Ei enw o Lyndyfrdwy; bu farw ei dad Gruffudd Fychan ychydig cyn 1370, gan adael i Owain ei diroedd yng Nghynllaith a Glyndyfrdwy; disgynnai drwy ei dad o Fadog ap Maredudd, rheolwr olaf Powys unedig; llosgodd y Tywysog Harri ei dai yn Sycharth a Glyndyfrdwy yn 1403.
  3. Glyndyfrdwy Castle (Owain Glyndŵr’s Mount) ↗, Jeffrey L. Thomas, Castles of Wales (castlewales.com), gan ddyfynnu plac Cadw ar y safle a Helen Burnham. Y domen 6.5 m o uchder, 36 m ar draws wrth ei gwaelod a 12 m ar draws ei chopa, â ffos 1 m o ddyfnder ar ei hochrau gorllewinol a de-orllewinol, tua’r ffordd; tomen o’r ddeuddegfed ganrif a godwyd i reoli’r ffordd ar hyd dyffryn Dyfrdwy; plac Cadw: cyhoeddodd Owain ei hun yn Dywysog Cymru yn ei faenor yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400, ac roedd y faenor yn ôl pob tebyg ar y safle sgwâr ffosog ar draws y cae, wedi’i amddiffyn gan ffos o ddŵr, palis a phorth.
  4. Owain Glyndŵr’s House, Glyndyfrdwy (NPRN 306829) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein (disgrifiad gan John Wiles, 2007). Ffos o gwmpas llwyfan tua thrionglog, tua 40 m o’r gogledd i’r de a 14–40 m o’r dwyrain i’r gorllewin, safle un o dai Owain Glyndŵr yn ôl traddodiad, a ddinistriwyd yn 1403; mewn pant ar deras i’r de o afon Dyfrdwy; y ffos fel arfer 10–15 m o led, hyd at 22.5 m ar y gogledd-ddwyrain, lle mae’n dal dŵr o hyd; ar y de llethr teras sy’n rhedeg o’r dwyrain i’r gorllewin.
  5. Owain Glyndŵr’s Mount and moated site, Corwen (scheduled monument) ↗, Disgrifiad amserlennu Cadw, ar Ancient Monuments UK. Y domen ar fryncyn rhewlifol isel ar ochr ddeheuol dyffryn Dyfrdwy, tua 6.5 m o uchder, ei chopa hirgrwn tua 12 m ar draws, heb olion beili; mewn pant tua 180 m i’r dwyrain, ffos wlyb â gwaelod gwastad o gwmpas llwyfan gwastad tua 40 m sgwâr, safle maenordy canoloesol, plasty pren Owain Glyndŵr yn ôl y dybiaeth, a ddinistriwyd gan luoedd Lloegr yn 1403; ffrwd fwydo i’r gogledd-ddwyrain.
  6. Owain Glyndŵr’s House (Glyndyfrdwy) ↗, Cofnod Gatehouse o gestyll Cymru, gyda J. Wiles, ‘Glyndŵr’s peacocks’, Landscapes 17.1 (2016), tt. 23–44. Maenordy caerog tebygol: ffos o gwmpas llwyfan tua thrionglog, un o dai Owain Glyndŵr yn ôl traddodiad, a ddinistriwyd yn 1403; gall y domen tua 180 m i’r gorllewin berthyn iddo; gall fod y tŷ wedi sefyll yn nes at y domen, a’r ffos wedi cau gardd neu lain bleser.
  7. Llys Owain Glyndŵr yn Sycharth ↗, Iolo Goch, golygwyd gan Dafydd Johnston yn Gwaith Iolo Goch (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988), cerdd X, a chyda chyfieithiad yn Iolo Goch: Poems (Gomer, 1993). Y gerdd ei hun, a ganwyd yn Sycharth cyn y gwrthryfel: y ffos, y bont a’r porth, y llys ar y bryn gwyrdd, y llofftydd, y simnai a’r gwydr, y neuadd fel eglwys, y berllan, y winllan, y felin, y colomendy, y pysgodlyn, y gwningar a’r parc ceirw, Marged a’r plant, a thŷ lle nad oedd angen clo.
  8. The Welsh poetry associated with Owain Glyndŵr (the Sir John Rhŷs Memorial Lecture, 2010) ↗, Gruffydd Aled Williams, British Academy Review 17 (Mawrth 2011), tt. 18–22. Roedd gan y tŷ ar y domen “gynllun siâp H tebygol”, neuadd ganol ag adain bob ochr; mae cloddio’r 1960au yn awgrymu mai llechi oedd teils Iolo mewn gwirionedd.
  9. The Glyndŵr Rising ↗, Wikipedia, ar sail R. R. Davies, The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Rhydychen, 1995). Ar 16 Medi 1400 cyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru gan griw bach o ddilynwyr, yn eu plith ei fab hynaf, ei frodyr yng nghyfraith a Deon Llanelwy; ar 18 Medi ymosodwyd ar dref Rhuthun a chastell yr Arglwydd Grey yno; yn 1403 llosgodd Harri o Fynwy gartrefi Owain yng Nglyndyfrdwy a Sycharth.
  10. Llys Glyndŵr: the men and women who made the rebellion possible ↗, Nation.Cymru. Daeth pymtheg o wŷr blaenllaw ynghyd yng nghartref Owain yng Nglyndyfrdwy ar 16 Medi 1400 a phenderfynu gyda’i gilydd ddechrau’r gwrthryfel; yn eu plith Hywel Cyffin, Deon Llanelwy, a Gruffudd a Philip Hanmer, meibion hen farnwr uchel.
  11. Sycharth ↗, Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein. Prif gartref a man geni Owain Glyndŵr, a etifeddwyd yn 1369; naw neuadd Iolo Goch; cloddio’r 1960au; llosgwyd ym Mai 1403 gan y Tywysog Harri; Cadw sy’n ei reoli, gyda maes parcio bach ger y B4580.
  12. Owain Glyndŵr’s Mount (NPRN 300518) ↗, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Coflein, ar sail History of Merioneth II (2001). Tomen â ffos ar fryncyn uwchben clogwyn afon Dyfrdwy, castell hynafiaid Owain Glyndŵr yn ôl traddodiad; 36 m ar draws a 6.5 m o uchder, â chopa gwastad 12 m ar draws; dim olion beili na gwaith amddiffynnol arall; y ffos a thŷ Owain Glyndŵr tua 180 m i’r dwyrain.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf