
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Llys Rhosyr
Yr unig lys o eiddo tywysogion Cymru y gallwch gerdded ymysg ei furiau heddiw, yn Niwbwrch ar Ynys Môn. Claddwyd ef dan dywod gan storm fawr yn 1332.
Llun: Sylfeini Llys Rhosyr, un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd, Ynys Môn · RobinLeicester, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Roedd Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, yn un o lysoedd pwysicaf tywysogion Gwynedd. Wedi’i gladdu dan dywod a’i ddarganfod eto gan archaeolegwyr yn 1992, dyma’r unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma, ac ailgodwyd ei neuadd fawr yn Sain Ffagan.FfynonellauLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch.Llys Rhosyr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cynhelid un o lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, maenor Rhosyr, i’r de o gantref brenhinol Aberffraw; fel pob maenor cwmwd a chantref, byddai Rhosyr a’i swyddogion yn barod i groesawu’r tywysog a’i lys ar eu cylchdaith yng Ngwynedd; safai’r llys ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai a’i cynhaliai ar ran y tywysog; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, yr unig safle o’i fath a gloddiwyd hyd yma; mae tua chwarter y muriau yn y golwg, gyda’r prif fur amgylchynol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr, y mwyaf yn gartref i’r llys ei hun a’r nesaf yn ystafell neu ystafelloedd brenhinol, ac un ystafell efallai’n drysordy lleol; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a darnau arian bath; wedi 1282 symudwyd pobl Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch; claddwyd y safle dan dywod mewn storm ofnadwy; ar agor trwy’r amser, gydag arddangosfa yn y pentref; agorwyd ailadeiladu neuadd y llys yn Sain Ffagan yn Hydref 2018.
| Cwmwd | MenaiFfynhonnellLlys Rhosyr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cynhelid un o lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, maenor Rhosyr, i’r de o gantref brenhinol Aberffraw; fel pob maenor cwmwd a chantref, byddai Rhosyr a’i swyddogion yn barod i groesawu’r tywysog a’i lys ar eu cylchdaith yng Ngwynedd; safai’r llys ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai a’i cynhaliai ar ran y tywysog; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, yr unig safle o’i fath a gloddiwyd hyd yma; mae tua chwarter y muriau yn y golwg, gyda’r prif fur amgylchynol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr, y mwyaf yn gartref i’r llys ei hun a’r nesaf yn ystafell neu ystafelloedd brenhinol, ac un ystafell efallai’n drysordy lleol; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a darnau arian bath; wedi 1282 symudwyd pobl Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch; claddwyd y safle dan dywod mewn storm ofnadwy; ar agor trwy’r amser, gydag arddangosfa yn y pentref; agorwyd ailadeiladu neuadd y llys yn Sain Ffagan yn Hydref 2018. |
|---|---|
| Cloddiwyd | O 1992; agorwyd 1995FfynonellauLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch.Llys Rhosyr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cynhelid un o lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, maenor Rhosyr, i’r de o gantref brenhinol Aberffraw; fel pob maenor cwmwd a chantref, byddai Rhosyr a’i swyddogion yn barod i groesawu’r tywysog a’i lys ar eu cylchdaith yng Ngwynedd; safai’r llys ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai a’i cynhaliai ar ran y tywysog; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, yr unig safle o’i fath a gloddiwyd hyd yma; mae tua chwarter y muriau yn y golwg, gyda’r prif fur amgylchynol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr, y mwyaf yn gartref i’r llys ei hun a’r nesaf yn ystafell neu ystafelloedd brenhinol, ac un ystafell efallai’n drysordy lleol; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a darnau arian bath; wedi 1282 symudwyd pobl Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch; claddwyd y safle dan dywod mewn storm ofnadwy; ar agor trwy’r amser, gydag arddangosfa yn y pentref; agorwyd ailadeiladu neuadd y llys yn Sain Ffagan yn Hydref 2018. |
| Y neuadd newydd | Sain Ffagan, agorwyd Hydref 2018FfynonellauLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch.Llys Rhosyr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cynhelid un o lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, maenor Rhosyr, i’r de o gantref brenhinol Aberffraw; fel pob maenor cwmwd a chantref, byddai Rhosyr a’i swyddogion yn barod i groesawu’r tywysog a’i lys ar eu cylchdaith yng Ngwynedd; safai’r llys ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai a’i cynhaliai ar ran y tywysog; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, yr unig safle o’i fath a gloddiwyd hyd yma; mae tua chwarter y muriau yn y golwg, gyda’r prif fur amgylchynol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr, y mwyaf yn gartref i’r llys ei hun a’r nesaf yn ystafell neu ystafelloedd brenhinol, ac un ystafell efallai’n drysordy lleol; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a darnau arian bath; wedi 1282 symudwyd pobl Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch; claddwyd y safle dan dywod mewn storm ofnadwy; ar agor trwy’r amser, gydag arddangosfa yn y pentref; agorwyd ailadeiladu neuadd y llys yn Sain Ffagan yn Hydref 2018. |
Llys ar gylchdaith y tywysog
Gorweddai Rhosyr i’r de o gantref brenhinol Aberffraw. Fel pob llys cwmwd a chantref, safai’n barod i groesawu’r tywysog a’i osgordd ar eu cylchdaith o amgylch Gwynedd. Safai’r llys o fewn maerdref fach, fferm y tywysog, a’i cynhaliai ar ei ran.FfynhonnellLlys Rhosyr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cynhelid un o lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, maenor Rhosyr, i’r de o gantref brenhinol Aberffraw; fel pob maenor cwmwd a chantref, byddai Rhosyr a’i swyddogion yn barod i groesawu’r tywysog a’i lys ar eu cylchdaith yng Ngwynedd; safai’r llys ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai a’i cynhaliai ar ran y tywysog; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, yr unig safle o’i fath a gloddiwyd hyd yma; mae tua chwarter y muriau yn y golwg, gyda’r prif fur amgylchynol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr, y mwyaf yn gartref i’r llys ei hun a’r nesaf yn ystafell neu ystafelloedd brenhinol, ac un ystafell efallai’n drysordy lleol; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a darnau arian bath; wedi 1282 symudwyd pobl Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch; claddwyd y safle dan dywod mewn storm ofnadwy; ar agor trwy’r amser, gydag arddangosfa yn y pentref; agorwyd ailadeiladu neuadd y llys yn Sain Ffagan yn Hydref 2018.
Beth yw llys?
Ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, ac felly llys brenhinol. Yn Rhosyr amgylchynai mur mawr neuadd, siambrau ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd.FfynhonnellLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch.
Wedi’i ganfod yn y tywod
Yn y 14eg ganrif claddwyd y llys gan storm dywod ofnadwy. Eto ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel cae’r llys. O 1992 dadorchuddiodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd tua chwarter y muriau: y mur amgylchynol mawr a thri adeilad mawr, y mwyaf yn neuadd y llys ei hun, yn ôl pob tebyg, a’r nesaf yn ystafelloedd brenhinol.FfynonellauLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch.Llys Rhosyr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cynhelid un o lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, maenor Rhosyr, i’r de o gantref brenhinol Aberffraw; fel pob maenor cwmwd a chantref, byddai Rhosyr a’i swyddogion yn barod i groesawu’r tywysog a’i lys ar eu cylchdaith yng Ngwynedd; safai’r llys ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai a’i cynhaliai ar ran y tywysog; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, yr unig safle o’i fath a gloddiwyd hyd yma; mae tua chwarter y muriau yn y golwg, gyda’r prif fur amgylchynol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr, y mwyaf yn gartref i’r llys ei hun a’r nesaf yn ystafell neu ystafelloedd brenhinol, ac un ystafell efallai’n drysordy lleol; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a darnau arian bath; wedi 1282 symudwyd pobl Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch; claddwyd y safle dan dywod mewn storm ofnadwy; ar agor trwy’r amser, gydag arddangosfa yn y pentref; agorwyd ailadeiladu neuadd y llys yn Sain Ffagan yn Hydref 2018.
Trysorau’r llys
Ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith, llestri arian a darnau arian bath, arwyddion o bobl o statws uchel, a phwysau plwm i rwydi pysgota. Efallai i un ystafell fod yn drysordy lleol.FfynonellauLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch.Llys Rhosyr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cynhelid un o lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, maenor Rhosyr, i’r de o gantref brenhinol Aberffraw; fel pob maenor cwmwd a chantref, byddai Rhosyr a’i swyddogion yn barod i groesawu’r tywysog a’i lys ar eu cylchdaith yng Ngwynedd; safai’r llys ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai a’i cynhaliai ar ran y tywysog; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, yr unig safle o’i fath a gloddiwyd hyd yma; mae tua chwarter y muriau yn y golwg, gyda’r prif fur amgylchynol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr, y mwyaf yn gartref i’r llys ei hun a’r nesaf yn ystafell neu ystafelloedd brenhinol, ac un ystafell efallai’n drysordy lleol; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a darnau arian bath; wedi 1282 symudwyd pobl Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch; claddwyd y safle dan dywod mewn storm ofnadwy; ar agor trwy’r amser, gydag arddangosfa yn y pentref; agorwyd ailadeiladu neuadd y llys yn Sain Ffagan yn Hydref 2018.
Llys Llywelyn yn Sain Ffagan
Ailgodwyd y neuadd fawr a’r siambr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, ac fe’u hagorwyd yn Hydref 2018. Y cyntaf i gysgu yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch. Prynodd Cadw y safle ei hun yn 2023; mae ar agor bob amser, gydag arddangosfa yn y pentref.FfynonellauLlys Rhosyr ↗Wikipedia (Saesneg)Llys Rhosyr, a elwir hefyd Cae Llys, ger Niwbwrch ym Môn, adfeilion llys y tywysogion o’r cyfnod cyn concwest Edward I; ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, yna llys brenhinol; mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn ei ystyried yn gartref brenhinol; daliai’r clos neuadd, llety ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd; claddodd storm dywod ffyrnig y safle a llawer o’r tir o’i gwmpas; ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel llys neu gae’r llys; cloddiwyd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, gyda thua chwarter y muriau yn y golwg, y prif fur amgylchynol a thri adeilad mawr, efallai’r neuadd, siambr ac ysguboriau; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a llestri arian sy’n dangos pobl o statws uchel, a phwysau pysgota plwm; yr unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma; prynwyd gan Cadw yn 2023; ailgodwyd ei Neuadd Fawr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, a agorwyd yn Hydref 2018, a’r cyntaf i dreulio’r nos yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch.Llys Rhosyr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: cynhelid un o lysoedd pwysicaf Tywysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, maenor Rhosyr, i’r de o gantref brenhinol Aberffraw; fel pob maenor cwmwd a chantref, byddai Rhosyr a’i swyddogion yn barod i groesawu’r tywysog a’i lys ar eu cylchdaith yng Ngwynedd; safai’r llys ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai a’i cynhaliai ar ran y tywysog; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd o 1992 ac agorwyd i’r cyhoedd yn 1995, yr unig safle o’i fath a gloddiwyd hyd yma; mae tua chwarter y muriau yn y golwg, gyda’r prif fur amgylchynol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr, y mwyaf yn gartref i’r llys ei hun a’r nesaf yn ystafell neu ystafelloedd brenhinol, ac un ystafell efallai’n drysordy lleol; ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith a darnau arian bath; wedi 1282 symudwyd pobl Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch; claddwyd y safle dan dywod mewn storm ofnadwy; ar agor trwy’r amser, gydag arddangosfa yn y pentref; agorwyd ailadeiladu neuadd y llys yn Sain Ffagan yn Hydref 2018.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


