Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

1057–1099

Rhygyfarch

Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.

Llun: Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Pricey, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1057–1099 (wedi’i gofnodi) Cofiannydd Dewi Sant Oes y Brenhinoedd Ysgolheigion ac athrawon
Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a ysgrifennwyd ganddo yn Llanbadarn Fawr
Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a ysgrifennwyd ganddo yn Llanbadarn Fawr · Llun: Wikimedia Commons · Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus

Rhygyfarch ap Sulien oedd ysgolhaig gorau Cymru’r unfed ganrif ar ddeg. Yn Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol a rhoi i Gymru ei nawddsant. Roedd yn fardd hefyd, ac mae ei alarnad dros Gymru dan yr ymosodiadau Normanaidd cyntaf yn un o gerddi mwyaf teimladwy’r oes.

Ganed1057, mab Sulien, Esgob Tyddewi wedi hynny
CartrefLlanbadarn Fawr, Ceredigion
BrodyrIeuan, Arthen a Daniel, pob un yn ysgolhaig
LlyfrauBuchedd Dewi (tua 1095), cerddi Lladin, Sallwyr Rhygyfarch
Bu farw1099

Teulu Llanbadarn

Roedd tad Rhygyfarch, Sulien, wedi astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a daeth adref i gadw ysgol enwog yn Llanbadarn Fawr. Ddwywaith bu’n Esgob Tyddewi. Daeth ei bedwar mab i gyd yn ysgolheigion, a gwnaeth y teulu Lanbadarn yn ganolfan ddysg ddisgleiriaf Cymru: ysgrifennent farddoniaeth Ladin, copïent ac addurnent lyfrau, a chadwasant hen ddysg y Brythoniaid yn fyw yr union adeg y cyrhaeddodd y Normaniaid.

Y Sallwyr

Tua 1080 gwnaeth y teulu lyfr o’r Salmau, sydd heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, ac a elwir yn Sallwyr Rhygyfarch. Fe’i hysgrifennwyd gan y copïydd Ithael a’i addurno gan Ieuan, brawd Rhygyfarch, â phriflythrennau mawr o gwlwm, adar a bwystfilod mewn coch, gwyrdd ac aur. Ysgrifennodd Rhygyfarch benillion ynddo ei hun. Mae’n un o’r llyfrau harddaf a wnaed erioed yng Nghymru.

Buchedd Dewi

Tua 1095 ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi yn Lladin, o’r hen ysgrifeniadau a gafodd, meddai, yn hen lyfrau Tyddewi. Mae’n adrodd am eni Dewi i Non ar y clogwyni mewn storm, am ei addysg dan Bawlinus, am y mynachlogydd a sefydlodd, am ei reol lem a thyner, am y synod yn Llanddewi Brefi lle cododd y tir dan ei draed fel y gallai pawb ei glywed, ac am ei eiriau olaf wrth ei fynachod.

Copïwyd y Fuchedd ledled Prydain a thu hwnt. Dyna’r rheswm y daeth Dewi’n sant i’r Eglwys gyfan, pam y denai ei gysegrfa yn Nhyddewi bererinion o bob rhan o Ewrop, a pham mai’r cyntaf o Fawrth yw diwrnod Cymru.

Yr alarnad dros Gymru

Pan dorrodd y Normaniaid i Geredigion yn y 1090au, ysgrifennodd Rhygyfarch alarnad mewn mydr Lladin. Mae’n galaru bod y bobl a’r clerigwyr yn cael eu dirmygu, bod y gyfraith wedi’i thorri a dysg wedi’i thewi, ac mae’n gweddïo dros ei wlad. Dyma’r gerdd brotest fawr gyntaf a ysgrifennwyd yng Nghymru.

Bu farw yn 1099, yn ddim ond dwy a deugain oed. Mae cronicl y tywysogion yn ei alaru fel y doethaf o wŷr dysgedig y Brythoniaid, na fu ei gyffelyb o’i flaen, a Dewi Rhygyfarch y mae Cymru’n dal i’w anrhydeddu bob cyntaf o Fawrth.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Sallwyr Rhygyfarch (wedi’i gofnodi)

    Yn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.

    Sallwyr Rhygyfarch
  2. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf