Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
1057–1099
Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.
Llun: Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Pricey, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Rhygyfarch ap Sulien oedd ysgolhaig gorau Cymru’r unfed ganrif ar ddeg. Yn Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol a rhoi i Gymru ei nawddsant. Roedd yn fardd hefyd, ac mae ei alarnad dros Gymru dan yr ymosodiadau Normanaidd cyntaf yn un o gerddi mwyaf teimladwy’r oes.
| Ganed | 1057, mab Sulien, Esgob Tyddewi wedi hynny |
|---|---|
| Cartref | Llanbadarn Fawr, Ceredigion |
| Brodyr | Ieuan, Arthen a Daniel, pob un yn ysgolhaig |
| Llyfrau | Buchedd Dewi (tua 1095), cerddi Lladin, Sallwyr Rhygyfarch |
| Bu farw | 1099 |
Roedd tad Rhygyfarch, Sulien, wedi astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a daeth adref i gadw ysgol enwog yn Llanbadarn Fawr. Ddwywaith bu’n Esgob Tyddewi. Daeth ei bedwar mab i gyd yn ysgolheigion, a gwnaeth y teulu Lanbadarn yn ganolfan ddysg ddisgleiriaf Cymru: ysgrifennent farddoniaeth Ladin, copïent ac addurnent lyfrau, a chadwasant hen ddysg y Brythoniaid yn fyw yr union adeg y cyrhaeddodd y Normaniaid.
Tua 1080 gwnaeth y teulu lyfr o’r Salmau, sydd heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, ac a elwir yn Sallwyr Rhygyfarch. Fe’i hysgrifennwyd gan y copïydd Ithael a’i addurno gan Ieuan, brawd Rhygyfarch, â phriflythrennau mawr o gwlwm, adar a bwystfilod mewn coch, gwyrdd ac aur. Ysgrifennodd Rhygyfarch benillion ynddo ei hun. Mae’n un o’r llyfrau harddaf a wnaed erioed yng Nghymru.
Tua 1095 ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi yn Lladin, o’r hen ysgrifeniadau a gafodd, meddai, yn hen lyfrau Tyddewi. Mae’n adrodd am eni Dewi i Non ar y clogwyni mewn storm, am ei addysg dan Bawlinus, am y mynachlogydd a sefydlodd, am ei reol lem a thyner, am y synod yn Llanddewi Brefi lle cododd y tir dan ei draed fel y gallai pawb ei glywed, ac am ei eiriau olaf wrth ei fynachod.
Copïwyd y Fuchedd ledled Prydain a thu hwnt. Dyna’r rheswm y daeth Dewi’n sant i’r Eglwys gyfan, pam y denai ei gysegrfa yn Nhyddewi bererinion o bob rhan o Ewrop, a pham mai’r cyntaf o Fawrth yw diwrnod Cymru.
Pan dorrodd y Normaniaid i Geredigion yn y 1090au, ysgrifennodd Rhygyfarch alarnad mewn mydr Lladin. Mae’n galaru bod y bobl a’r clerigwyr yn cael eu dirmygu, bod y gyfraith wedi’i thorri a dysg wedi’i thewi, ac mae’n gweddïo dros ei wlad. Dyma’r gerdd brotest fawr gyntaf a ysgrifennwyd yng Nghymru.
Bu farw yn 1099, yn ddim ond dwy a deugain oed. Mae cronicl y tywysogion yn ei alaru fel y doethaf o wŷr dysgedig y Brythoniaid, na fu ei gyffelyb o’i flaen, a Dewi Rhygyfarch y mae Cymru’n dal i’w anrhydeddu bob cyntaf o Fawrth.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Yn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.
Sallwyr RhygyfarchMae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.
Buchedd DewiBrenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf