Rhygyfarch
Cofiannydd Dewi Sant (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.
Rhygyfarch

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 1079
Yn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.
Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn Llanbadarn Fawr, gwnaeth meibion Sulien lyfr salmau i Rygyfarch: wedi’i ysgrifennu gan yr ysgrifydd Ithael, wedi’i baentio gan Ieuan, gyda phenillion gan Rygyfarch ei hun. Mae’n un o drysorau celf Cymru.FfynonellauRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.Ricemarch Psalter ↗Wicipedia (Saesneg)Coleg y Drindod Dulyn MS 50; ysgrifennwyd yn Llanbadarn Fawr gan y copïydd Ithael i Rygyfarch, gyda llythrennau a lluniau gan ei frawd Ieuan; 159 tudalen; sallwyr, llythyr Jerôm, Breviarius Apostolorum, Merthyrdraeth Jerôm.
| Pryd | Rhwng 1064 a 1082 |
|---|---|
| Ble | Llanbadarn Fawr |
| Heddiw | Coleg y Drindod, Dulyn, MS 50 |
Mae ei lythrennau mawr yn llawn clymwaith a chreaduriaid, dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda chyffyrddiad o’r gogledd Llychlynnaidd hefyd.FfynhonnellRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.
Mae penillion Lladin Rhygyfarch ei hun ynddo, a thynnodd ei frawd Ieuan y lluniau a’r llythrennau mawr.FfynonellauRhygyfarch (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Yr hynaf o bedwar mab Sulien; ei brif waith, Buchedd Dewi, a ysgrifennwyd tua 1090 mae’n debyg, gan ddadlau mai Tyddewi oedd mam-eglwys Cymru, heb ddyled i Gaergaint; rhoddir iddo Alarnad Ladin fer am orthrwm y Normaniaid ar y Cymry; mae ei benillion Lladin yn y sallwyr yng Ngholeg y Drindod, Dulyn; bu farw yn 1099 yn ei dair a deugeinfed flwyddyn.Ricemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.
Cedwir y llyfr heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn. Yn ogystal â’r salmau mae ynddo ferthyrdraeth Jerôm, rhestr y seintiau a’u dyddiau.FfynhonnellRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.
Mae gan y llyfr 159 tudalen o femrwn. Mae’r salmau yng nghyfieithiad Lladin Jerôm o’r Hebraeg, ac ochr yn ochr â hwy daw llythyr Jerôm at Chromatius ac Elidorus, y Breviarius Apostolorum, rhestr o’r apostolion, a chyfres o dablau.FfynonellauRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)159 tudalen o femrwn; heblaw’r sallwyr mae’n cynnwys llythyr Sant Jerôm at Chromatius ac Elidorus, y Breviarius Apostolorum, Merthyrdraeth Jerôm a thablau; am ei fod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd yn ogystal â Gwyddelig fe’i galwyd yn ‘Hiberno-Ddanaidd’ yn hytrach na ‘Hiberno-Sacsonaidd’; ychydig o amrywiaeth sydd yn ei batrymau ond fe’u prisir yn uchel; Ithael oedd yr ysgrifydd yn ôl pob tebyg a gwnaeth John (Ieuan) y priflythrennau mawr a’r lluniau, ond nid yr un llaw sydd bob amser ac efallai i Rygyfarch ysgrifennu rhai rhannau; daw o’r ysgrifdy a sefydlodd Sulien yn Llanbadarn Fawr ac mae’n un o ddwy lawysgrif ohono sydd wedi goroesi, a’r llall yn gopi o De Trinitate Awstin yng Nghaergrawnt gan yr un ysgrifydd.The Psalter and Martyrology of Ricemarch ↗gol. Hugh Jackson Lawlor, Cymdeithas Henry Bradshaw 47–48, 1914 (Saesneg)Argraffiad mewn dwy gyfrol o lawysgrif 50 Coleg y Drindod, Dulyn, a ddyddir gan y golygydd i tua 1076–1081; cyfieithiad Jerôm o’r Hebraeg yw’r sallwyr; ffurf fyrrach ar ferthyrdraeth Jerôm yw’r ferthyrdraeth, yn agos at y Codex Epternacensis; argreffir ‘Galarnad Rhygyfarch’ mewn atodiad o lawysgrif Cotton Faustina C. i, ffol. 66, y Llyfrgell Brydeinig. Mae’r ferthyrdraeth, calendr y saint, yn ffurf fyrrach ar yr un sy’n dwyn enw Jerôm.FfynhonnellThe Psalter and Martyrology of Ricemarch ↗gol. Hugh Jackson Lawlor, Cymdeithas Henry Bradshaw 47–48, 1914 (Saesneg)Argraffiad mewn dwy gyfrol o lawysgrif 50 Coleg y Drindod, Dulyn, a ddyddir gan y golygydd i tua 1076–1081; cyfieithiad Jerôm o’r Hebraeg yw’r sallwyr; ffurf fyrrach ar ferthyrdraeth Jerôm yw’r ferthyrdraeth, yn agos at y Codex Epternacensis; argreffir ‘Galarnad Rhygyfarch’ mewn atodiad o lawysgrif Cotton Faustina C. i, ffol. 66, y Llyfrgell Brydeinig.
Ar un o’r dalennau olaf ysgrifennodd Rhygyfarch ei benillion Lladin Am y Sallwyr yn ei law ei hun. Ynddynt mae’n enwi ei hun yn awdur, ei frawd Ieuan yn arlunydd ac Ithael yn ysgrifydd a gopïodd y llyfr.FfynhonnellRhygyfarch ap Sulien and Ieuan ap Sulien ↗Richard Gameson, The Cambridge History of the Book in Britain, cyf. 1, 2011 (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch y penillion De psalterio ar ffolio 158v y llawysgrif sy’n cynnwys merthyrdraeth Jerôm a’r sallwyr; yn y llofnod hwn mae’n enwi ei hun yn awdur, ei frawd Ieuan yn addurnwr ac Ithael yn ysgrifydd a gopïodd y llyfr; mewn ail lawysgrif, copi o De Trinitate Awstin a ysgrifennwyd ar gais eu tad, ysgrifennodd Ieuan ei holl benillion Lladin a Chymraeg yn ei law ei hun. Nid yw pob tudalen yn yr un llaw, ac efallai i Rygyfarch ysgrifennu rhai rhannau ei hun.FfynhonnellRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)159 tudalen o femrwn; heblaw’r sallwyr mae’n cynnwys llythyr Sant Jerôm at Chromatius ac Elidorus, y Breviarius Apostolorum, Merthyrdraeth Jerôm a thablau; am ei fod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd yn ogystal â Gwyddelig fe’i galwyd yn ‘Hiberno-Ddanaidd’ yn hytrach na ‘Hiberno-Sacsonaidd’; ychydig o amrywiaeth sydd yn ei batrymau ond fe’u prisir yn uchel; Ithael oedd yr ysgrifydd yn ôl pob tebyg a gwnaeth John (Ieuan) y priflythrennau mawr a’r lluniau, ond nid yr un llaw sydd bob amser ac efallai i Rygyfarch ysgrifennu rhai rhannau; daw o’r ysgrifdy a sefydlodd Sulien yn Llanbadarn Fawr ac mae’n un o ddwy lawysgrif ohono sydd wedi goroesi, a’r llall yn gopi o De Trinitate Awstin yng Nghaergrawnt gan yr un ysgrifydd.
Am ei fod yn dangos celfyddyd y gogledd Llychlynnaidd yn ogystal ag Iwerddon, galwyd y llyfr yn Hiberno-Ddanaidd yn hytrach na Hiberno-Sacsonaidd. Ychydig o fathau o batrwm sydd ynddo, ond mae ysgolheigion yn eu prisio’n uchel.FfynhonnellRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)159 tudalen o femrwn; heblaw’r sallwyr mae’n cynnwys llythyr Sant Jerôm at Chromatius ac Elidorus, y Breviarius Apostolorum, Merthyrdraeth Jerôm a thablau; am ei fod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd yn ogystal â Gwyddelig fe’i galwyd yn ‘Hiberno-Ddanaidd’ yn hytrach na ‘Hiberno-Sacsonaidd’; ychydig o amrywiaeth sydd yn ei batrymau ond fe’u prisir yn uchel; Ithael oedd yr ysgrifydd yn ôl pob tebyg a gwnaeth John (Ieuan) y priflythrennau mawr a’r lluniau, ond nid yr un llaw sydd bob amser ac efallai i Rygyfarch ysgrifennu rhai rhannau; daw o’r ysgrifdy a sefydlodd Sulien yn Llanbadarn Fawr ac mae’n un o ddwy lawysgrif ohono sydd wedi goroesi, a’r llall yn gopi o De Trinitate Awstin yng Nghaergrawnt gan yr un ysgrifydd. Buasai Sulien yn astudio am dair blynedd ar ddeg yn Iwerddon, ac mae celfyddyd llyfr ei feibion yn edrych tua’r gorllewin dros y môr.FfynonellauSulien ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Tyddewi 1073–1078 ac eto o tua 1080 hyd tua 1085; bu farw tua 1091; cysylltir ef â chlas Llanbadarn Fawr, cymuned o glerigwyr ag enw am ddysg; ysgrifennodd ei fab Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant. Gydag erthygl Wikipedia ar Sallwyr Rhygyfarch: bu Sulien yn astudio dair blynedd ar ddeg yn Iwerddon.Ricemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed yn ysgrifty Llanbadarn Fawr rhwng 1064 a 1082, gan ysgrifydd o’r enw Ithael, gyda llythrennau mawr a lluniau gan Ieuan, i’w frawd Rhygyfarch, a ysgrifennodd benillion iddo; mae’r addurn dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda dylanwad Llychlynnaidd hefyd; yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, heddiw fel MS 50; mae ynddo hefyd ferthyrdraeth Jerôm.
Yr un ysgrifydd a ysgrifennodd y llyfr arall sydd wedi goroesi o Lanbadarn, copi o Am y Drindod gan Awstin, sydd bellach yng Nghaergrawnt.FfynhonnellRicemarch Psalter ↗Wikipedia (Saesneg)159 tudalen o femrwn; heblaw’r sallwyr mae’n cynnwys llythyr Sant Jerôm at Chromatius ac Elidorus, y Breviarius Apostolorum, Merthyrdraeth Jerôm a thablau; am ei fod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd yn ogystal â Gwyddelig fe’i galwyd yn ‘Hiberno-Ddanaidd’ yn hytrach na ‘Hiberno-Sacsonaidd’; ychydig o amrywiaeth sydd yn ei batrymau ond fe’u prisir yn uchel; Ithael oedd yr ysgrifydd yn ôl pob tebyg a gwnaeth John (Ieuan) y priflythrennau mawr a’r lluniau, ond nid yr un llaw sydd bob amser ac efallai i Rygyfarch ysgrifennu rhai rhannau; daw o’r ysgrifdy a sefydlodd Sulien yn Llanbadarn Fawr ac mae’n un o ddwy lawysgrif ohono sydd wedi goroesi, a’r llall yn gopi o De Trinitate Awstin yng Nghaergrawnt gan yr un ysgrifydd. Fe’i gwnaed ar gais Sulien, ac ynddo ysgrifennodd Ieuan ei holl benillion ei hun, yn Lladin ac yn Gymraeg, yn ei law ei hun.FfynhonnellRhygyfarch ap Sulien and Ieuan ap Sulien ↗Richard Gameson, The Cambridge History of the Book in Britain, cyf. 1, 2011 (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch y penillion De psalterio ar ffolio 158v y llawysgrif sy’n cynnwys merthyrdraeth Jerôm a’r sallwyr; yn y llofnod hwn mae’n enwi ei hun yn awdur, ei frawd Ieuan yn addurnwr ac Ithael yn ysgrifydd a gopïodd y llyfr; mewn ail lawysgrif, copi o De Trinitate Awstin a ysgrifennwyd ar gais eu tad, ysgrifennodd Ieuan ei holl benillion Lladin a Chymraeg yn ei law ei hun. Yn eu plith mae cerdd Ladin am fywyd a theulu ei dad. Gadawodd Ieuan, a ddaeth yn archoffeiriad Llanbadarn ac a fu farw yn 1137, luniau hefyd mewn llawysgrif o waith Jerôm.FfynhonnellSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).
Ychydig o lyfrau addurnedig o Gymru gynnar sydd wedi goroesi. Mae Efengylau Sant Chad, a elwir hefyd yn Efengylau Llandeilo, llyfr efengylau o’r wythfed ganrif sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, yn un, ac efallai fod Efengylau Henffordd yn un arall. Mae’r ddau lyfr efengylau yn rhannu bron traean o’r bron 2,000 o fannau lle mae testun Sant Chad yn wahanol i’r Fwlgat. Mae’r wyth nodyn yn ymylon Efengylau Sant Chad, yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf.FfynhonnellSt Chad Gospels (the book and its story) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo; llyfr efengylau Ynysig o’r 8fed ganrif yn Eglwys Gadeiriol Lichfield; mae 236 tudalen wedi goroesi, wyth wedi’u haddurno; mae Peter Lord yn ei ddyddio i 730; Mathew, Marc a rhan gynnar Luc; portreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen o symbolau’r efengylwyr; bron 2,000 o wahaniaethau oddi wrth y Fwlgat, bron eu traean yn gyffredin ag Efengylau Henffordd; Sallwyr Rhygyfarch ac Efengylau Henffordd hefyd o Gymru o bosibl; wyth nodyn ymyl yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf; llofnododd Wynsige, esgob Lichfield tua 963–975, y dudalen gyntaf; anrheithiwyd Lichfield yn 1646, rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelyd yn 1672 neu 1673, a’r Is-gantor William Higgins a achubodd y gyfrol hon; tociwyd yn 1707, torrwyd yn ddalennau unigol yn 1862, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962; digideiddiwyd dan Bill Endres o 2010, a ddefnyddiodd yn 2014 Ddelweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddal ysgrifen bin sych. Yn Efengylau Sant Chad mae nodyn yn cofnodi sut y prynodd Gelhi y llyfr am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Sant Teilo.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wicipedia (Saesneg)Llyfr efengylau o’r wythfed ganrif; mae nodyn ymyl yn cofnodi i Gelhi ei brynu am ei farch gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; yng Nghaerlwytgoed erbyn diwedd y ddegfed ganrif.
Yn 1914 cyhoeddodd Cymdeithas Henry Bradshaw y sallwyr a’r ferthyrdraeth mewn dwy gyfrol, dan olygyddiaeth Hugh Jackson Lawlor, a ddyddiodd y llyfr i tua 1076 i 1081. Mae’r argraffiad hefyd yn argraffu Galarnad Rhygyfarch, o’r llawysgrif sydd bellach yn y Llyfrgell Brydeinig ac sy’n priodoli’r gerdd iddo.FfynonellauThe Psalter and Martyrology of Ricemarch ↗gol. Hugh Jackson Lawlor, Cymdeithas Henry Bradshaw 47–48, 1914 (Saesneg)Argraffiad mewn dwy gyfrol o lawysgrif 50 Coleg y Drindod, Dulyn, a ddyddir gan y golygydd i tua 1076–1081; cyfieithiad Jerôm o’r Hebraeg yw’r sallwyr; ffurf fyrrach ar ferthyrdraeth Jerôm yw’r ferthyrdraeth, yn agos at y Codex Epternacensis; argreffir ‘Galarnad Rhygyfarch’ mewn atodiad o lawysgrif Cotton Faustina C. i, ffol. 66, y Llyfrgell Brydeinig.RHYGYFARCH (1056/7–1099), scholar ↗William Hopkin Davies, 1959 (Saesneg)Dywedid mai ei dad oedd ei unig athro; offeiriad yn Nhyddewi oedd ef yn ôl pob tebyg; mae gan ei Fuchedd Ladin i Ddewi Sant, a ysgrifennwyd tua 1090 yn ôl pob tebyg, wyth pennod a thrigain, a dynnwyd, meddai, o ‘lawysgrifau hen iawn’ a gafwyd yn bennaf yn Nhyddewi; priodolir y Galarnad Ladin fer iddo yn llawysgrif Cotton Faustina C. i yr Amgueddfa Brydeinig; bu farw yn ei dair a deugeinfed flwyddyn yn 1099, gan adael mab, Sulien (bu farw 1146), a fagwyd gan glerigwyr Llanbadarn Fawr ac a ddaeth yn adnabyddus fel athro yno.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.
RhygyfarchMae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.
Bleddyn ap CynfynMae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
Sulien DdoethMae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.
Brwydr Mynydd CarnDaw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.
Gwilym yn NhyddewiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf