Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 1079

Sallwyr Rhygyfarch

Yn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.

Llun: Dechrau Salm 1 yn Sallwyr Rhygyfarch, a wnaed yn Llanbadarn Fawr tua 1080 · Ithael and Ieuan ap Sulien, Llanbadarn Fawr; Trinity College Dublin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 1079Oes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn Llanbadarn Fawr, gwnaeth meibion Sulien lyfr salmau i Rygyfarch: wedi’i ysgrifennu gan yr ysgrifydd Ithael, wedi’i baentio gan Ieuan, gyda phenillion gan Rygyfarch ei hun. Mae’n un o drysorau celf Cymru.

PrydRhwng 1064 a 1082
BleLlanbadarn Fawr
HeddiwColeg y Drindod, Dulyn, MS 50

Clymwaith a bwystfilod#

Mae ei lythrennau mawr yn llawn clymwaith a chreaduriaid, dan ddylanwad trwm arddulliau Gwyddelig y dydd, gyda chyffyrddiad o’r gogledd Llychlynnaidd hefyd.

Llyfr teulu#

Mae penillion Lladin Rhygyfarch ei hun ynddo, a thynnodd ei frawd Ieuan y lluniau a’r llythrennau mawr.

Yn Nulyn#

Cedwir y llyfr heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn. Yn ogystal â’r salmau mae ynddo ferthyrdraeth Jerôm, rhestr y seintiau a’u dyddiau.

Beth sydd ynddo#

Mae gan y llyfr 159 tudalen o femrwn. Mae’r salmau yng nghyfieithiad Lladin Jerôm o’r Hebraeg, ac ochr yn ochr â hwy daw llythyr Jerôm at Chromatius ac Elidorus, y Breviarius Apostolorum, rhestr o’r apostolion, a chyfres o dablau. Mae’r ferthyrdraeth, calendr y saint, yn ffurf fyrrach ar yr un sy’n dwyn enw Jerôm.

Wedi’i lofnodi gan ei wneuthurwyr#

Ar un o’r dalennau olaf ysgrifennodd Rhygyfarch ei benillion Lladin Am y Sallwyr yn ei law ei hun. Ynddynt mae’n enwi ei hun yn awdur, ei frawd Ieuan yn arlunydd ac Ithael yn ysgrifydd a gopïodd y llyfr. Nid yw pob tudalen yn yr un llaw, ac efallai i Rygyfarch ysgrifennu rhai rhannau ei hun.

Hiberno-Ddanaidd#

Am ei fod yn dangos celfyddyd y gogledd Llychlynnaidd yn ogystal ag Iwerddon, galwyd y llyfr yn Hiberno-Ddanaidd yn hytrach na Hiberno-Sacsonaidd. Ychydig o fathau o batrwm sydd ynddo, ond mae ysgolheigion yn eu prisio’n uchel. Buasai Sulien yn astudio am dair blynedd ar ddeg yn Iwerddon, ac mae celfyddyd llyfr ei feibion yn edrych tua’r gorllewin dros y môr.

Llyfr o’r un teulu#

Yr un ysgrifydd a ysgrifennodd y llyfr arall sydd wedi goroesi o Lanbadarn, copi o Am y Drindod gan Awstin, sydd bellach yng Nghaergrawnt. Fe’i gwnaed ar gais Sulien, ac ynddo ysgrifennodd Ieuan ei holl benillion ei hun, yn Lladin ac yn Gymraeg, yn ei law ei hun. Yn eu plith mae cerdd Ladin am fywyd a theulu ei dad. Gadawodd Ieuan, a ddaeth yn archoffeiriad Llanbadarn ac a fu farw yn 1137, luniau hefyd mewn llawysgrif o waith Jerôm.

Llyfrau Cymreig o’i flaen#

Ychydig o lyfrau addurnedig o Gymru gynnar sydd wedi goroesi. Mae Efengylau Sant Chad, a elwir hefyd yn Efengylau Llandeilo, llyfr efengylau o’r wythfed ganrif sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, yn un, ac efallai fod Efengylau Henffordd yn un arall. Mae’r ddau lyfr efengylau yn rhannu bron traean o’r bron 2,000 o fannau lle mae testun Sant Chad yn wahanol i’r Fwlgat. Mae’r wyth nodyn yn ymylon Efengylau Sant Chad, yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf. Yn Efengylau Sant Chad mae nodyn yn cofnodi sut y prynodd Gelhi y llyfr am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Sant Teilo.

Mewn print#

Yn 1914 cyhoeddodd Cymdeithas Henry Bradshaw y sallwyr a’r ferthyrdraeth mewn dwy gyfrol, dan olygyddiaeth Hugh Jackson Lawlor, a ddyddiodd y llyfr i tua 1076 i 1081. Mae’r argraffiad hefyd yn argraffu Galarnad Rhygyfarch, o’r llawysgrif sydd bellach yn y Llyfrgell Brydeinig ac sy’n priodoli’r gerdd iddo.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1057–1099

Rhygyfarch

Cofiannydd Dewi Sant (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanbadarn Fawr a ysgrifennodd Fuchedd Dewi, y llyfr a wnaeth Dewi’n adnabyddus drwy’r byd Cristnogol.

Rhygyfarch

Cyn ac wedyn

  1. Bleddyn ap Cynfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.

    Bleddyn ap Cynfyn
  2. Sulien Ddoeth (wedi’i gofnodi)

    Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

    Sulien Ddoeth
  3. Brwydr Mynydd Carn (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.

    Brwydr Mynydd Carn
  4. Gwilym yn Nhyddewi (wedi’i gofnodi)

    Daw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.

    Gwilym yn Nhyddewi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf