Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1081

Gwilym yn Nhyddewi

Daw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.

Llun: Gwilym Goncwerwr ar Dapestri Bayeux. · Bayeux Tapestry; photograph by Myrabella, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, a chwrdd â Rhys ap Tewdwr, a dderbyniodd yn frenin Deheubarth.

Pryd1081; mae’r Brut yn rhoi 1079
BleMynyw, Tyddewi
TelerauTalai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym

‘I weddïo ar bererindod’#

Brut y Tywysogion: daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, i weddïo ar bererindod i Fynyw.

Eglwys Gadeiriol Tyddewi ger afon Alun, ar safle’r eglwys y daeth y brenin iddi.
Eglwys Gadeiriol Tyddewi ger afon Alun, ar safle’r eglwys y daeth y brenin iddi. · Llun: Ввласенко, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Deugain punt y flwyddyn#

Daeth y brenin a Rhys i gytundeb: talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas.

Creirfa Dewi#

Roedd Tyddewi yn lle y deuai hyd yn oed brenhinoedd iddo. Denai creirfa Dewi bererinion drwy’r Oesoedd Canol, a daeth dwy bererindod i Dyddewi i gyfrif fel un i Rufain.

Y brenin Normanaidd cyntaf yng Nghymru#

Wiliam oedd y brenin Normanaidd cyntaf i ddod i Gymru. Gorymdeithiodd ar draws de Cymru i Dyddewi, lle talodd Rhys wrogaeth iddo a’i dderbyn yn arglwydd arno. Pererindod oedd y daith, ar yr wyneb, ond roedd hefyd yn arddangosiad o rym ar draws holl led de Cymru. Efallai mai ar yr ymweliad hwn y gorchmynnodd Wiliam y Tŵr Mawr yng Nghas-gwent. Yn yr un blynyddoedd, medd y Brut, dechreuwyd adeiladu Caerdydd.

Lladd esgob#

Roedd Tyddewi wedi dod drwy flynyddoedd caled. Lladdwyd yr Esgob Abraham gan ysbeilwyr yn 1080, a dangosir ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, yn arddangosfa’r eglwys gadeiriol ym Mhorth-y-Tŵr. Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi i Fynyw gael ei difrodi’n druenus gan y Paganiaid ac i Abraham, esgob Mynyw, farw. Cofnodir un ar ddeg o ymosodiadau Llychlynnaidd ar Dyddewi rhwng 907 a 1091. Wedi marw Abraham daeth Sulien yn ôl yn esgob.

Lle dysg#

Ysgrifennid blwyddnodion Lladin yn Nhyddewi o’r wythfed ganrif, ac mae ffynhonnell o’r nawfed ganrif yn ei galw’n archesgobaeth. Yn 885 gwahoddodd y Brenin Alffred o Wessex Asser o Dyddewi i ymuno â’i gylch o ysgolheigion. Cedwir naw carreg gerfiedig o’r Oesoedd Canol cynnar yn yr eglwys gadeiriol. Roedd gan y lle draddodiad o nawdd hefyd, ac mewn noddfa yno y cysgododd Rhys yn gynharach y flwyddyn honno.

Creirfa Dewi#

Ychydig flynyddoedd wedyn, yn ôl y Brut, dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio. Dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd a’i chysegru yn 1131. Daeth Harri II yno yn 1171, a dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181. Ychwanegodd yr Esgob Gower, o 1328 hyd 1347, y groglen a Llys yr Esgob, a rhoddwyd i gorff yr eglwys ei nenfwd o dderw Iwerddon rhwng 1530 a 1540. Y tu mewn, mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain. Yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor fawr, ac yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elisabeth II Gardod Cablyd yma, y tro cyntaf iddi gael ei rhoi y tu allan i Loegr. Ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.

Y ddinas leiaf#

Ystyr Tyddewi yn fras yw tŷ Dewi; yn Lladin Menevia oedd y lle, a Mynyw yn Gymraeg. Collodd statws dinas yn 1886, ond fe’i rhoddwyd yn ôl yn 1994 a’i gyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995. Gyda 1,751 o bobl yn 2021, dyma ddinas leiaf y Deyrnas Unedig.

Lle digwyddodd

Y bobl

d. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Rhys ap Tewdwr

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Sallwyr Rhygyfarch (wedi’i gofnodi)

    Yn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.

    Sallwyr Rhygyfarch
  2. Brwydr Mynydd Carn (wedi’i gofnodi)

    Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.

    Brwydr Mynydd Carn
  3. Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi)

    Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.

    Ysgrifennu’r Pedair Cainc
  4. Buddugoliaeth Llandudoch (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.

    Buddugoliaeth Llandudoch

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf