Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1081
Daw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.
Llun: Gwilym Goncwerwr ar Dapestri Bayeux. · Bayeux Tapestry; photograph by Myrabella, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, a chwrdd â Rhys ap Tewdwr, a dderbyniodd yn frenin Deheubarth.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
| Pryd | 1081; mae’r Brut yn rhoi 1079 |
|---|---|
| Ble | Mynyw, Tyddewi |
| Telerau | Talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym |
Brut y Tywysogion: daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, i weddïo ar bererindod i Fynyw.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.

Daeth y brenin a Rhys i gytundeb: talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Roedd Tyddewi yn lle y deuai hyd yn oed brenhinoedd iddo. Denai creirfa Dewi bererinion drwy’r Oesoedd Canol, a daeth dwy bererindod i Dyddewi i gyfrif fel un i Rufain.FfynhonnellDewi Sant (Saint David) ↗Thomas Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ysgrifennodd Rhygyfarch, mab Sulien, esgob Tyddewi, y Fuchedd tua 1090: Dewi fab Sant, brenin Ceredigion, a Non, a addysgwyd gan Beulin yn Henfynyw (ger Aberaeron); bu mewn dau synod, yn Llanddewi Brefi a Lucus Victoriae, yn erbyn heresi Pelagius; mae ei gyfenw, y Dyfrwr (Aquaticus), yn dangos mynachod a ymhyfrydai yng ngerwinder eu bywyd; cofnodir ei farw yn 601 yn yr Annales Cambriae, 588 yn y Chronicum Scotorum a 589 yn Annales Inisfallen; mae ei ŵyl ar 1 Mawrth ym Merthyrdraeth Oengus (tua 800); rhoddodd Calixtus II fendith y byddai dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain; nid oes yr un o’i eglwysi i’r gogledd o linell o aber afon Wyre i’r Clas-ar-Wy; Llyfr Ancr Llanddewi Brefi (1346) sy’n dal y Fuchedd Gymraeg gynharaf.
Wiliam oedd y brenin Normanaidd cyntaf i ddod i Gymru. Gorymdeithiodd ar draws de Cymru i Dyddewi, lle talodd Rhys wrogaeth iddo a’i dderbyn yn arglwydd arno.FfynhonnellBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Adroddwyd bod bwasaethwyr Normanaidd ymhlith lluoedd Trahaearn a Charadog; daeth y ddau frenin arnynt gyda’r hwyr, a mynnodd Gruffudd ymosod ar unwaith, gan wrthod cyngor Rhys, a oedd am aros tan y bore; roedd y fuddugoliaeth yn llwyr, a dywedid mai ysgafn oedd colledion yr ochr fuddugol; enillodd Gruffudd Wynedd ac, wedi blynyddoedd yng ngharchar y Normaniaid, teyrnasodd hyd 1137, ac adenillodd Rhys Ddeheubarth a theyrnasu hyd 1093; gadawodd marwolaeth Caradog ei deyrnas mewn anhrefn, gan helpu’r Normaniaid i gipio iseldiroedd Gwent a Morgannwg; yn ddiweddarach yn 1081 Wiliam Goncwerwr oedd y brenin Normanaidd cyntaf i ddod i Gymru, gan orymdeithio drwy dde Cymru i Dyddewi, lle talodd Rhys wrogaeth a derbyn ei arglwyddiaeth. Pererindod oedd y daith, ar yr wyneb, ond roedd hefyd yn arddangosiad o rym ar draws holl led de Cymru.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod i Dyddewi oedd taith Wiliam yn 1081 ar yr wyneb, ond hefyd arddangosiad o rym ar draws lled de Cymru, a thalodd Rhys wrogaeth a’i gadarnhau yn Neheubarth; yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn ef i Iwerddon, a daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys; wedi marw Cedifor ap Gollwyn yn 1091, galwodd meibion Cedifor ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab cyn-frenin Deheubarth, a threchodd Rhys y gwrthryfel yn Llandudoch, lle lladdwyd Gruffudd; bu farw Rhys yn Ebrill 1093 yn Aberhonddu, wrth i Bernard de Neufmarché gwblhau concwest Brycheiniog; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda wedi’i enwi ar ei ôl; cadwodd ei fab hynaf Gruffudd ran fach o’r deyrnas, a thrwyddo ef roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid; gelwid meibion ac wyrion Nest, y FitzGeraldiaid, a fu’n rhan o goncwest Iwerddon, yn ‘feibion Nest’. Efallai mai ar yr ymweliad hwn y gorchmynnodd Wiliam y Tŵr Mawr yng Nghas-gwent.FfynhonnellChepstow Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95237): safle amddiffynnol trawiadol ar glogwyni serth uwchben afon Gwy, a ddechreuwyd yn y cyfnod Normanaidd cynnar dan William fitzOsbern; efallai mai Wiliam I a gomisiynodd y tŵr mawr yn ystod ei ymweliad â De Cymru yn 1081; ail-luniodd William Marshal ef o ddechrau’r 1190au hyd ei farw yn 1219, gyda phorthdy newydd, amddiffynfeydd y beili isaf a chanol a thŵr newydd; yn yr 1270au gwnaeth Roger Bigod ef yn gadarnle palasaidd; rhoddwyd gwarchodlu ynddo adeg gwrthryfel Glyndŵr; erys paentiadau mur o darianau o’r drydedd ganrif ar ddeg. Yn yr un blynyddoedd, medd y Brut, dechreuwyd adeiladu Caerdydd.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the Chronicle of the Princes, the years 1071 to 1097 ↗cyf. John Williams ab Ithel, 1860 (Saesneg)1071: anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a difrodwyd Mynyw a Bangor gan y Paganiaid. 1078: difrodwyd Mynyw yn druenus gan y Paganiaid, a bu farw Abraham, esgob Mynyw. 1080: dechreuwyd adeiladu Caerdydd. 1088: dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio’n llwyr. 1091: daeth y Ffrancod i Ddyfed a Cheredigion, a’u cadw. 1093: anrheithiodd y Ffrancod Bŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. 1094: bu farw William fab Baldwin, a sefydlodd gastell Rhyd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr. 1095: ni feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond hofran ar y gwastadeddau. 1097: cymerodd Cadwgan ap Bleddyn Geredigion a rhan o Bowys, a chafodd Gruffudd Fôn. Mae blynyddoedd y Brut yma yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Roedd Tyddewi wedi dod drwy flynyddoedd caled. Lladdwyd yr Esgob Abraham gan ysbeilwyr yn 1080, a dangosir ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, yn arddangosfa’r eglwys gadeiriol ym Mhorth-y-Tŵr.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012. Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi i Fynyw gael ei difrodi’n druenus gan y Paganiaid ac i Abraham, esgob Mynyw, farw.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the Chronicle of the Princes, the years 1071 to 1097 ↗cyf. John Williams ab Ithel, 1860 (Saesneg)1071: anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a difrodwyd Mynyw a Bangor gan y Paganiaid. 1078: difrodwyd Mynyw yn druenus gan y Paganiaid, a bu farw Abraham, esgob Mynyw. 1080: dechreuwyd adeiladu Caerdydd. 1088: dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio’n llwyr. 1091: daeth y Ffrancod i Ddyfed a Cheredigion, a’u cadw. 1093: anrheithiodd y Ffrancod Bŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. 1094: bu farw William fab Baldwin, a sefydlodd gastell Rhyd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr. 1095: ni feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond hofran ar y gwastadeddau. 1097: cymerodd Cadwgan ap Bleddyn Geredigion a rhan o Bowys, a chafodd Gruffudd Fôn. Mae blynyddoedd y Brut yma yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau. Cofnodir un ar ddeg o ymosodiadau Llychlynnaidd ar Dyddewi rhwng 907 a 1091.FfynhonnellEglwys Gadeiriol Tyddewi (NPRN 306) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: saif yr eglwys gadeiriol mewn clos mawr â mur, a rennir gan afon Alun; mae gan y safle draddodiad o nawdd a hi oedd mynachlog Tyddewi yn yr Oesoedd Canol cynnar, o’r 7fed ganrif o leiaf; ysgrifennwyd anodau Lladin yma o’r 8fed ganrif; yn 885 gwahoddodd y Brenin Alfred Asser o Dyddewi i’w gylch o ysgolheigion, gan ddangos pwysigrwydd Tyddewi fel man dysg; gwelir cwlt Dewi yn Armes Prydein tua 930 ac ym Muchedd Dewi o ddiwedd yr 11eg ganrif; erbyn yr 11eg ganrif roedd yn gyrchfan pererinion sefydledig; un ar ddeg o ymosodiadau gan y Llychlynwyr rhwng 907 a 1091; cedwir naw maen cerfiedig o’r Oesoedd Canol cynnar yn yr eglwys; fe’i gelwir yn ‘archesgobaeth’ mewn ffynhonnell o’r 9fed ganrif; mae’r adeilad presennol gan mwyaf o 1180 hyd 1220; to corff cain o ddechrau’r 16eg ganrif; un o’r enghreifftiau Prydeinig cynharaf o drifforiwm a chlerestori ynghyd; yr adeilad eglwysig canoloesol pwysicaf yng Nghymru. Wedi marw Abraham daeth Sulien yn ôl yn esgob.FfynhonnellSulien, ‘Sulgenus’, surnamed ‘the Wise’ (1011–1091), teacher and bishop of St David’s ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i ganwyd yn Llanbadarn Fawr o deulu da, clerigol yn ôl pob tebyg; wedi astudio’n hir yn ysgolion Cymru, yn ysgolion yr Alban am bum mlynedd ac yn ysgolion Iwerddon am dair ar ddeg, daeth adref i Geredigion ac ennill enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg; esgob Tyddewi o 1072/3 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, a’i olynu gan Wilfrid; bu farw yn 1091 yn 80 oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod; tywysodd addysg ei bedwar mab, Rhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan, ac mae dylanwad ysgol Sulien yn amlwg; bu farw Ieuan, archoffeiriad Llanbadarn, yn 1137, gan adael addurniadau mewn llawysgrif o Jerôm a’i gopi ei hun o De Trinitate Awstin, gyda cherdd Ladin fer ar y dail rhydd am Sulien a’i deulu; daeth Daniel (bu farw 1127) yn archddiacon Powys, a’i fab Cydifor (bu farw 1163) yn archddiacon Ceredigion; mab Arthen yn ôl pob tebyg oedd yr ysgolhaig Henry ab Arthen (bu farw 1163).
Ysgrifennid blwyddnodion Lladin yn Nhyddewi o’r wythfed ganrif, ac mae ffynhonnell o’r nawfed ganrif yn ei galw’n archesgobaeth. Yn 885 gwahoddodd y Brenin Alffred o Wessex Asser o Dyddewi i ymuno â’i gylch o ysgolheigion. Cedwir naw carreg gerfiedig o’r Oesoedd Canol cynnar yn yr eglwys gadeiriol.FfynhonnellEglwys Gadeiriol Tyddewi (NPRN 306) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: saif yr eglwys gadeiriol mewn clos mawr â mur, a rennir gan afon Alun; mae gan y safle draddodiad o nawdd a hi oedd mynachlog Tyddewi yn yr Oesoedd Canol cynnar, o’r 7fed ganrif o leiaf; ysgrifennwyd anodau Lladin yma o’r 8fed ganrif; yn 885 gwahoddodd y Brenin Alfred Asser o Dyddewi i’w gylch o ysgolheigion, gan ddangos pwysigrwydd Tyddewi fel man dysg; gwelir cwlt Dewi yn Armes Prydein tua 930 ac ym Muchedd Dewi o ddiwedd yr 11eg ganrif; erbyn yr 11eg ganrif roedd yn gyrchfan pererinion sefydledig; un ar ddeg o ymosodiadau gan y Llychlynwyr rhwng 907 a 1091; cedwir naw maen cerfiedig o’r Oesoedd Canol cynnar yn yr eglwys; fe’i gelwir yn ‘archesgobaeth’ mewn ffynhonnell o’r 9fed ganrif; mae’r adeilad presennol gan mwyaf o 1180 hyd 1220; to corff cain o ddechrau’r 16eg ganrif; un o’r enghreifftiau Prydeinig cynharaf o drifforiwm a chlerestori ynghyd; yr adeilad eglwysig canoloesol pwysicaf yng Nghymru. Roedd gan y lle draddodiad o nawdd hefyd, ac mewn noddfa yno y cysgododd Rhys yn gynharach y flwyddyn honno.FfynonellauEglwys Gadeiriol Tyddewi (NPRN 306) ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Coflein, cofnod cenedlaethol Cymru: saif yr eglwys gadeiriol mewn clos mawr â mur, a rennir gan afon Alun; mae gan y safle draddodiad o nawdd a hi oedd mynachlog Tyddewi yn yr Oesoedd Canol cynnar, o’r 7fed ganrif o leiaf; ysgrifennwyd anodau Lladin yma o’r 8fed ganrif; yn 885 gwahoddodd y Brenin Alfred Asser o Dyddewi i’w gylch o ysgolheigion, gan ddangos pwysigrwydd Tyddewi fel man dysg; gwelir cwlt Dewi yn Armes Prydein tua 930 ac ym Muchedd Dewi o ddiwedd yr 11eg ganrif; erbyn yr 11eg ganrif roedd yn gyrchfan pererinion sefydledig; un ar ddeg o ymosodiadau gan y Llychlynwyr rhwng 907 a 1091; cedwir naw maen cerfiedig o’r Oesoedd Canol cynnar yn yr eglwys; fe’i gelwir yn ‘archesgobaeth’ mewn ffynhonnell o’r 9fed ganrif; mae’r adeilad presennol gan mwyaf o 1180 hyd 1220; to corff cain o ddechrau’r 16eg ganrif; un o’r enghreifftiau Prydeinig cynharaf o drifforiwm a chlerestori ynghyd; yr adeilad eglwysig canoloesol pwysicaf yng Nghymru.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Ychydig flynyddoedd wedyn, yn ôl y Brut, dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the Chronicle of the Princes, the years 1071 to 1097 ↗cyf. John Williams ab Ithel, 1860 (Saesneg)1071: anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a difrodwyd Mynyw a Bangor gan y Paganiaid. 1078: difrodwyd Mynyw yn druenus gan y Paganiaid, a bu farw Abraham, esgob Mynyw. 1080: dechreuwyd adeiladu Caerdydd. 1088: dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio’n llwyr. 1091: daeth y Ffrancod i Ddyfed a Cheredigion, a’u cadw. 1093: anrheithiodd y Ffrancod Bŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. 1094: bu farw William fab Baldwin, a sefydlodd gastell Rhyd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr. 1095: ni feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond hofran ar y gwastadeddau. 1097: cymerodd Cadwgan ap Bleddyn Geredigion a rhan o Bowys, a chafodd Gruffudd Fôn. Mae blynyddoedd y Brut yma yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau. Dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd a’i chysegru yn 1131. Daeth Harri II yno yn 1171, a dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181. Ychwanegodd yr Esgob Gower, o 1328 hyd 1347, y groglen a Llys yr Esgob, a rhoddwyd i gorff yr eglwys ei nenfwd o dderw Iwerddon rhwng 1530 a 1540. Y tu mewn, mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain. Yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor fawr, ac yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elisabeth II Gardod Cablyd yma, y tro cyntaf iddi gael ei rhoi y tu allan i Loegr. Ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012.
Ystyr Tyddewi yn fras yw tŷ Dewi; yn Lladin Menevia oedd y lle, a Mynyw yn Gymraeg. Collodd statws dinas yn 1886, ond fe’i rhoddwyd yn ôl yn 1994 a’i gyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995.FfynhonnellSt Davids ↗Wikipedia (Saesneg)Tyddewi, yn fras ‘tŷ Dewi’; wedi i’r Rhufeiniaid adael adwaenid yr ardal yn Lladin fel Menevia ac yn Gymraeg fel Mynyw; credir i Ddewi, a aned tua 500 OC, sefydlu eglwys a mynachlog yng Nglyn Rhosyn ar lan afon Alun, lle saif yr eglwys gadeiriol heddiw; Synod Brefi yn 545; dywedir iddo gael ei eni i’r Santes Non lle saif Capel Non, a’i fedyddio gan Sant Elfyw ym Mhorth Clais; dyfarnodd y Pab Calixtus II ‘Roma semel quantum dat bis Menevia tantum’; Cadw sy’n gofalu am Lys yr Esgob; rhoddwyd statws dinas, a gollwyd yn 1886, drwy lythyrau breinio 16 Medi 1994 a’u cyflwyno gan y Frenhines yn yr eglwys gadeiriol ar 1 Mehefin 1995; dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth ac ardal drefol; Porth Mawr, ddwy filltir i’r gorllewin; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2002; 210 o adeiladau rhestredig eraill; poblogaeth 1,751 yn 2021. Gyda 1,751 o bobl yn 2021, dyma ddinas leiaf y Deyrnas Unedig.FfynhonnellSt Davids ↗Wikipedia, o gyfrifiad 2021Tyddewi yw dinas leiaf y Deyrnas Unedig o ran poblogaeth: 1,751 o bobl yn 2021.
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrYn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.
Sallwyr RhygyfarchMae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.
Brwydr Mynydd CarnMae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Ysgrifennu’r Pedair CaincMae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.
Buddugoliaeth LlandudochYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf