Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1091
Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.
Llun: Adfeilion yr abaty diweddarach yn Llandudoch, ger aber afon Teifi. · JohnArmagh, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Trechodd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, y gwrthwynebwyr a gododd yn ei erbyn yn Llandudoch, a dal ei deyrnas ynghyd.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
| Pryd | 1091; mae’r Brut yn rhoi 1089 |
|---|---|
| Ble | Llandudoch |
| Syrthiodd | Gruffudd ap Maredudd, ymgeisydd y gwrthwynebwyr |
Yn 1088 gyrrwyd Rhys o’i deyrnas, ond dychwelodd yn ddiweddarach yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Daeth gwrthryfelwyr â Gruffudd ap Maredudd yn ei erbyn. Y Brut: ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. Lladdwyd Gruffudd.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Rhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Ddwy flynedd yn ddiweddarach lladdwyd Rhys ei hun, a chydag ef, medd y Brut, y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth o 1078; gyda Gruffudd ap Cynan enillodd ym Mynydd Carn yn 1081; talai Rhys £40 y flwyddyn i Wilym am ei deyrnas; wedi’i yrru dros y môr yn 1088, dychwelodd yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon; wedi 1091 trechodd y gwrthryfelwyr yn Llandudoch; yn 1093 lladdwyd ef gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog, a Bernard de Neufmarché yn arwain y goresgyniad ar Aberhonddu; y Brut: a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid; ymhlith ei blant roedd Gruffudd ap Rhys a Nest.
Daliai Cedifor ap Gollwyn, a hawliai dras o hen frenhinoedd Dyfed, rym mawr yn Nyfed hyd ei farw yn 1091. Yna galwodd ei feibion ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab i frenin cynharach yn Neheubarth.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod i Dyddewi oedd taith Wiliam yn 1081 ar yr wyneb, ond hefyd arddangosiad o rym ar draws lled de Cymru, a thalodd Rhys wrogaeth a’i gadarnhau yn Neheubarth; yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn ef i Iwerddon, a daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys; wedi marw Cedifor ap Gollwyn yn 1091, galwodd meibion Cedifor ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab cyn-frenin Deheubarth, a threchodd Rhys y gwrthryfel yn Llandudoch, lle lladdwyd Gruffudd; bu farw Rhys yn Ebrill 1093 yn Aberhonddu, wrth i Bernard de Neufmarché gwblhau concwest Brycheiniog; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda wedi’i enwi ar ei ôl; cadwodd ei fab hynaf Gruffudd ran fach o’r deyrnas, a thrwyddo ef roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid; gelwid meibion ac wyrion Nest, y FitzGeraldiaid, a fu’n rhan o goncwest Iwerddon, yn ‘feibion Nest’. Dair blynedd ynghynt, Cadwgan ap Bleddyn o Bowys a yrrodd Rys i Iwerddon, a phan ddaeth Rhys yn ôl gyda’i lynges Wyddelig trechodd wŷr Powys.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod i Dyddewi oedd taith Wiliam yn 1081 ar yr wyneb, ond hefyd arddangosiad o rym ar draws lled de Cymru, a thalodd Rhys wrogaeth a’i gadarnhau yn Neheubarth; yn 1088 gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn ef i Iwerddon, a daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon a threchu gwŷr Powys; wedi marw Cedifor ap Gollwyn yn 1091, galwodd meibion Cedifor ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab cyn-frenin Deheubarth, a threchodd Rhys y gwrthryfel yn Llandudoch, lle lladdwyd Gruffudd; bu farw Rhys yn Ebrill 1093 yn Aberhonddu, wrth i Bernard de Neufmarché gwblhau concwest Brycheiniog; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda wedi’i enwi ar ei ôl; cadwodd ei fab hynaf Gruffudd ran fach o’r deyrnas, a thrwyddo ef roedd Rhys yn un o gyndadau’r Tuduriaid; gelwid meibion ac wyrion Nest, y FitzGeraldiaid, a fu’n rhan o goncwest Iwerddon, yn ‘feibion Nest’. Mae’r Brut yn gosod y fuddugoliaeth yn Llandudoch yn yr un flwyddyn â marw’r Esgob Sulien, ‘y doethaf o’r Brytaniaid’.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Llandudoch yw eglwys Dogfael, sant o’r chweched ganrif y dywedir ei fod yn fab i Ithel ap Ceredig ap Cunedda ac yn gefnder i Ddewi Sant. Credir mai lle codwyd yr abaty diweddarach y safai ei fynachlog, ar lan Teifi ger Aberteifi.FfynhonnellSt Dogmaels Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Credir mai yma y safai mynachlog a sefydlwyd gan Dogfael, sant o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod yn fab i Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig ac yn gefnder i Ddewi Sant; daeth Robert Fitz-Martin a’i wraig Maud Peverel â thri mynach ar ddeg o urdd Tiron o Normandi i briordy, a gafodd dri ar ddeg arall yn 1118 a chaniatâd i ddod yn abaty; ar 10 Medi 1121 gosodwyd Fulchard yn abad cyntaf gan yr Esgob Bernard o Dyddewi; yn 1188 arhosodd Gerallt Gymro yma gyda’r Archesgob Baldwin wrth bregethu’r Groesgad; roedd yr abaty’n adnabyddus am ei lyfrgell, ac mae copi o’r 13eg ganrif o Hanes Eglwysig Eusebius ohono yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt; ailgodwyd y transept gogleddol yn gynnar yn yr 16eg ganrif gyda nenfwd bwa gwyntyll; saif y cysegr sgwâr dros grypt bwaog; fe’i diddymwyd yn 1536, pan oedd ynddo wyth mynach a’r abad; mae darnau mawr o deils llawr o’r 15fed ganrif wedi goroesi yng nghorff yr eglwys; agorodd canolfan ymwelwyr yn yr hen Goetsiws ym Mehefin 2008, a chynhaliwyd ‘Shakespeare yn yr Abaty’ yn yr adfeilion. Ychydig i fyny’r afon yn Aberteifi, cynhaliodd Rhys ap Gruffudd, mab Gruffudd ap Rhys a Gwenllian ac felly ŵyr i Rys ap Tewdwr, yr eisteddfod gyntaf y mae cofnod ohoni yn 1176.FfynonellauGwenllian ferch Gruffudd ap Cynan ↗Wicipedia CymraegGwenllian (bu farw 1136), merch Gruffudd ap Cynan ac Angharad ferch Owain, chwaer Owain Gwynedd a gwraig Gruffudd ap Rhys o Gaeo, tywysog y Deheubarth; drwy ei phriodas cyfunodd linach frenhinol y Deheubarth a Gwynedd; daeth yn enwog oherwydd ei hangerdd dewr yn erbyn y Normaniaid yn 1136, lladdwyd hi yn y frwydr gerllaw Castell Cydweli, ac mae’n enghraifft anghyffredin yng Nghymru’r Oesoedd Canol o fenyw’n arwain mewn brwydr; fe’i portreadir yn aml fel arwres ddewr gyda’i chleddyf yn ei llaw neu’n teithio mewn cerbyd i frwydr, yn debyg i Buddug; hi oedd yr ieuengaf o wyth o blant, wedi ei geni ym Môn, pencadlys teulu brenhinol Aberffraw, gyda phedair chwaer hŷn, Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a brodyr Cadwallon, Owain a Chadwaladr; roedd yn or-or-orwyres i Brian Bóruma, Brenin Uchel Iwerddon; roedd yn eithriadol o brydferth; pan deithiodd Gruffudd ap Rhys i Wynedd tua 1113 i gwrdd â’i thad, penderfynodd y ddau redeg i ffwrdd a phriodi; eu plant oedd Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion; aeth i fyw gyda theulu ei gŵr yn Ninefwr yn y Deheubarth.Cardigan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Aberteifi, uwchben afon Teifi yn Aberteifi, Ceredigion, rhestredig Gradd I; safai’r mwnt a beili cyntaf, o tua 1093, ar wahân i’r safle presennol; yn 1136 arweiniodd Owain Gwynedd y fuddugoliaeth dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr a chipiwyd y dref, er i’r castell ddal; yn 1166 cipiwyd ef gan Rys ap Gruffudd, a’i ailgododd mewn carreg yn 1171; yn 1176 cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar glawr yn y castell; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, ac yn y cynulliad yn Aberdyfi yn 1216 fe’i rhoddodd i feibion Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth; yn 1231 cipiwyd ef eto dros Lywelyn gan Rys Gryg a’i gynghreiriaid, a daliodd Llywelyn ef hyd ei farw yn 1240; ailgodwyd yn yr 1240au gyda muriau tref, a gweddillion y castell hwn sy’n sefyll uwchben yr afon; difrodwyd yn y Rhyfel Cartref ac yna’i ddefnyddio’n garchar; codwyd Castle Green House y tu mewn i’r muriau yn 1805–08; prynwyd gan Gyngor Ceredigion yn 2003; ymddangosodd Castle Green House ar raglen Restoration y BBC yn 2004; agorwyd i’r cyhoedd ar 15 Ebrill 2015, gyda chanolfan dreftadaeth, bwyty o’r enw 1176 ar ôl eisteddfod yr Arglwydd Rhys, a chyngherddau awyr agored; mae ei gerddi ar gofrestr Cadw/ICOMOS.
Yn eglwys Sant Thomas saif carreg wedi’i cherfio mewn dwy wyddor, llythrennau Lladin ac ogam, gwyddor linellau Iwerddon. Mae’r ddwy yn dweud yr un peth: SAGRANI FILI CVNOTAMI yn Lladin a SAGRAGNI MAQI CUNATAMI mewn ogam, carreg Sagranus fab Cunotamus. Pan ddangoswyd hi i Gymdeithas Hynafiaethau Cymru yn y Rhyl yn 1858, cymharodd yr ysgolhaig Graves hi â Charreg Rosetta.FfynonellauCISP database of early inscribed stones: St Dogmaels (sdogm_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Lladin SAGRANI FILI CVNOTAMI, ogam SAGRAGNI MAQI CUNATAMI; fe’i dangoswyd i Gymdeithas Hynafiaethau Cymru yn y Rhyl yn 1858; darlleniad Graves a’r rhic coll.St Dogmaels ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudoch, pentref ar aber Teifi yn Sir Benfro; sefydlwyd abaty urdd Tiron yn y 12g; saif carreg Sagranus yn eglwys Sant Tomos; melin ddŵr ganoloesol yw Y Felin, un o’r olaf sy’n gweithio yng Nghymru; ym mis Gorffennaf 2009 gosodwyd carreg yn y pentref ar ddechrau Llwybr Arfordir Penfro; mae Traeth Poppit gerllaw; 1,353 o bobl.
Daeth Robert Fitz-Martin a’i wraig Maud Peverel â thri mynach ar ddeg o urdd Tiron o Normandi. Yn 1118 daeth tri ar ddeg arall, ac ar 10 Medi 1121 gosodwyd Fulchard yn abad cyntaf gan yr Esgob Bernard o Dyddewi. Yn 1188 arhosodd Gerallt Gymro yma gyda’r Archesgob Baldwin ar eu taith drwy Gymru.FfynhonnellSt Dogmaels Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Credir mai yma y safai mynachlog a sefydlwyd gan Dogfael, sant o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod yn fab i Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig ac yn gefnder i Ddewi Sant; daeth Robert Fitz-Martin a’i wraig Maud Peverel â thri mynach ar ddeg o urdd Tiron o Normandi i briordy, a gafodd dri ar ddeg arall yn 1118 a chaniatâd i ddod yn abaty; ar 10 Medi 1121 gosodwyd Fulchard yn abad cyntaf gan yr Esgob Bernard o Dyddewi; yn 1188 arhosodd Gerallt Gymro yma gyda’r Archesgob Baldwin wrth bregethu’r Groesgad; roedd yr abaty’n adnabyddus am ei lyfrgell, ac mae copi o’r 13eg ganrif o Hanes Eglwysig Eusebius ohono yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt; ailgodwyd y transept gogleddol yn gynnar yn yr 16eg ganrif gyda nenfwd bwa gwyntyll; saif y cysegr sgwâr dros grypt bwaog; fe’i diddymwyd yn 1536, pan oedd ynddo wyth mynach a’r abad; mae darnau mawr o deils llawr o’r 15fed ganrif wedi goroesi yng nghorff yr eglwys; agorodd canolfan ymwelwyr yn yr hen Goetsiws ym Mehefin 2008, a chynhaliwyd ‘Shakespeare yn yr Abaty’ yn yr adfeilion.
Roedd gan yr abaty lyfrgell wych, ac mae copi o’r drydedd ganrif ar ddeg o hanes yr Eglwys gan Eusebius ohono bellach yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt. Pan gaewyd ef yn 1536 roedd yno wyth mynach a’r abad. Mae ei adfeilion yn cadw crypt dan y cysegr, transept gogleddol gyda nenfwd bwa gwyntyll o ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg, a darnau mawr o deils llawr o’r bymthegfed ganrif.FfynhonnellSt Dogmaels Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Credir mai yma y safai mynachlog a sefydlwyd gan Dogfael, sant o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod yn fab i Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig ac yn gefnder i Ddewi Sant; daeth Robert Fitz-Martin a’i wraig Maud Peverel â thri mynach ar ddeg o urdd Tiron o Normandi i briordy, a gafodd dri ar ddeg arall yn 1118 a chaniatâd i ddod yn abaty; ar 10 Medi 1121 gosodwyd Fulchard yn abad cyntaf gan yr Esgob Bernard o Dyddewi; yn 1188 arhosodd Gerallt Gymro yma gyda’r Archesgob Baldwin wrth bregethu’r Groesgad; roedd yr abaty’n adnabyddus am ei lyfrgell, ac mae copi o’r 13eg ganrif o Hanes Eglwysig Eusebius ohono yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt; ailgodwyd y transept gogleddol yn gynnar yn yr 16eg ganrif gyda nenfwd bwa gwyntyll; saif y cysegr sgwâr dros grypt bwaog; fe’i diddymwyd yn 1536, pan oedd ynddo wyth mynach a’r abad; mae darnau mawr o deils llawr o’r 15fed ganrif wedi goroesi yng nghorff yr eglwys; agorodd canolfan ymwelwyr yn yr hen Goetsiws ym Mehefin 2008, a chynhaliwyd ‘Shakespeare yn yr Abaty’ yn yr adfeilion.
Agorodd canolfan ymwelwyr yn yr hen Goetsiws yn 2008, a llwyfannwyd dramâu Shakespeare ymhlith yr adfeilion.FfynhonnellSt Dogmaels Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Credir mai yma y safai mynachlog a sefydlwyd gan Dogfael, sant o’r 6ed ganrif y dywedir ei fod yn fab i Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig ac yn gefnder i Ddewi Sant; daeth Robert Fitz-Martin a’i wraig Maud Peverel â thri mynach ar ddeg o urdd Tiron o Normandi i briordy, a gafodd dri ar ddeg arall yn 1118 a chaniatâd i ddod yn abaty; ar 10 Medi 1121 gosodwyd Fulchard yn abad cyntaf gan yr Esgob Bernard o Dyddewi; yn 1188 arhosodd Gerallt Gymro yma gyda’r Archesgob Baldwin wrth bregethu’r Groesgad; roedd yr abaty’n adnabyddus am ei lyfrgell, ac mae copi o’r 13eg ganrif o Hanes Eglwysig Eusebius ohono yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt; ailgodwyd y transept gogleddol yn gynnar yn yr 16eg ganrif gyda nenfwd bwa gwyntyll; saif y cysegr sgwâr dros grypt bwaog; fe’i diddymwyd yn 1536, pan oedd ynddo wyth mynach a’r abad; mae darnau mawr o deils llawr o’r 15fed ganrif wedi goroesi yng nghorff yr eglwys; agorodd canolfan ymwelwyr yn yr hen Goetsiws ym Mehefin 2008, a chynhaliwyd ‘Shakespeare yn yr Abaty’ yn yr adfeilion. Mae Y Felin, melin ddŵr ganoloesol, yn un o’r melinau olaf sy’n gweithio yng Nghymru. Mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn cychwyn yn y pentref, sydd â thua 1,350 o bobl, ac mae Traeth Poppit gerllaw.FfynhonnellSt Dogmaels ↗Wikipedia (Saesneg)Llandudoch, pentref ar aber Teifi yn Sir Benfro; sefydlwyd abaty urdd Tiron yn y 12g; saif carreg Sagranus yn eglwys Sant Tomos; melin ddŵr ganoloesol yw Y Felin, un o’r olaf sy’n gweithio yng Nghymru; ym mis Gorffennaf 2009 gosodwyd carreg yn y pentref ar ddechrau Llwybr Arfordir Penfro; mae Traeth Poppit gerllaw; 1,353 o bobl.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrDaw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.
Gwilym yn NhyddewiMae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Ysgrifennu’r Pedair CaincLleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Cwymp Rhys ap TewdwrAr draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
Y Cymry yn codi yn erbyn y NormaniaidYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf