Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1091

Buddugoliaeth Llandudoch

Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.

Llun: Adfeilion yr abaty diweddarach yn Llandudoch, ger aber afon Teifi. · JohnArmagh, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Trechodd Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, y gwrthwynebwyr a gododd yn ei erbyn yn Llandudoch, a dal ei deyrnas ynghyd.

Pryd1091; mae’r Brut yn rhoi 1089
BleLlandudoch
SyrthioddGruffudd ap Maredudd, ymgeisydd y gwrthwynebwyr

Ei yrru allan a dod yn ôl#

Yn 1088 gyrrwyd Rhys o’i deyrnas, ond dychwelodd yn ddiweddarach yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon.

Y frwydr#

Daeth gwrthryfelwyr â Gruffudd ap Maredudd yn ei erbyn. Y Brut: ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. Lladdwyd Gruffudd.

Blynyddoedd olaf Rhys#

Ddwy flynedd yn ddiweddarach lladdwyd Rhys ei hun, a chydag ef, medd y Brut, y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid.

Gwrthryfel 1091#

Daliai Cedifor ap Gollwyn, a hawliai dras o hen frenhinoedd Dyfed, rym mawr yn Nyfed hyd ei farw yn 1091. Yna galwodd ei feibion ar Rys i ildio’r orsedd i Ruffudd ap Maredudd, mab i frenin cynharach yn Neheubarth. Dair blynedd ynghynt, Cadwgan ap Bleddyn o Bowys a yrrodd Rys i Iwerddon, a phan ddaeth Rhys yn ôl gyda’i lynges Wyddelig trechodd wŷr Powys. Mae’r Brut yn gosod y fuddugoliaeth yn Llandudoch yn yr un flwyddyn â marw’r Esgob Sulien, ‘y doethaf o’r Brytaniaid’.

Eglwys Dogfael#

Llandudoch yw eglwys Dogfael, sant o’r chweched ganrif y dywedir ei fod yn fab i Ithel ap Ceredig ap Cunedda ac yn gefnder i Ddewi Sant. Credir mai lle codwyd yr abaty diweddarach y safai ei fynachlog, ar lan Teifi ger Aberteifi. Ychydig i fyny’r afon yn Aberteifi, cynhaliodd Rhys ap Gruffudd, mab Gruffudd ap Rhys a Gwenllian ac felly ŵyr i Rys ap Tewdwr, yr eisteddfod gyntaf y mae cofnod ohoni yn 1176.

Carreg Sagranus#

Yn eglwys Sant Thomas saif carreg wedi’i cherfio mewn dwy wyddor, llythrennau Lladin ac ogam, gwyddor linellau Iwerddon. Mae’r ddwy yn dweud yr un peth: SAGRANI FILI CVNOTAMI yn Lladin a SAGRAGNI MAQI CUNATAMI mewn ogam, carreg Sagranus fab Cunotamus. Pan ddangoswyd hi i Gymdeithas Hynafiaethau Cymru yn y Rhyl yn 1858, cymharodd yr ysgolhaig Graves hi â Charreg Rosetta.

Yr abaty#

Daeth Robert Fitz-Martin a’i wraig Maud Peverel â thri mynach ar ddeg o urdd Tiron o Normandi. Yn 1118 daeth tri ar ddeg arall, ac ar 10 Medi 1121 gosodwyd Fulchard yn abad cyntaf gan yr Esgob Bernard o Dyddewi. Yn 1188 arhosodd Gerallt Gymro yma gyda’r Archesgob Baldwin ar eu taith drwy Gymru.

Roedd gan yr abaty lyfrgell wych, ac mae copi o’r drydedd ganrif ar ddeg o hanes yr Eglwys gan Eusebius ohono bellach yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt. Pan gaewyd ef yn 1536 roedd yno wyth mynach a’r abad. Mae ei adfeilion yn cadw crypt dan y cysegr, transept gogleddol gyda nenfwd bwa gwyntyll o ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg, a darnau mawr o deils llawr o’r bymthegfed ganrif.

Ymweld heddiw#

Agorodd canolfan ymwelwyr yn yr hen Goetsiws yn 2008, a llwyfannwyd dramâu Shakespeare ymhlith yr adfeilion. Mae Y Felin, melin ddŵr ganoloesol, yn un o’r melinau olaf sy’n gweithio yng Nghymru. Mae Llwybr Arfordir Sir Benfro yn cychwyn yn y pentref, sydd â thua 1,350 o bobl, ac mae Traeth Poppit gerllaw.

Y bobl

d. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Rhys ap Tewdwr

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Gwilym yn Nhyddewi (wedi’i gofnodi)

    Daw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.

    Gwilym yn Nhyddewi
  2. Ysgrifennu’r Pedair Cainc (wedi’i gofnodi)

    Mae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.

    Ysgrifennu’r Pedair Cainc
  3. Cwymp Rhys ap Tewdwr (wedi’i gofnodi)

    Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

    Cwymp Rhys ap Tewdwr
  4. Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid (wedi’i gofnodi)

    Ar draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.

    Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf