Ar draws Cymru cododd y Cymry yn erbyn y Normaniaid a chwalu eu cestyll newydd. Gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn fyddin Normanaidd ar ffo yng Nghoed Yspwys.FfynonellauCadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab Bleddyn ap Cynfyn; yn 1094 torrodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, a bu Cadwgan yn rhan ohono, yn gynghreiriad i Ruffudd ap Cynan; trechodd lu Normanaidd yng Nghoed Yspwys; gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn a bu bron â chipio Penfro; yn 1098 ffodd ef a Gruffudd i Iwerddon mewn ysgraff, a dod yn ôl y flwyddyn wedyn.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
| Pryd | 1094 |
|---|---|
| Arweinwyr | Cadwgan ap Bleddyn a Gruffudd ap Cynan |
| Brwydr | Coed Yspwys |
Y cestyll yn syrthio#
Brut y Tywysogion: dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, ac yng Ngwynedd hefyd dymchwelasant eu cestyll.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.

Coed Yspwys#
Aeth Cadwgan fab Bleddyn yn eu herbyn, ymosod arnynt a’u gorchfygu, a bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Cadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab Bleddyn ap Cynfyn; yn 1094 torrodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, a bu Cadwgan yn rhan ohono, yn gynghreiriad i Ruffudd ap Cynan; trechodd lu Normanaidd yng Nghoed Yspwys; gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn a bu bron â chipio Penfro; yn 1098 ffodd ef a Gruffudd i Iwerddon mewn ysgraff, a dod yn ôl y flwyddyn wedyn.
Y gwrthryfel yn lledu#
Cyrhaeddodd y gwrthryfel y de-ddwyrain hefyd: gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod. Cipiodd Cadwgan a’i frodyr hyd yn oed Gastell Trefaldwyn.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Cadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab Bleddyn ap Cynfyn; yn 1094 torrodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, a bu Cadwgan yn rhan ohono, yn gynghreiriad i Ruffudd ap Cynan; trechodd lu Normanaidd yng Nghoed Yspwys; gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn a bu bron â chipio Penfro; yn 1098 ffodd ef a Gruffudd i Iwerddon mewn ysgraff, a dod yn ôl y flwyddyn wedyn.
Gruffudd yn rhydd eto#
Roedd Gruffudd ap Cynan yn rhydd erbyn 1094, ac roedd yn un o arweinwyr y gwrthryfel.FfynhonnellGRUFFUDD ap CYNAN (c. 1055 - 1137), king of Gwynedd ↗Thomas Parry, 1959 (Saesneg)Mab Cynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, a Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn; yn 1075 glaniodd yn Abermenai a chyda chymorth Robert o Ruddlan trechodd Drahaearn ym Meirionnydd, ond arweiniodd dicter at y Llychlynwyr yn ei fyddin i wŷr Llŷn wrthryfela, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog a ffodd i Iwerddon; yn 1081 glaniodd ym Mhorth Clais yn Nyfed, ymunodd Rhys ap Tewdwr ag ef, ac ym Mynydd Carn lladdwyd Trahaearn a daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd eto; yn ddiweddarach, drwy frad un o’i wŷr ei hun, daliwyd ef gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer; roedd yn rhydd erbyn 1094, ac yn amlwg yng ngwrthryfel y flwyddyn honno; yn 1098 fe’i gyrrwyd o Fôn i Iwerddon unwaith eto, ond daeth yn ôl y flwyddyn ganlynol a chael rheoli Môn, gan ddod yn ddiweddarach yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy; bu farw’n ddall yn 1137 a’i gladdu ym Mangor; ei Fuchedd yw’r unig fywgraffiad o dywysog Cymreig canoloesol i oroesi, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll, gan glerigwr tua diwedd y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg. Enillwyd Môn yn ôl oddi ar y Normaniaid. Daeth Hugh o Montgomery, a elwid Hugh Goch, yn Iarll Amwythig y flwyddyn honno, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bedair blynedd yn iarll yn ymladd y Cymry yn y Mers.FfynhonnellHugh of Montgomery, 2nd Earl of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Roger de Montgomery a Mabel de Bellême, a elwid hefyd Hugh Goch; yn 1094 olynodd ei dad yn Iarll Amwythig ac yn ei diroedd yng Nghymru, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bedair blynedd yn iarll yn ymladd y Cymry yn y Mers; collwyd Môn yng ngwrthryfel Cymreig 1094, ac yn 1098 ymunodd â Hugh d’Avranches, Iarll Caer, i geisio’i hadennill; fe’i lladdwyd ar neu tua 31 Gorffennaf 1098 ym mrwydr Swnt Môn yn erbyn y Brenin Magnus Droednoeth, wedi’i saethu gan saeth drwy hollt llygad ei arfwisg wrth farchogaeth yn y bas, a syrthiodd i’r môr; roedd Harold, mab y Brenin Harold Godwinson, ymhlith gwŷr Magnus; bu farw’n ddibriod, ac aeth ei diroedd i’w frawd Robert o Bellême.
Cadwgan a’i frodyr#
Cadwgan, a aned tua 1051, oedd ail fab Bleddyn ap Cynfyn. Wedi marw ei dad yn 1075, rhannwyd Powys rhwng Cadwgan a’i frodyr Iorwerth a Maredudd.FfynhonnellCadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1051, ail fab Bleddyn ap Cynfyn; wedi lladd Bleddyn yn 1075 rhannwyd Powys rhwng Cadwgan, Iorwerth a Maredudd; erbyn gwrthryfel 1094 roedd ef a’i frodyr wedi cipio Castell Trefaldwyn a bu bron iddynt gipio Penfro; daeth yn ôl o Iwerddon yn 1099 ac adennill rhan o Bowys a Cheredigion, gan dalu gwrogaeth i’r Iarll Robert o Amwythig; o 1103 ef oedd unig reolwr y rhannau o Bowys nad oedd yn nwylo’r Normaniaid; priododd ferch i’r arglwydd Normanaidd Picot de Sai; sefydlodd ei fab Madog ap Cadwgan linach teulu Nannau. Gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn, a bu bron iddynt gipio Penfro hefyd.FfynhonnellCadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab Bleddyn ap Cynfyn; yn 1094 torrodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, a bu Cadwgan yn rhan ohono, yn gynghreiriad i Ruffudd ap Cynan; trechodd lu Normanaidd yng Nghoed Yspwys; gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn a bu bron â chipio Penfro; yn 1098 ffodd ef a Gruffudd i Iwerddon mewn ysgraff, a dod yn ôl y flwyddyn wedyn. Daliodd Penfro ei thir. Fe’i sefydlwyd yn 1093 yn unig, gyda Gerallt o Windsor yn gwnstabl cyntaf y mae cofnod ohono.FfynhonnellPembroke, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Penfro, yn rhannu ei tharddiad â chantref Penfro, pen yn golygu ‘pen’ neu ‘ben draw’; sefydlwyd y castell gan y Normaniaid yn 1093, a Gerallt de Windsor oedd y cwnstabl cyntaf a gofnodwyd; sefydlwyd Priordy Monkton yn 1098 gan Arnulf de Montgomery a’i roi i’r Benedictiaid; mae tystiolaeth o siarteri bwrdeistref yn mynd yn ôl i 1168 o leiaf; rhoddwyd melin lanw ar y bont gyntaf dros afon Penfro i’r Marchogion Templar yn 1199; wedi estyniad olaf y castell tua 1254 estynnwyd y dref a’i hamgáu â muriau; ganed Harri VII (1457–1509) yn y castell; poblogaeth 7,552 yn 2011.
Trefaldwyn#
Mwnt a beili Roger de Montgomery o 1070 oedd y castell yn Nhrefaldwyn, yn Hen Domen i’r gogledd o’r dref; dechreuwyd castell newydd tua milltir i ffwrdd yn 1223. Ystyr yr enw Cymraeg Trefaldwyn yw tref Baldwin, ac mae bryngaer Oes yr Haearn Ffridd Faldwyn gerllaw.FfynhonnellMontgomery, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Trefaldwyn, ‘tref Baldwin’; saif castell mwnt a beili Roger de Montgomery o 1070 yn Hen Domen, i’r gogledd o’r dref, a daeth y castell tua milltir i ffwrdd, a ddechreuwyd yn 1223, yn ei le; dechreuwyd yr eglwys blwyf yn 1227; arwyddwyd Cytundeb Trefaldwyn ar 29 Medi 1267, pan gydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru; saif Ffridd Faldwyn, bryngaer fawr o Oes yr Haearn, i’r gogledd-orllewin o’r dref; ganed y bardd George Herbert (1593–1633) a’i frawd Edward Herbert, Arglwydd Herbert o Chirbury, yn Nhrefaldwyn. Roger oedd tad yr Iarll Hugh.FfynhonnellHugh of Montgomery, 2nd Earl of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Roger de Montgomery a Mabel de Bellême, a elwid hefyd Hugh Goch; yn 1094 olynodd ei dad yn Iarll Amwythig ac yn ei diroedd yng Nghymru, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bedair blynedd yn iarll yn ymladd y Cymry yn y Mers; collwyd Môn yng ngwrthryfel Cymreig 1094, ac yn 1098 ymunodd â Hugh d’Avranches, Iarll Caer, i geisio’i hadennill; fe’i lladdwyd ar neu tua 31 Gorffennaf 1098 ym mrwydr Swnt Môn yn erbyn y Brenin Magnus Droednoeth, wedi’i saethu gan saeth drwy hollt llygad ei arfwisg wrth farchogaeth yn y bas, a syrthiodd i’r môr; roedd Harold, mab y Brenin Harold Godwinson, ymhlith gwŷr Magnus; bu farw’n ddibriod, ac aeth ei diroedd i’w frawd Robert o Bellême. Yn Nhrefaldwyn, ar 29 Medi 1267, byddai Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Dechreuwyd eglwys y plwyf yn 1227, a ganed y bardd George Herbert a’i frawd Edward, Arglwydd Herbert o Chirbury, yn y dref.FfynhonnellMontgomery, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Trefaldwyn, ‘tref Baldwin’; saif castell mwnt a beili Roger de Montgomery o 1070 yn Hen Domen, i’r gogledd o’r dref, a daeth y castell tua milltir i ffwrdd, a ddechreuwyd yn 1223, yn ei le; dechreuwyd yr eglwys blwyf yn 1227; arwyddwyd Cytundeb Trefaldwyn ar 29 Medi 1267, pan gydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru; saif Ffridd Faldwyn, bryngaer fawr o Oes yr Haearn, i’r gogledd-orllewin o’r dref; ganed y bardd George Herbert (1593–1633) a’i frawd Edward Herbert, Arglwydd Herbert o Chirbury, yn Nhrefaldwyn.
Brycheiniog#
Yn 1095 adenillodd y gwrthryfel lawer o Frycheiniog, a dim ond eu cadarnleoedd y gallai’r Normaniaid eu dal. Fe’u trechwyd yng Nghelli Carnant cyn i fyddin o Forgannwg ddod i’w hachub.FfynhonnellBernard de Neufmarché ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1050 yn Le-Neuf-Marché-en-Lions ar ffin Normandi; fe’i gwobrwywyd gan Wiliam II â thiroedd yn Swydd Henffordd; erbyn hydref 1088 roedd wedi cipio’r Clas-ar-Wy; daliai Gastell Dinas, cipiodd Dalgarth yn gynnar a chododd gastell ym Mronllys, ac erbyn 1091 roedd wedi cyrraedd dyffryn Wysg; roedd ei luoedd yn codi castell yn Aberhonddu, lle mae Wysg yn cwrdd â Honddu, pan ymladdwyd brwydr 1093 lle lladdwyd Rhys ap Tewdwr; dywed y Brutiau i Rys gael ei ladd gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog; sefydlwyd Priordy Aberhonddu yn ddiweddarach ar safle’r frwydr, efallai lle syrthiodd Rhys; yn 1095 adenillodd gwrthryfel Cymreig lawer o’r dalaith a dim ond eu cadarnleoedd a ddaliai’r Normaniaid; ei wraig oedd Agnes, neu Nest, merch Osbern fitzRichard a Nest, merch Gruffudd ap Llywelyn; bu farw tua 1125 a’i gladdu yn Abaty Caerloyw. Dywed y Brut na feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond iddynt hofran ar y gwastadeddau.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the Chronicle of the Princes, the years 1071 to 1097 ↗cyf. John Williams ab Ithel, 1860 (Saesneg)1071: anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a difrodwyd Mynyw a Bangor gan y Paganiaid. 1078: difrodwyd Mynyw yn druenus gan y Paganiaid, a bu farw Abraham, esgob Mynyw. 1080: dechreuwyd adeiladu Caerdydd. 1088: dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio’n llwyr. 1091: daeth y Ffrancod i Ddyfed a Cheredigion, a’u cadw. 1093: anrheithiodd y Ffrancod Bŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. 1094: bu farw William fab Baldwin, a sefydlodd gastell Rhyd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr. 1095: ni feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond hofran ar y gwastadeddau. 1097: cymerodd Cadwgan ap Bleddyn Geredigion a rhan o Bowys, a chafodd Gruffudd Fôn. Mae blynyddoedd y Brut yma yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau. Yng Ngwynllŵg, un o’r tiroedd a gododd, parhaodd llinach Caradog ap Gruffudd: ymsefydlodd ei fab Owain yno, ac ohono ef y daeth arglwyddi Cymreig diweddarach Caerllion.FfynhonnellCARADOG ap GRUFFYDD ap RHYDDERCH (d. 1081) ↗J. E. Lloyd, 1959 (Saesneg)Ŵyr Rhydderch ab Iestyn; ymddengys mai Gwynllŵg a Gwent Uwch Coed oedd cartref ei deulu; fe’i gwelir gyntaf yn 1065, pan ddinistriodd borthdy hela newydd yr Iarll Harold ym Mhorthysgewin; aeth ati i goncro Deheubarth, gan ladd Maredudd ab Owain ab Edwin mewn brwydr ar afon Rhymni yn 1072 a Rhys ab Owain yn 1078; yn 1081 rhoddodd Rhys ap Tewdwr, gyda chefnogaeth yr Esgob Sulien o Dyddewi a Gruffudd ap Cynan, ergyd lethol i Garadog a’i gynghreiriaid o’r gogledd ym Mynydd Carn yng ngogledd Dyfed; ei fab Owain oedd cyndad arglwyddi Cymreig diweddarach Caerllion.
Yr hyn a enillodd y gwrthryfel#
Erbyn 1097, yn ôl y Brut, daliai Cadwgan Geredigion a rhan o Bowys, a daliai Gruffudd Fôn.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the Chronicle of the Princes, the years 1071 to 1097 ↗cyf. John Williams ab Ithel, 1860 (Saesneg)1071: anrheithiodd y Ffrancod Geredigion a Dyfed, a difrodwyd Mynyw a Bangor gan y Paganiaid. 1078: difrodwyd Mynyw yn druenus gan y Paganiaid, a bu farw Abraham, esgob Mynyw. 1080: dechreuwyd adeiladu Caerdydd. 1088: dygwyd creirfa Dewi Sant yn lladradaidd o’r eglwys a’i hysbeilio’n llwyr. 1091: daeth y Ffrancod i Ddyfed a Cheredigion, a’u cadw. 1093: anrheithiodd y Ffrancod Bŵyr, Cydweli a Dyffryn Tywi. 1094: bu farw William fab Baldwin, a sefydlodd gastell Rhyd y Gors ar orchymyn brenin Lloegr. 1095: ni feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond hofran ar y gwastadeddau. 1097: cymerodd Cadwgan ap Bleddyn Geredigion a rhan o Bowys, a chafodd Gruffudd Fôn. Mae blynyddoedd y Brut yma yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau. Wedi cyfnod yn Iwerddon, daeth Cadwgan yn ôl yn 1099 ac ennill rhan o Bowys a Cheredigion eto. O 1103 ef oedd unig reolwr tiroedd Powys nad oedd yn nwylo’r Normaniaid. Priododd ferch i’r arglwydd Normanaidd Picot de Sai, a sefydlodd ei fab Madog linach teulu Nannau.FfynhonnellCadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1051, ail fab Bleddyn ap Cynfyn; wedi lladd Bleddyn yn 1075 rhannwyd Powys rhwng Cadwgan, Iorwerth a Maredudd; erbyn gwrthryfel 1094 roedd ef a’i frodyr wedi cipio Castell Trefaldwyn a bu bron iddynt gipio Penfro; daeth yn ôl o Iwerddon yn 1099 ac adennill rhan o Bowys a Cheredigion, gan dalu gwrogaeth i’r Iarll Robert o Amwythig; o 1103 ef oedd unig reolwr y rhannau o Bowys nad oedd yn nwylo’r Normaniaid; priododd ferch i’r arglwydd Normanaidd Picot de Sai; sefydlodd ei fab Madog ap Cadwgan linach teulu Nannau.
Yn 1098 daeth ieirll Caer ac Amwythig yn erbyn Gwynedd, a chroesodd Gruffudd a Chadwgan i Iwerddon mewn cwch bach. Daeth y ddau yn ôl y flwyddyn ganlynol.FfynonellauCadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab Bleddyn ap Cynfyn; yn 1094 torrodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, a bu Cadwgan yn rhan ohono, yn gynghreiriad i Ruffudd ap Cynan; trechodd lu Normanaidd yng Nghoed Yspwys; gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn a bu bron â chipio Penfro; yn 1098 ffodd ef a Gruffudd i Iwerddon mewn ysgraff, a dod yn ôl y flwyddyn wedyn.GRUFFUDD ap CYNAN (c. 1055 - 1137), king of Gwynedd ↗Thomas Parry, 1959 (Saesneg)Mab Cynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, a Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn; yn 1075 glaniodd yn Abermenai a chyda chymorth Robert o Ruddlan trechodd Drahaearn ym Meirionnydd, ond arweiniodd dicter at y Llychlynwyr yn ei fyddin i wŷr Llŷn wrthryfela, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog a ffodd i Iwerddon; yn 1081 glaniodd ym Mhorth Clais yn Nyfed, ymunodd Rhys ap Tewdwr ag ef, ac ym Mynydd Carn lladdwyd Trahaearn a daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd eto; yn ddiweddarach, drwy frad un o’i wŷr ei hun, daliwyd ef gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer; roedd yn rhydd erbyn 1094, ac yn amlwg yng ngwrthryfel y flwyddyn honno; yn 1098 fe’i gyrrwyd o Fôn i Iwerddon unwaith eto, ond daeth yn ôl y flwyddyn ganlynol a chael rheoli Môn, gan ddod yn ddiweddarach yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy; bu farw’n ddall yn 1137 a’i gladdu ym Mangor; ei Fuchedd yw’r unig fywgraffiad o dywysog Cymreig canoloesol i oroesi, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll, gan glerigwr tua diwedd y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg.
Ffynonellau a darllen pellach





