Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1094

Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid

Ar draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.

Llun: Y Cymry, dan arweiniad Cadwgan ap Bleddyn, yn ymosod ar Gastell Trefaldwyn yn 1095: Alfred Pearse, 1922. · Alfred Pearse, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ar draws Cymru cododd y Cymry yn erbyn y Normaniaid a chwalu eu cestyll newydd. Gyrrodd Cadwgan ap Bleddyn fyddin Normanaidd ar ffo yng Nghoed Yspwys.

Pryd1094
ArweinwyrCadwgan ap Bleddyn a Gruffudd ap Cynan
BrwydrCoed Yspwys

Y cestyll yn syrthio#

Brut y Tywysogion: dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, ac yng Ngwynedd hefyd dymchwelasant eu cestyll.

Twmpath Aberlleiniog ym Môn, y castell a gododd Huw o Gaer yn 1088.
Twmpath Aberlleiniog ym Môn, y castell a gododd Huw o Gaer yn 1088. · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Coed Yspwys#

Aeth Cadwgan fab Bleddyn yn eu herbyn, ymosod arnynt a’u gorchfygu, a bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys.

Y gwrthryfel yn lledu#

Cyrhaeddodd y gwrthryfel y de-ddwyrain hefyd: gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod. Cipiodd Cadwgan a’i frodyr hyd yn oed Gastell Trefaldwyn.

Gruffudd yn rhydd eto#

Roedd Gruffudd ap Cynan yn rhydd erbyn 1094, ac roedd yn un o arweinwyr y gwrthryfel. Enillwyd Môn yn ôl oddi ar y Normaniaid. Daeth Hugh o Montgomery, a elwid Hugh Goch, yn Iarll Amwythig y flwyddyn honno, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bedair blynedd yn iarll yn ymladd y Cymry yn y Mers.

Cadwgan a’i frodyr#

Cadwgan, a aned tua 1051, oedd ail fab Bleddyn ap Cynfyn. Wedi marw ei dad yn 1075, rhannwyd Powys rhwng Cadwgan a’i frodyr Iorwerth a Maredudd. Gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn, a bu bron iddynt gipio Penfro hefyd. Daliodd Penfro ei thir. Fe’i sefydlwyd yn 1093 yn unig, gyda Gerallt o Windsor yn gwnstabl cyntaf y mae cofnod ohono.

Trefaldwyn#

Mwnt a beili Roger de Montgomery o 1070 oedd y castell yn Nhrefaldwyn, yn Hen Domen i’r gogledd o’r dref; dechreuwyd castell newydd tua milltir i ffwrdd yn 1223. Ystyr yr enw Cymraeg Trefaldwyn yw tref Baldwin, ac mae bryngaer Oes yr Haearn Ffridd Faldwyn gerllaw. Roger oedd tad yr Iarll Hugh. Yn Nhrefaldwyn, ar 29 Medi 1267, byddai Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru. Dechreuwyd eglwys y plwyf yn 1227, a ganed y bardd George Herbert a’i frawd Edward, Arglwydd Herbert o Chirbury, yn y dref.

Brycheiniog#

Yn 1095 adenillodd y gwrthryfel lawer o Frycheiniog, a dim ond eu cadarnleoedd y gallai’r Normaniaid eu dal. Fe’u trechwyd yng Nghelli Carnant cyn i fyddin o Forgannwg ddod i’w hachub. Dywed y Brut na feiddiai’r Ffrancod fynd i’r creigiau a’r coedydd, ond iddynt hofran ar y gwastadeddau. Yng Ngwynllŵg, un o’r tiroedd a gododd, parhaodd llinach Caradog ap Gruffudd: ymsefydlodd ei fab Owain yno, ac ohono ef y daeth arglwyddi Cymreig diweddarach Caerllion.

Yr hyn a enillodd y gwrthryfel#

Erbyn 1097, yn ôl y Brut, daliai Cadwgan Geredigion a rhan o Bowys, a daliai Gruffudd Fôn. Wedi cyfnod yn Iwerddon, daeth Cadwgan yn ôl yn 1099 ac ennill rhan o Bowys a Cheredigion eto. O 1103 ef oedd unig reolwr tiroedd Powys nad oedd yn nwylo’r Normaniaid. Priododd ferch i’r arglwydd Normanaidd Picot de Sai, a sefydlodd ei fab Madog linach teulu Nannau.

Yn 1098 daeth ieirll Caer ac Amwythig yn erbyn Gwynedd, a chroesodd Gruffudd a Chadwgan i Iwerddon mewn cwch bach. Daeth y ddau yn ôl y flwyddyn ganlynol.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Buddugoliaeth Llandudoch (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.

    Buddugoliaeth Llandudoch
  2. Cwymp Rhys ap Tewdwr (wedi’i gofnodi)

    Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

    Cwymp Rhys ap Tewdwr
  3. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi
  4. Y Normaniaid yn gadael Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.

    Y Normaniaid yn gadael Môn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf