Hwyliodd brenin Norwy, Magnus Droednoeth, i’r Fenai, lladd yr iarll Huw o Drefaldwyn a chwalu byddin y Normaniaid ym Môn. Torrwyd gafael y Normaniaid ar Fôn, a daeth Gruffudd ap Cynan adref.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.
| Pryd | 1098 |
|---|---|
| Ble | Afon Menai |
| Syrthiodd | Yr iarll Huw o Drefaldwyn |
Y Normaniaid ym Môn#
Roedd yr ieirll Huw o Drefaldwyn a Huw o Avranches wedi gyrru Gruffudd ap Cynan a Chadwgan ap Bleddyn i Iwerddon ac yn dal Môn.FfynonellauMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.Cadwgan ap Bleddyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ail fab Bleddyn ap Cynfyn; yn 1094 torrodd gwrthryfel Cymreig yn erbyn y Normaniaid, a bu Cadwgan yn rhan ohono, yn gynghreiriad i Ruffudd ap Cynan; trechodd lu Normanaidd yng Nghoed Yspwys; gyda’i frodyr cipiodd Gastell Trefaldwyn a bu bron â chipio Penfro; yn 1098 ffodd ef a Gruffudd i Iwerddon mewn ysgraff, a dod yn ôl y flwyddyn wedyn.
Saeth gan y brenin#
Yna daeth llynges Magnus. Dywed y Brut i’r iarll Huw gael ei glwyfo yn ei wyneb gan law y brenin ei hun: saethodd Magnus ef yn farw â saeth drwy ei lygad.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.Magnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.

Gruffudd yn dod adref#
Hwyliodd Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i Fôn cyn hir, gan roi rhoddion ac anrhydedd i Fagnus. Dywed ei Fuchedd iddo yn y blynyddoedd wedyn wneud i Wynedd ddisgleirio ag eglwysi gwyngalch fel y ffurfafen â sêr.FfynonellauMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.The History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.
Troednoeth#
Cafodd Magnus ei enw, medd Snorri, am wisgo tiwnig fer y Gwyddyl a’r Albanwyr, a adawai ei goesau’n noeth.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Brwydr Swnt Môn, y digwyddiad a adroddir amlaf yn hanes Magnus, pan drechodd yr ieirll Normanaidd Huw o Drefaldwyn a Huw d’Avranches, a oedd wedi gyrru Gruffudd ap Cynan i Iwerddon; saethodd Magnus Huw o Drefaldwyn yn farw â saeth drwy ei lygad; yna aeth Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael byddin y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i’r ynys yn fuan; daeth yr enw Troednoeth, medd Snorri, o’i wisg Wyddelig fer.
Hugh Goch#
Roedd Hugh o Montgomery, a elwid Hugh Goch, yn fab i Roger de Montgomery a Mabel de Bellême, a daeth yn Iarll Amwythig yn 1094. Yn 1098 ymunodd â Hugh d’Avranches, Iarll Caer, i adennill Môn, a gollasai’r Normaniaid yn y gwrthryfel Cymreig.FfynhonnellHugh of Montgomery, 2nd Earl of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Roger de Montgomery a Mabel de Bellême, a elwid hefyd Hugh Goch; yn 1094 olynodd ei dad yn Iarll Amwythig ac yn ei diroedd yng Nghymru, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bedair blynedd yn iarll yn ymladd y Cymry yn y Mers; collwyd Môn yng ngwrthryfel Cymreig 1094, ac yn 1098 ymunodd â Hugh d’Avranches, Iarll Caer, i geisio’i hadennill; fe’i lladdwyd ar neu tua 31 Gorffennaf 1098 ym mrwydr Swnt Môn yn erbyn y Brenin Magnus Droednoeth, wedi’i saethu gan saeth drwy hollt llygad ei arfwisg wrth farchogaeth yn y bas, a syrthiodd i’r môr; roedd Harold, mab y Brenin Harold Godwinson, ymhlith gwŷr Magnus; bu farw’n ddibriod, ac aeth ei diroedd i’w frawd Robert o Bellême.
Magnus yn hwylio tua’r gorllewin#
Cychwynnodd Magnus o Norwy yn 1098 gyda llynges fawr. Yn Orc anfonodd yr ieirll Paul ac Erlend i Norwy a gwneud ei fab Sigurd yn iarll. Aeth ymlaen drwy Ynysoedd Heledd, i Lewis, Uist, Skye, Tiree, Mull, Islay a Kintyre, ac ymwelodd ag Iona heb ei hysbeilio. Ym Manaw cymerodd reolaeth a chodi caerau a thai, â choed a ddygwyd o Galloway.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1098 hwyliodd Magnus tua’r gorllewin gyda llynges fawr; yn Orc anfonodd yr ieirll Paul ac Erlend i Norwy a gwneud ei fab Sigurd yn iarll; aeth drwy Ynysoedd Heledd, Lewis, Uist, Skye, Tiree, Mull, Islay a Kintyre, gan ymweld ag Iona heb ei hysbeilio; ym Manaw cymerodd reolaeth a chodi caerau a thai â choed o Galloway; cyrhaeddodd Ynys Seiriol a tharfu ar ddathliad buddugoliaeth y Normaniaid, gan saethu Hugh o Montgomery yn farw â saeth drwy ei lygad, ac mae rhai ffynonellau’n awgrymu iddo ofidio am y lladd; dychwelodd Gruffudd ap Cynan yn ddiweddarach a rhoi rhoddion iddo; wedi’r frwydr cyfrifid Môn yn ffin ddeheuol Norwy, er mai mewn enw yn unig; gaeafodd yn Ynysoedd Heledd a dychwelyd i Norwy yn haf 1099; fe’i lladdwyd mewn rhagod yn Ulster ar 24 Awst 1103, wedi dweud mai er anrhydedd y gwneir brenhinoedd, nid er hir oes; y brenin olaf o Norwy i syrthio mewn brwydr dramor, fe’i claddwyd yn ôl pob tebyg ger Eglwys Sant Padrig, Downpatrick.
Yr ymladd yn y Fenai#
Daeth Magnus i Ynys Seiriol a tharfu ar y Normaniaid wrth iddynt ddathlu eu buddugoliaeth.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1098 hwyliodd Magnus tua’r gorllewin gyda llynges fawr; yn Orc anfonodd yr ieirll Paul ac Erlend i Norwy a gwneud ei fab Sigurd yn iarll; aeth drwy Ynysoedd Heledd, Lewis, Uist, Skye, Tiree, Mull, Islay a Kintyre, gan ymweld ag Iona heb ei hysbeilio; ym Manaw cymerodd reolaeth a chodi caerau a thai â choed o Galloway; cyrhaeddodd Ynys Seiriol a tharfu ar ddathliad buddugoliaeth y Normaniaid, gan saethu Hugh o Montgomery yn farw â saeth drwy ei lygad, ac mae rhai ffynonellau’n awgrymu iddo ofidio am y lladd; dychwelodd Gruffudd ap Cynan yn ddiweddarach a rhoi rhoddion iddo; wedi’r frwydr cyfrifid Môn yn ffin ddeheuol Norwy, er mai mewn enw yn unig; gaeafodd yn Ynysoedd Heledd a dychwelyd i Norwy yn haf 1099; fe’i lladdwyd mewn rhagod yn Ulster ar 24 Awst 1103, wedi dweud mai er anrhydedd y gwneir brenhinoedd, nid er hir oes; y brenin olaf o Norwy i syrthio mewn brwydr dramor, fe’i claddwyd yn ôl pob tebyg ger Eglwys Sant Padrig, Downpatrick. Ymladdwyd y frwydr ar neu tua 31 Gorffennaf 1098. Roedd Hugh yn marchogaeth drwy’r bas pan drawodd y saeth ef drwy hollt llygad ei arfwisg, a syrthiodd i’r môr. Roedd Harold, mab y Brenin Harold Godwinson o Loegr, ymhlith gwŷr Magnus.FfynhonnellHugh of Montgomery, 2nd Earl of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Roger de Montgomery a Mabel de Bellême, a elwid hefyd Hugh Goch; yn 1094 olynodd ei dad yn Iarll Amwythig ac yn ei diroedd yng Nghymru, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bedair blynedd yn iarll yn ymladd y Cymry yn y Mers; collwyd Môn yng ngwrthryfel Cymreig 1094, ac yn 1098 ymunodd â Hugh d’Avranches, Iarll Caer, i geisio’i hadennill; fe’i lladdwyd ar neu tua 31 Gorffennaf 1098 ym mrwydr Swnt Môn yn erbyn y Brenin Magnus Droednoeth, wedi’i saethu gan saeth drwy hollt llygad ei arfwisg wrth farchogaeth yn y bas, a syrthiodd i’r môr; roedd Harold, mab y Brenin Harold Godwinson, ymhlith gwŷr Magnus; bu farw’n ddibriod, ac aeth ei diroedd i’w frawd Robert o Bellême. Mae rhai ffynonellau’n awgrymu i Fagnus ofidio am y lladd.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1098 hwyliodd Magnus tua’r gorllewin gyda llynges fawr; yn Orc anfonodd yr ieirll Paul ac Erlend i Norwy a gwneud ei fab Sigurd yn iarll; aeth drwy Ynysoedd Heledd, Lewis, Uist, Skye, Tiree, Mull, Islay a Kintyre, gan ymweld ag Iona heb ei hysbeilio; ym Manaw cymerodd reolaeth a chodi caerau a thai â choed o Galloway; cyrhaeddodd Ynys Seiriol a tharfu ar ddathliad buddugoliaeth y Normaniaid, gan saethu Hugh o Montgomery yn farw â saeth drwy ei lygad, ac mae rhai ffynonellau’n awgrymu iddo ofidio am y lladd; dychwelodd Gruffudd ap Cynan yn ddiweddarach a rhoi rhoddion iddo; wedi’r frwydr cyfrifid Môn yn ffin ddeheuol Norwy, er mai mewn enw yn unig; gaeafodd yn Ynysoedd Heledd a dychwelyd i Norwy yn haf 1099; fe’i lladdwyd mewn rhagod yn Ulster ar 24 Awst 1103, wedi dweud mai er anrhydedd y gwneir brenhinoedd, nid er hir oes; y brenin olaf o Norwy i syrthio mewn brwydr dramor, fe’i claddwyd yn ôl pob tebyg ger Eglwys Sant Padrig, Downpatrick. Ni phriododd Hugh erioed, ac aeth ei diroedd i’w frawd Robert o Bellême.FfynhonnellHugh of Montgomery, 2nd Earl of Shrewsbury ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Roger de Montgomery a Mabel de Bellême, a elwid hefyd Hugh Goch; yn 1094 olynodd ei dad yn Iarll Amwythig ac yn ei diroedd yng Nghymru, a threuliodd y rhan fwyaf o’i bedair blynedd yn iarll yn ymladd y Cymry yn y Mers; collwyd Môn yng ngwrthryfel Cymreig 1094, ac yn 1098 ymunodd â Hugh d’Avranches, Iarll Caer, i geisio’i hadennill; fe’i lladdwyd ar neu tua 31 Gorffennaf 1098 ym mrwydr Swnt Môn yn erbyn y Brenin Magnus Droednoeth, wedi’i saethu gan saeth drwy hollt llygad ei arfwisg wrth farchogaeth yn y bas, a syrthiodd i’r môr; roedd Harold, mab y Brenin Harold Godwinson, ymhlith gwŷr Magnus; bu farw’n ddibriod, ac aeth ei diroedd i’w frawd Robert o Bellême.
Ffin ddeheuol Norwy#
Wedi’r frwydr cyfrifid Môn yn ffin ddeheuol Norwy, er mai mewn enw yn unig y daliai Norwy hi. Gaeafodd Magnus yn Ynysoedd Heledd ac roedd adref yn Norwy yn haf 1099.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1098 hwyliodd Magnus tua’r gorllewin gyda llynges fawr; yn Orc anfonodd yr ieirll Paul ac Erlend i Norwy a gwneud ei fab Sigurd yn iarll; aeth drwy Ynysoedd Heledd, Lewis, Uist, Skye, Tiree, Mull, Islay a Kintyre, gan ymweld ag Iona heb ei hysbeilio; ym Manaw cymerodd reolaeth a chodi caerau a thai â choed o Galloway; cyrhaeddodd Ynys Seiriol a tharfu ar ddathliad buddugoliaeth y Normaniaid, gan saethu Hugh o Montgomery yn farw â saeth drwy ei lygad, ac mae rhai ffynonellau’n awgrymu iddo ofidio am y lladd; dychwelodd Gruffudd ap Cynan yn ddiweddarach a rhoi rhoddion iddo; wedi’r frwydr cyfrifid Môn yn ffin ddeheuol Norwy, er mai mewn enw yn unig; gaeafodd yn Ynysoedd Heledd a dychwelyd i Norwy yn haf 1099; fe’i lladdwyd mewn rhagod yn Ulster ar 24 Awst 1103, wedi dweud mai er anrhydedd y gwneir brenhinoedd, nid er hir oes; y brenin olaf o Norwy i syrthio mewn brwydr dramor, fe’i claddwyd yn ôl pob tebyg ger Eglwys Sant Padrig, Downpatrick.
Lladdwyd Magnus mewn rhagod yn Ulster ar 24 Awst 1103. Pan ddywedwyd wrtho iddo fod yn fyrbwyll, dywedir iddo ateb: ‘Er anrhydedd y gwneir brenhinoedd, nid er hir oes’. Ef oedd y brenin olaf o Norwy i syrthio mewn brwydr dramor, ac fe’i claddwyd yn ôl pob tebyg ger Eglwys Sant Padrig, Downpatrick.FfynhonnellMagnus Barefoot ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1098 hwyliodd Magnus tua’r gorllewin gyda llynges fawr; yn Orc anfonodd yr ieirll Paul ac Erlend i Norwy a gwneud ei fab Sigurd yn iarll; aeth drwy Ynysoedd Heledd, Lewis, Uist, Skye, Tiree, Mull, Islay a Kintyre, gan ymweld ag Iona heb ei hysbeilio; ym Manaw cymerodd reolaeth a chodi caerau a thai â choed o Galloway; cyrhaeddodd Ynys Seiriol a tharfu ar ddathliad buddugoliaeth y Normaniaid, gan saethu Hugh o Montgomery yn farw â saeth drwy ei lygad, ac mae rhai ffynonellau’n awgrymu iddo ofidio am y lladd; dychwelodd Gruffudd ap Cynan yn ddiweddarach a rhoi rhoddion iddo; wedi’r frwydr cyfrifid Môn yn ffin ddeheuol Norwy, er mai mewn enw yn unig; gaeafodd yn Ynysoedd Heledd a dychwelyd i Norwy yn haf 1099; fe’i lladdwyd mewn rhagod yn Ulster ar 24 Awst 1103, wedi dweud mai er anrhydedd y gwneir brenhinoedd, nid er hir oes; y brenin olaf o Norwy i syrthio mewn brwydr dramor, fe’i claddwyd yn ôl pob tebyg ger Eglwys Sant Padrig, Downpatrick.
Gruffudd yn ailadeiladu#
Daeth Gruffudd, a aned yn ninas Dulyn yn ôl ei Fuchedd, yn ôl yn 1099 a chael rheoli Môn, ac yn ddiweddarach daeth yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy.FfynonellauThe History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.GRUFFUDD ap CYNAN (c. 1055 - 1137), king of Gwynedd ↗Thomas Parry, 1959 (Saesneg)Mab Cynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, a Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn; yn 1075 glaniodd yn Abermenai a chyda chymorth Robert o Ruddlan trechodd Drahaearn ym Meirionnydd, ond arweiniodd dicter at y Llychlynwyr yn ei fyddin i wŷr Llŷn wrthryfela, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog a ffodd i Iwerddon; yn 1081 glaniodd ym Mhorth Clais yn Nyfed, ymunodd Rhys ap Tewdwr ag ef, ac ym Mynydd Carn lladdwyd Trahaearn a daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd eto; yn ddiweddarach, drwy frad un o’i wŷr ei hun, daliwyd ef gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer; roedd yn rhydd erbyn 1094, ac yn amlwg yng ngwrthryfel y flwyddyn honno; yn 1098 fe’i gyrrwyd o Fôn i Iwerddon unwaith eto, ond daeth yn ôl y flwyddyn ganlynol a chael rheoli Môn, gan ddod yn ddiweddarach yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy; bu farw’n ddall yn 1137 a’i gladdu ym Mangor; ei Fuchedd yw’r unig fywgraffiad o dywysog Cymreig canoloesol i oroesi, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll, gan glerigwr tua diwedd y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg. Yn ddiweddarach rhoddodd Harri I Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd iddo, a rhoddodd yntau swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor.FfynhonnellGruffudd ap Cynan ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi 1101 daliodd ei deyrnas cymaint drwy ddiplomyddiaeth ag drwy rym; rhoddodd Harri I iddo Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd; cymerodd Ros a Rhufoniog yn 1118, Meirionnydd yn 1123 a Dyffryn Clwyd yn 1124; costiodd ymosodiad Harri I yn 1114 wrogaeth a dirwy drom iddo ond dim tir, a methu yn y diwedd a wnaeth ymosodiad 1121; rhoddodd swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor; dywed ei Fuchedd fod Gwynedd yn frith o eglwysi gwyngalchog fel sêr y ffurfafen; bu farw yn 1137, yn hen ac yn ddall, a’i gladdu wrth yr allor fawr ym Mangor; galwodd y Brut ef yn ben a brenin ac amddiffynnwr a heddychwr holl Gymru; mae ei Fuchedd ar glawr yn Gymraeg, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll.
Ffynonellau a darllen pellach




