Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

1098

Y Normaniaid yn gadael Môn

Mae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.

Llun: Ceiniog arian a drawyd yn nheyrnasiad Magnus Droednoeth, 1093–1103. · Museum of Cultural History, University of Oslo, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Hwyliodd brenin Norwy, Magnus Droednoeth, i’r Fenai, lladd yr iarll Huw o Drefaldwyn a chwalu byddin y Normaniaid ym Môn. Torrwyd gafael y Normaniaid ar Fôn, a daeth Gruffudd ap Cynan adref.

Pryd1098
BleAfon Menai
SyrthioddYr iarll Huw o Drefaldwyn

Y Normaniaid ym Môn#

Roedd yr ieirll Huw o Drefaldwyn a Huw o Avranches wedi gyrru Gruffudd ap Cynan a Chadwgan ap Bleddyn i Iwerddon ac yn dal Môn.

Saeth gan y brenin#

Yna daeth llynges Magnus. Dywed y Brut i’r iarll Huw gael ei glwyfo yn ei wyneb gan law y brenin ei hun: saethodd Magnus ef yn farw â saeth drwy ei lygad.

‘Ar godiad haul aeth Magnus a’i wŷr i’r lan’: llun Christian Krohg i sagâu’r Llychlynwyr, 1899.
‘Ar godiad haul aeth Magnus a’i wŷr i’r lan’: llun Christian Krohg i sagâu’r Llychlynwyr, 1899. · Llun: Christian Krohg, Public domain, Wikimedia Commons

Gruffudd yn dod adref#

Hwyliodd Magnus yn ôl i Fanaw, gan adael y Normaniaid yn wan a digalon, a daeth Gruffudd ap Cynan yn ôl i Fôn cyn hir, gan roi rhoddion ac anrhydedd i Fagnus. Dywed ei Fuchedd iddo yn y blynyddoedd wedyn wneud i Wynedd ddisgleirio ag eglwysi gwyngalch fel y ffurfafen â sêr.

Troednoeth#

Cafodd Magnus ei enw, medd Snorri, am wisgo tiwnig fer y Gwyddyl a’r Albanwyr, a adawai ei goesau’n noeth.

Hugh Goch#

Roedd Hugh o Montgomery, a elwid Hugh Goch, yn fab i Roger de Montgomery a Mabel de Bellême, a daeth yn Iarll Amwythig yn 1094. Yn 1098 ymunodd â Hugh d’Avranches, Iarll Caer, i adennill Môn, a gollasai’r Normaniaid yn y gwrthryfel Cymreig.

Magnus yn hwylio tua’r gorllewin#

Cychwynnodd Magnus o Norwy yn 1098 gyda llynges fawr. Yn Orc anfonodd yr ieirll Paul ac Erlend i Norwy a gwneud ei fab Sigurd yn iarll. Aeth ymlaen drwy Ynysoedd Heledd, i Lewis, Uist, Skye, Tiree, Mull, Islay a Kintyre, ac ymwelodd ag Iona heb ei hysbeilio. Ym Manaw cymerodd reolaeth a chodi caerau a thai, â choed a ddygwyd o Galloway.

Yr ymladd yn y Fenai#

Daeth Magnus i Ynys Seiriol a tharfu ar y Normaniaid wrth iddynt ddathlu eu buddugoliaeth. Ymladdwyd y frwydr ar neu tua 31 Gorffennaf 1098. Roedd Hugh yn marchogaeth drwy’r bas pan drawodd y saeth ef drwy hollt llygad ei arfwisg, a syrthiodd i’r môr. Roedd Harold, mab y Brenin Harold Godwinson o Loegr, ymhlith gwŷr Magnus. Mae rhai ffynonellau’n awgrymu i Fagnus ofidio am y lladd. Ni phriododd Hugh erioed, ac aeth ei diroedd i’w frawd Robert o Bellême.

Ffin ddeheuol Norwy#

Wedi’r frwydr cyfrifid Môn yn ffin ddeheuol Norwy, er mai mewn enw yn unig y daliai Norwy hi. Gaeafodd Magnus yn Ynysoedd Heledd ac roedd adref yn Norwy yn haf 1099.

Lladdwyd Magnus mewn rhagod yn Ulster ar 24 Awst 1103. Pan ddywedwyd wrtho iddo fod yn fyrbwyll, dywedir iddo ateb: ‘Er anrhydedd y gwneir brenhinoedd, nid er hir oes’. Ef oedd y brenin olaf o Norwy i syrthio mewn brwydr dramor, ac fe’i claddwyd yn ôl pob tebyg ger Eglwys Sant Padrig, Downpatrick.

Gruffudd yn ailadeiladu#

Daeth Gruffudd, a aned yn ninas Dulyn yn ôl ei Fuchedd, yn ôl yn 1099 a chael rheoli Môn, ac yn ddiweddarach daeth yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy. Yn ddiweddarach rhoddodd Harri I Lŷn, Eifionydd, Ardudwy ac Arllechwedd iddo, a rhoddodd yntau swm mawr i ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Bangor.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid (wedi’i gofnodi)

    Ar draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.

    Y Cymry yn codi yn erbyn y Normaniaid
  2. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi
  3. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd
  4. Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

    Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

    Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf