Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1109

Nest a’r noson yng Nghenarth Bychan

Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.

Llun: Dau dŵr crwn Castell Cilgerran uwchben ceunant Teifi · james kellam, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Roedd Nest yn ferch i Rys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth. Wedi i’w thad syrthio, fe’i priodwyd â’r Norman Gerallt o Windsor. Un Nadolig, daeth Owain ap Cadwgan o Bowys amdani.

PwyNest ferch Rhys ac Owain ap Cadwgan
BleCenarth Bychan, efallai Cilgerran
Ei gŵrGerallt o Windsor, ceidwad Penfro

Gwledd y Nadolig#

Cynhaliodd Cadwgan, tad Owain, wledd adeg y Nadolig. Yno clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell. Torrodd i mewn liw nos gyda’i wŷr.

Allan drwy’r gwter#

Anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy, ac arhosodd hi ar ôl. Aeth Owain â hi a’i phlant ymaith.

Dau dŵr crwn Castell Cilgerran uwchben ceunant Teifi
Dau dŵr crwn Castell Cilgerran uwchben ceunant Teifi · Llun: james kellam, CC BY 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Beth a ddaeth ohono#

Cododd Normaniaid a Chymry yn erbyn Owain a Chadwgan, a gyrrwyd y ddau i Iwerddon. Aeth meibion ac wyrion Nest ymlaen i bethau mawr: daeth un yn esgob Tyddewi, a’i hŵyr oedd Gerallt Gymro.

Gerallt o Windsor#

Roedd Gerallt yn fab iau i Walter FitzOther, cwnstabl cyntaf Castell Windsor dan Wiliam Goncwerwr. Fe’i gadawyd yn gyfrifol am Benfro, y galwodd Gerallt Gymro ei gastell cyntaf yn ‘gaer fain o dywyrch a pholion’, a daeth yn gwnstabl arno yn 1102. Y flwyddyn honno aeth i Iwerddon i drefnu priodas ei arglwydd, Arnulf de Montgomery, â merch brenin Munster. Daeth Nest, a aned tua 1085, â maenor Caeriw iddo’n waddol, a chododd gastell yno. Mae Caeriw yn adnabyddus am ei gastell, ei felin lanw a’i groes, cofeb Maredudd ab Edwin, brenin Deheubarth, a fu farw yn 1035.

Y cyrch#

Yn 1108 cododd Gerallt Genarth Bychan, sef Cilgerran yn ôl pob tebyg. Daeth Owain adeg Nadolig 1109 gyda phymtheg cydymaith. Cloddiasant dan y porth, cipio Nest a’i phlant, a rhoi’r castell ar dân.

Castell Cilgerran#

Saif Cilgerran ar bentir creigiog uwchben Teifi, tua thair milltir i fyny’r afon o Aberteifi. Cipiodd yr Arglwydd Rhys ef yn 1165, ac enillodd Llywelyn Fawr ef wedi diwrnod o ymladd yn 1215. Dechreuwyd y castell a welwn, gyda’i ddau dŵr crwn mawr, gan William Marshal yr ieuengaf yn 1223. Peintiodd J. M. W. Turner ef sawl gwaith. Mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1938, mae Cadw yn gofalu amdano, ac mae’n rhad ac am ddim i ymweld ag ef. Ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Castell Cilgerran yn Saesneg hefyd.

Owain wedyn#

Daeth Owain i reoli llawer o Bowys o 1111. Yn 1114 aeth Harri I ag ef i Normandi a’i urddo’n farchog, a daeth adref gyda’r brenin y flwyddyn ganlynol. Yn 1116 fe’i lladdwyd gan wŷr Gerallt, tra oedd y ddau yn ymladd ar ochr y brenin. Wedi ei farw aeth y rhan fwyaf o Bowys i’w ewythr, Maredudd ap Bleddyn.

Plant Nest#

Cafodd Nest a Gerallt bump o blant: William, arglwydd Caeriw ac Emlyn; Maurice, arglwydd Llansteffan; David, esgob Tyddewi; Angharad; a Gwladys. Ohonynt hwy y daeth y FitzGeraldiaid, y FitzMauriceiaid, y de Barryaid a’r Keatingiaid yn Iwerddon, a theulu Carew. Gyda Stephen, cwnstabl Aberteifi, cafodd Robert FitzStephen, a arweiniodd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon.

Ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest yn 1949 a Dyddiau’r Gofid yn 1950.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys

Cyn ac wedyn

  1. Y Normaniaid yn gadael Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.

    Y Normaniaid yn gadael Môn
  2. Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd

    Yn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.

    Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu Gwynedd
  3. Gruffudd ap Rhys yn dod adref

    Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.

    Gruffudd ap Rhys yn dod adref
  4. Llyfr Llandaf

    Mae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.

    Llyfr Llandaf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf