Nest ferch Rhys
Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch Rhys
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1109
Adeg y Nadolig mae Owain ap Cadwgan o Bowys yn torri i mewn i gastell Gerallt o Windsor yng Nghenarth Bychan a’i roi ar dân. Mae Nest ferch Rhys, merch brenin olaf Deheubarth, yn achub ei gŵr drwy ddangos ffordd allan iddo, ac mae’n cael ei chludo i Geredigion. Mae de Cymru’n cael ei gynhyrfu drwyddo.
Llun: Dau dŵr crwn Castell Cilgerran uwchben ceunant Teifi · james kellam, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Roedd Nest yn ferch i Rys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth. Wedi i’w thad syrthio, fe’i priodwyd â’r Norman Gerallt o Windsor. Un Nadolig, daeth Owain ap Cadwgan o Bowys amdani.FfynonellauNest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.Brut y Tywysogion, the years 1106 to 1118 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)Gwledd Cadwgan, a wnaeth adeg y Nadolig er anrhydedd i Dduw; clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell; cymerasant Nest, gyda’i dau fab a’i merch, a mab arall a gafodd ef gan ordderch. Daeth Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, o Iwerddon i Ddyfed; yng Ngwynedd fe’u croesawyd yn garedig gan Ruffudd ap Cynan. Yn Arberth ymosododd, yn y frwydr gyntaf, ar y castell ger Arberth a’i losgi; yn Llanymddyfri ceisiodd ei dorri a’i losgi, ond ni allodd, gan i’r gwarchodlu ei wrthsefyll; anfonodd ei gymdeithion i ymosod ar gastell ger Abertawe a’i ddychryn. Gruffudd ap Cynan oedd yn dal ynys Môn. Mae blynyddoedd y Brut yn yr argraffiad hwn yn aml y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
| Pwy | Nest ferch Rhys ac Owain ap Cadwgan |
|---|---|
| Ble | Cenarth Bychan, efallai Cilgerran |
| Ei gŵr | Gerallt o Windsor, ceidwad Penfro |
Cynhaliodd Cadwgan, tad Owain, wledd adeg y Nadolig. Yno clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell. Torrodd i mewn liw nos gyda’i wŷr.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 1106 to 1118 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)Gwledd Cadwgan, a wnaeth adeg y Nadolig er anrhydedd i Dduw; clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell; cymerasant Nest, gyda’i dau fab a’i merch, a mab arall a gafodd ef gan ordderch. Daeth Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, o Iwerddon i Ddyfed; yng Ngwynedd fe’u croesawyd yn garedig gan Ruffudd ap Cynan. Yn Arberth ymosododd, yn y frwydr gyntaf, ar y castell ger Arberth a’i losgi; yn Llanymddyfri ceisiodd ei dorri a’i losgi, ond ni allodd, gan i’r gwarchodlu ei wrthsefyll; anfonodd ei gymdeithion i ymosod ar gastell ger Abertawe a’i ddychryn. Gruffudd ap Cynan oedd yn dal ynys Môn. Mae blynyddoedd y Brut yn yr argraffiad hwn yn aml y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy, ac arhosodd hi ar ôl. Aeth Owain â hi a’i phlant ymaith.FfynonellauNest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.Brut y Tywysogion, the years 1106 to 1118 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)Gwledd Cadwgan, a wnaeth adeg y Nadolig er anrhydedd i Dduw; clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell; cymerasant Nest, gyda’i dau fab a’i merch, a mab arall a gafodd ef gan ordderch. Daeth Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, o Iwerddon i Ddyfed; yng Ngwynedd fe’u croesawyd yn garedig gan Ruffudd ap Cynan. Yn Arberth ymosododd, yn y frwydr gyntaf, ar y castell ger Arberth a’i losgi; yn Llanymddyfri ceisiodd ei dorri a’i losgi, ond ni allodd, gan i’r gwarchodlu ei wrthsefyll; anfonodd ei gymdeithion i ymosod ar gastell ger Abertawe a’i ddychryn. Gruffudd ap Cynan oedd yn dal ynys Môn. Mae blynyddoedd y Brut yn yr argraffiad hwn yn aml y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.

Cododd Normaniaid a Chymry yn erbyn Owain a Chadwgan, a gyrrwyd y ddau i Iwerddon. Aeth meibion ac wyrion Nest ymlaen i bethau mawr: daeth un yn esgob Tyddewi, a’i hŵyr oedd Gerallt Gymro.FfynhonnellNest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Roedd Gerallt yn fab iau i Walter FitzOther, cwnstabl cyntaf Castell Windsor dan Wiliam Goncwerwr. Fe’i gadawyd yn gyfrifol am Benfro, y galwodd Gerallt Gymro ei gastell cyntaf yn ‘gaer fain o dywyrch a pholion’, a daeth yn gwnstabl arno yn 1102. Y flwyddyn honno aeth i Iwerddon i drefnu priodas ei arglwydd, Arnulf de Montgomery, â merch brenin Munster.FfynhonnellGerald de Windsor ↗Wikipedia (Saesneg)Mab iau i Walter FitzOther, cwnstabl cyntaf Castell Windsor dan Wiliam Goncwerwr; wedi’i adael yn gyfrifol am Benfro gan Arnulf de Montgomery, daliodd ei gastell pren, a alwodd Gerallt Gymro yn ‘gaer fain o dywyrch a pholion’, drwy warchae; daeth yn gwnstabl Penfro yn 1102, y flwyddyn yr aeth i Iwerddon i drefnu priodas Arnulf â merch Muircheartach Ua Briain, brenin Munster; daeth Nest â maenor Caeriw iddo’n waddol, a chododd gastell yno; yn 1108 cododd Genarth Bychan, Cilgerran yn ôl pob tebyg; cafodd Gerallt a Nest bump o blant: William, arglwydd Caeriw ac Emlyn, Maurice, arglwydd Llansteffan, David, esgob Tyddewi, Angharad a Gwladys; ohonynt hwy y daeth teuluoedd FitzGerald, FitzMaurice, de Barry a Keating yn Iwerddon a theulu Carew; nid yw i’w gael yn y cofnodion wedi 1116. Daeth Nest, a aned tua 1085, â maenor Caeriw iddo’n waddol, a chododd gastell yno.FfynonellauNest ferch Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegY Dywysoges Nest, merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – cyn 1136; fl. 1100–1120); adwaenir hi fel Helen Cymru oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran; roedd hi’n hardd eithriadol; tua 1100 priododd â Gerallt o Windsor, a phriododd eu merch Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr, a hi oedd mam y llenor enwog Gerallt Gymro; gyda Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, cafodd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon; ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest (1949) a Dyddiau’r Gofid (1950).Gerald de Windsor ↗Wikipedia (Saesneg)Mab iau i Walter FitzOther, cwnstabl cyntaf Castell Windsor dan Wiliam Goncwerwr; wedi’i adael yn gyfrifol am Benfro gan Arnulf de Montgomery, daliodd ei gastell pren, a alwodd Gerallt Gymro yn ‘gaer fain o dywyrch a pholion’, drwy warchae; daeth yn gwnstabl Penfro yn 1102, y flwyddyn yr aeth i Iwerddon i drefnu priodas Arnulf â merch Muircheartach Ua Briain, brenin Munster; daeth Nest â maenor Caeriw iddo’n waddol, a chododd gastell yno; yn 1108 cododd Genarth Bychan, Cilgerran yn ôl pob tebyg; cafodd Gerallt a Nest bump o blant: William, arglwydd Caeriw ac Emlyn, Maurice, arglwydd Llansteffan, David, esgob Tyddewi, Angharad a Gwladys; ohonynt hwy y daeth teuluoedd FitzGerald, FitzMaurice, de Barry a Keating yn Iwerddon a theulu Carew; nid yw i’w gael yn y cofnodion wedi 1116. Mae Caeriw yn adnabyddus am ei gastell, ei felin lanw a’i groes, cofeb Maredudd ab Edwin, brenin Deheubarth, a fu farw yn 1035.FfynonellauCarew, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Caeriw, pentref yn Sir Benfro, sy’n adnabyddus am ei gastell, ei groes a’i felin lanw; mae sôn am y felin yn 1476 ac mae’r adeilad presennol o’r 18g, gyda dwy olwyn isddwr; mae eglwys y Santes Fair o’r 14g yn rhestredig Gradd I; 1,532 o bobl.Carew Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Croes Caeriw, cofeb restredig Gradd I o’r 11eg ganrif ym mhentref Caeriw, Sir Benfro; enghraifft bwysig o groes goffa o’r 11eg ganrif, y credir ei bod yn coffáu Maredudd ab Edwin o Ddeheubarth, a fu farw yn 1035, cyd-reolwr Deheubarth gyda’i frawd Hywel ab Edwin, ac y credir ei bod yn dyddio o tua adeg ei farw; gwyddys amdani yng Nghaeriw o tua 1690; ailosodwyd yn ei slot â phlwm yn 1844; symudwyd i’r castell gerllaw er diogelwch yn yr Ail Ryfel Byd ac yna’i gosod yn ôl ger y ffordd; rhestrwyd yn Radd I ar 14 Mai 1970 ‘fel croes gyfansawdd nodweddiadol Gymreig ac un o henebion Cristnogol cynnar gorau Cymru’; ysbrydolodd Croes Caeriw arwydd Cadw; tebyg ei chynllun i’r groes yn Nanhyfer; arysgrif ar yr wyneb gorllewinol MARGIT EUT REX ETG[uin] FILIUS, ac fel arall wedi’i cherfio â phatrymau haniaethol; 4 metr o uchder, mewn dwy ran wedi’u huno â thyno, y rhan uchaf o dywodfaen Sir Gaerfyrddin a’r rhan isaf o garreg igneaidd o’r Preselau.
Yn 1108 cododd Gerallt Genarth Bychan, sef Cilgerran yn ôl pob tebyg.FfynhonnellGerald de Windsor ↗Wikipedia (Saesneg)Mab iau i Walter FitzOther, cwnstabl cyntaf Castell Windsor dan Wiliam Goncwerwr; wedi’i adael yn gyfrifol am Benfro gan Arnulf de Montgomery, daliodd ei gastell pren, a alwodd Gerallt Gymro yn ‘gaer fain o dywyrch a pholion’, drwy warchae; daeth yn gwnstabl Penfro yn 1102, y flwyddyn yr aeth i Iwerddon i drefnu priodas Arnulf â merch Muircheartach Ua Briain, brenin Munster; daeth Nest â maenor Caeriw iddo’n waddol, a chododd gastell yno; yn 1108 cododd Genarth Bychan, Cilgerran yn ôl pob tebyg; cafodd Gerallt a Nest bump o blant: William, arglwydd Caeriw ac Emlyn, Maurice, arglwydd Llansteffan, David, esgob Tyddewi, Angharad a Gwladys; ohonynt hwy y daeth teuluoedd FitzGerald, FitzMaurice, de Barry a Keating yn Iwerddon a theulu Carew; nid yw i’w gael yn y cofnodion wedi 1116. Daeth Owain adeg Nadolig 1109 gyda phymtheg cydymaith. Cloddiasant dan y porth, cipio Nest a’i phlant, a rhoi’r castell ar dân.FfynhonnellOwain ap Cadwgan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Cadwgan ap Bleddyn; adeg Nadolig 1109 cloddiodd ef a phymtheg cydymaith dan borth Cenarth Bychan, Cilgerran o bosibl, cipio Nest a’i phlant a rhoi’r castell ar dân; fe’i gyrrwyd i Iwerddon; daeth i reoli llawer o Bowys o 1111; yn 1114, wedi ymgyrch Harri I yn erbyn Gruffudd ap Cynan, aeth y brenin ag Owain i Normandi a’i urddo’n farchog, a daeth Owain yn ôl gyda’r brenin yn 1115; yn 1116 fe’i lladdwyd gan wŷr Gerallt o Windsor tra oedd y ddau yn ymladd ar ochr y brenin; aeth y rhan fwyaf o Bowys i’w ewythr Maredudd ap Bleddyn.
Saif Cilgerran ar bentir creigiog uwchben Teifi, tua thair milltir i fyny’r afon o Aberteifi. Cipiodd yr Arglwydd Rhys ef yn 1165, ac enillodd Llywelyn Fawr ef wedi diwrnod o ymladd yn 1215. Dechreuwyd y castell a welwn, gyda’i ddau dŵr crwn mawr, gan William Marshal yr ieuengaf yn 1223.FfynhonnellCilgerran Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Ar bentir creigiog uwchben Teifi, y castell mwyaf gogleddol yn Sir Benfro, tua thair milltir i fyny’r afon o Gastell Aberteifi; credir mai Gerallt o Windsor a gododd y castell cyntaf; cipiodd yr Arglwydd Rhys ef yn 1165, wythnosau wedi cipio Aberteifi; cipiodd William Marshal ef yn 1204; cipiodd Llywelyn Fawr ef wedi diwrnod o ymladd yn 1215; adenillodd William Marshal, 2il Iarll Penfro, ef yn 1223 a dechrau’r castell a welwn, gyda dau dŵr crwn mawr yn lle gorthwr canolog; aeth yn adfail erbyn 1387; peintiodd J. M. W. Turner ef sawl gwaith; fe’i rhoddwyd i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 1938 ac mae dan warchodaeth Cadw, ac mae’n rhad ac am ddim i fynd i mewn; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cilgerran yn Saesneg hefyd. Peintiodd J. M. W. Turner ef sawl gwaith. Mae’n eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ers 1938, mae Cadw yn gofalu amdano, ac mae’n rhad ac am ddim i ymweld ag ef. Ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Castell Cilgerran yn Saesneg hefyd.FfynhonnellCilgerran Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Ar bentir creigiog uwchben Teifi, y castell mwyaf gogleddol yn Sir Benfro, tua thair milltir i fyny’r afon o Gastell Aberteifi; credir mai Gerallt o Windsor a gododd y castell cyntaf; cipiodd yr Arglwydd Rhys ef yn 1165, wythnosau wedi cipio Aberteifi; cipiodd William Marshal ef yn 1204; cipiodd Llywelyn Fawr ef wedi diwrnod o ymladd yn 1215; adenillodd William Marshal, 2il Iarll Penfro, ef yn 1223 a dechrau’r castell a welwn, gyda dau dŵr crwn mawr yn lle gorthwr canolog; aeth yn adfail erbyn 1387; peintiodd J. M. W. Turner ef sawl gwaith; fe’i rhoddwyd i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 1938 ac mae dan warchodaeth Cadw, ac mae’n rhad ac am ddim i fynd i mewn; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Cilgerran yn Saesneg hefyd.
Daeth Owain i reoli llawer o Bowys o 1111. Yn 1114 aeth Harri I ag ef i Normandi a’i urddo’n farchog, a daeth adref gyda’r brenin y flwyddyn ganlynol. Yn 1116 fe’i lladdwyd gan wŷr Gerallt, tra oedd y ddau yn ymladd ar ochr y brenin. Wedi ei farw aeth y rhan fwyaf o Bowys i’w ewythr, Maredudd ap Bleddyn.FfynhonnellOwain ap Cadwgan ↗Wikipedia (Saesneg)Mab hynaf Cadwgan ap Bleddyn; adeg Nadolig 1109 cloddiodd ef a phymtheg cydymaith dan borth Cenarth Bychan, Cilgerran o bosibl, cipio Nest a’i phlant a rhoi’r castell ar dân; fe’i gyrrwyd i Iwerddon; daeth i reoli llawer o Bowys o 1111; yn 1114, wedi ymgyrch Harri I yn erbyn Gruffudd ap Cynan, aeth y brenin ag Owain i Normandi a’i urddo’n farchog, a daeth Owain yn ôl gyda’r brenin yn 1115; yn 1116 fe’i lladdwyd gan wŷr Gerallt o Windsor tra oedd y ddau yn ymladd ar ochr y brenin; aeth y rhan fwyaf o Bowys i’w ewythr Maredudd ap Bleddyn.
Cafodd Nest a Gerallt bump o blant: William, arglwydd Caeriw ac Emlyn; Maurice, arglwydd Llansteffan; David, esgob Tyddewi; Angharad; a Gwladys. Ohonynt hwy y daeth y FitzGeraldiaid, y FitzMauriceiaid, y de Barryaid a’r Keatingiaid yn Iwerddon, a theulu Carew.FfynhonnellGerald de Windsor ↗Wikipedia (Saesneg)Mab iau i Walter FitzOther, cwnstabl cyntaf Castell Windsor dan Wiliam Goncwerwr; wedi’i adael yn gyfrifol am Benfro gan Arnulf de Montgomery, daliodd ei gastell pren, a alwodd Gerallt Gymro yn ‘gaer fain o dywyrch a pholion’, drwy warchae; daeth yn gwnstabl Penfro yn 1102, y flwyddyn yr aeth i Iwerddon i drefnu priodas Arnulf â merch Muircheartach Ua Briain, brenin Munster; daeth Nest â maenor Caeriw iddo’n waddol, a chododd gastell yno; yn 1108 cododd Genarth Bychan, Cilgerran yn ôl pob tebyg; cafodd Gerallt a Nest bump o blant: William, arglwydd Caeriw ac Emlyn, Maurice, arglwydd Llansteffan, David, esgob Tyddewi, Angharad a Gwladys; ohonynt hwy y daeth teuluoedd FitzGerald, FitzMaurice, de Barry a Keating yn Iwerddon a theulu Carew; nid yw i’w gael yn y cofnodion wedi 1116. Gyda Stephen, cwnstabl Aberteifi, cafodd Robert FitzStephen, a arweiniodd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon.FfynhonnellNest ferch Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegY Dywysoges Nest, merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – cyn 1136; fl. 1100–1120); adwaenir hi fel Helen Cymru oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran; roedd hi’n hardd eithriadol; tua 1100 priododd â Gerallt o Windsor, a phriododd eu merch Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr, a hi oedd mam y llenor enwog Gerallt Gymro; gyda Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, cafodd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon; ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest (1949) a Dyddiau’r Gofid (1950).
Ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest yn 1949 a Dyddiau’r Gofid yn 1950.FfynhonnellNest ferch Rhys ap Tewdwr ↗Wicipedia CymraegY Dywysoges Nest, merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – cyn 1136; fl. 1100–1120); adwaenir hi fel Helen Cymru oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran; roedd hi’n hardd eithriadol; tua 1100 priododd â Gerallt o Windsor, a phriododd eu merch Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr, a hi oedd mam y llenor enwog Gerallt Gymro; gyda Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, cafodd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon; ysgrifennodd Geraint Dyfnallt Owen ddwy nofel am ei bywyd, Nest (1949) a Dyddiau’r Gofid (1950).
Ffynonellau a darllen pellach
Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMae’r brenin Magnus Droednoeth o Norwy yn hwylio i Afon Menai ac yn lladd Huw o Amwythig. Mae’r Normaniaid yn gadael Ynys Môn i’r Cymry.
Y Normaniaid yn gadael MônYn ôl yng Ngwynedd ar ôl blynyddoedd o alltudiaeth, mae Gruffudd ap Cynan yn dod â heddwch. Dywed ei Fuchedd fod y wlad yn disgleirio gan eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen gan sêr.
Gruffudd ap Cynan yn ailadeiladu GwyneddMae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
Gruffudd ap Rhys yn dod adrefMae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.
Llyfr LlandafYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf