Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
1081
Mae Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn adennill eu teyrnasoedd, Gwynedd a Deheubarth.
Llun: Paentiad Thomas Prytherch (1900) o ryddhau Gruffudd ap Cynan o’i garchar yng Nghaer · Thomas Prytherch, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Unodd Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr eu lluoedd ac ennill brwydr Mynydd Carn, y frwydr a roddodd Wynedd yn ôl i Ruffudd ac a gadwodd Rys yn Neheubarth.FfynhonnellBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.
| Pryd | 1081 |
|---|---|
| Ble | Mynydd Carn, tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi |
| Syrthiodd | Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon |
Hwyliodd Gruffudd o Waterford gyda gwŷr o Iwerddon a Denmarc a glanio ger Tyddewi. Yn eglwys Dewi cyfarfu â Rhys ap Tewdwr, a gwnaeth y ddau frenin gytundeb.FfynhonnellBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.

Aethant tua’r gogledd a chwrdd â’u gelynion ar Fynydd Carn. Lladdwyd Trahaearn o Wynedd, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon i gyd.FfynonellauBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.Brut y Tywysogion, the years 1020 to 1097 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)1020: Llywelyn fab Seisyll, goruchaf frenin Gwynedd, a phennaf a chlotaf frenin yr holl Frythoniaid; ymestynnai ei deyrnas o’r naill fôr i’r llall, ac nid oedd na thlawd nac anghenus yn ei holl diroedd, na threflan wag; honnodd Ysgotyn yn gelwyddog ei fod yn fab i’r brenin Maredudd, a bu’r frwydr honno yn Aber Gwili. 1037: Brwydr gyntaf Gruffudd fab Llywelyn oedd yn Rhyd y Groes ar Hafren, lle bu’n fuddugol. 1061: Syrthiodd Gruffudd, pen a tharian ac amddiffynnwr y Brythoniaid, drwy frad ei wŷr ei hun. Lladdwyd Bleddyn fab Cynfyn gan Rys fab Owain drwy dwyll penaethiaid drwg eu meddwl; bu’n dirion wrth ei geraint ac yn amddiffynnwr yr amddifaid, y gweiniaid a’r gweddwon, tirionaf a thrugarocaf o’r brenhinoedd, na wnâi niwed i neb oni chaid cam. 1079: Bu gwaith Mynydd Carn, a daeth Gwilym Fastard, brenin y Saeson a’r Ffrancod a’r Brythoniaid, ar bererindod i weddïo i Fynyw. 1089: Bu farw Sulien, esgob Mynyw, doethaf y Brythoniaid, ac enwog am ei fuchedd grefyddol; ger Llandudoch bu brwydr rhyngddynt, a Rhys a orfu. 1091: Lladdwyd Rhys ap Tewdwr, brenin y De, gan y Ffrancod a drigai ym Mrycheiniog. 1092: Dymchwelodd y Brythoniaid holl gestyll Ceredigion a Dyfed ond dau, a dymchwel eu cestyll yng Ngwynedd; gwrthwynebodd Brythoniaid Brycheiniog, Gwent a Gwynllŵg arglwyddiaeth y Ffrancod; ymosododd Cadwgan fab Bleddyn arnynt a’u gorchfygu; bu’r frwydr honno yng Nghoed Yspwys. 1096: Daeth Magnus, brenin Germania, hyd at Fôn, a chlwyfwyd iarll Huw yn ei wyneb gan law y brenin ei hun. 1097: Bu farw Rhygyfarch Ddoeth fab yr esgob Sulien, doethaf o ddoethion y Brythoniaid.
Adroddir y frwydr yn Hanes Gruffudd ap Cynan, buchedd y brenin a ysgrifennwyd yn y ddeuddegfed ganrif, a newidiodd hanes Cymru.FfynonellauBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 1081, yn rhan o’r ymrafael am Wynedd a Deheubarth; hwyliodd Gruffudd ap Cynan o Waterford gyda milwyr o Ddaniaid a Gwyddyl a glanio ger Tyddewi, lle cyfarfu â Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi; gwnaeth Gruffudd a Rhys gytundeb; bu’r frwydr tua diwrnod o daith i’r gogledd o Dyddewi, a lladdwyd Trahaearn ap Caradog, Caradog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon; cafodd effaith fawr ar hanes Cymru; fe’i hadroddir yn Hanes Gruffudd ap Cynan.The History of Gruffydd ap Cynan ↗cyfieithiad a golygiad Saesneg Arthur Jones, Gwasg Prifysgol Manceinion, 1910; The Celtic Literature Collective (Saesneg)Buchedd Gruffudd o’r ddeuddegfed ganrif: ganed yn Iwerddon yn ninas Dulyn; cadwyd yng ngharchar Caer mewn hualau am ddeuddeng mlynedd; cludwyd ef ymaith gan ŵr ifanc o Edeirnion; gwnaeth Wynedd yn ddisglair ag eglwysi gwyngalchog fel y ffurfafen â sêr; bu farw yn wyth deg dau oed a’i gladdu ym Mangor wrth yr allor fawr.
Roedd Gruffudd yn fab i Gynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, ac i Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn.FfynhonnellGRUFFUDD ap CYNAN (c. 1055 - 1137), king of Gwynedd ↗Thomas Parry, 1959 (Saesneg)Mab Cynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, a Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn; yn 1075 glaniodd yn Abermenai a chyda chymorth Robert o Ruddlan trechodd Drahaearn ym Meirionnydd, ond arweiniodd dicter at y Llychlynwyr yn ei fyddin i wŷr Llŷn wrthryfela, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog a ffodd i Iwerddon; yn 1081 glaniodd ym Mhorth Clais yn Nyfed, ymunodd Rhys ap Tewdwr ag ef, ac ym Mynydd Carn lladdwyd Trahaearn a daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd eto; yn ddiweddarach, drwy frad un o’i wŷr ei hun, daliwyd ef gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer; roedd yn rhydd erbyn 1094, ac yn amlwg yng ngwrthryfel y flwyddyn honno; yn 1098 fe’i gyrrwyd o Fôn i Iwerddon unwaith eto, ond daeth yn ôl y flwyddyn ganlynol a chael rheoli Môn, gan ddod yn ddiweddarach yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy; bu farw’n ddall yn 1137 a’i gladdu ym Mangor; ei Fuchedd yw’r unig fywgraffiad o dywysog Cymreig canoloesol i oroesi, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll, gan glerigwr tua diwedd y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg. Yn 1075 croesodd i Abermenai a, gyda chymorth Robert o Ruddlan, trechodd Drahaearn ap Caradog ym Meirionnydd. Ond cododd gwŷr Llŷn yn erbyn ei ddilynwyr Llychlynnaidd, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog, felly aeth Gruffudd yn ôl i Iwerddon.FfynhonnellGRUFFUDD ap CYNAN (c. 1055 - 1137), king of Gwynedd ↗Thomas Parry, 1959 (Saesneg)Mab Cynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, a Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn; yn 1075 glaniodd yn Abermenai a chyda chymorth Robert o Ruddlan trechodd Drahaearn ym Meirionnydd, ond arweiniodd dicter at y Llychlynwyr yn ei fyddin i wŷr Llŷn wrthryfela, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog a ffodd i Iwerddon; yn 1081 glaniodd ym Mhorth Clais yn Nyfed, ymunodd Rhys ap Tewdwr ag ef, ac ym Mynydd Carn lladdwyd Trahaearn a daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd eto; yn ddiweddarach, drwy frad un o’i wŷr ei hun, daliwyd ef gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer; roedd yn rhydd erbyn 1094, ac yn amlwg yng ngwrthryfel y flwyddyn honno; yn 1098 fe’i gyrrwyd o Fôn i Iwerddon unwaith eto, ond daeth yn ôl y flwyddyn ganlynol a chael rheoli Môn, gan ddod yn ddiweddarach yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy; bu farw’n ddall yn 1137 a’i gladdu ym Mangor; ei Fuchedd yw’r unig fywgraffiad o dywysog Cymreig canoloesol i oroesi, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll, gan glerigwr tua diwedd y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg.
Roedd Caradog ap Gruffudd, yr oedd tiroedd ei deulu yng Ngwynllŵg a Gwent Uwch Coed, wedi mynd ati i ennill Deheubarth. Mae Caradog yn ymddangos gyntaf yn 1065, pan ddinistriodd borthdy hela newydd yr Iarll Harold ym Mhorthysgewin. Roedd wedi lladd Maredudd ab Owain mewn brwydr ar afon Rhymni yn 1072 a Rhys ab Owain yn 1078.FfynhonnellCARADOG ap GRUFFYDD ap RHYDDERCH (d. 1081) ↗J. E. Lloyd, 1959 (Saesneg)Ŵyr Rhydderch ab Iestyn; ymddengys mai Gwynllŵg a Gwent Uwch Coed oedd cartref ei deulu; fe’i gwelir gyntaf yn 1065, pan ddinistriodd borthdy hela newydd yr Iarll Harold ym Mhorthysgewin; aeth ati i goncro Deheubarth, gan ladd Maredudd ab Owain ab Edwin mewn brwydr ar afon Rhymni yn 1072 a Rhys ab Owain yn 1078; yn 1081 rhoddodd Rhys ap Tewdwr, gyda chefnogaeth yr Esgob Sulien o Dyddewi a Gruffudd ap Cynan, ergyd lethol i Garadog a’i gynghreiriaid o’r gogledd ym Mynydd Carn yng ngogledd Dyfed; ei fab Owain oedd cyndad arglwyddi Cymreig diweddarach Caerllion. Yn 1081 gyrrodd Rys ap Tewdwr i noddfa yn Nhyddewi.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid. Safodd yr Esgob Sulien o Dyddewi gyda Rhys.FfynhonnellCARADOG ap GRUFFYDD ap RHYDDERCH (d. 1081) ↗J. E. Lloyd, 1959 (Saesneg)Ŵyr Rhydderch ab Iestyn; ymddengys mai Gwynllŵg a Gwent Uwch Coed oedd cartref ei deulu; fe’i gwelir gyntaf yn 1065, pan ddinistriodd borthdy hela newydd yr Iarll Harold ym Mhorthysgewin; aeth ati i goncro Deheubarth, gan ladd Maredudd ab Owain ab Edwin mewn brwydr ar afon Rhymni yn 1072 a Rhys ab Owain yn 1078; yn 1081 rhoddodd Rhys ap Tewdwr, gyda chefnogaeth yr Esgob Sulien o Dyddewi a Gruffudd ap Cynan, ergyd lethol i Garadog a’i gynghreiriaid o’r gogledd ym Mynydd Carn yng ngogledd Dyfed; ei fab Owain oedd cyndad arglwyddi Cymreig diweddarach Caerllion. Glaniodd Gruffudd ym Mhorth Clais, yn agos i Dyddewi.FfynhonnellGRUFFUDD ap CYNAN (c. 1055 - 1137), king of Gwynedd ↗Thomas Parry, 1959 (Saesneg)Mab Cynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, a Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn; yn 1075 glaniodd yn Abermenai a chyda chymorth Robert o Ruddlan trechodd Drahaearn ym Meirionnydd, ond arweiniodd dicter at y Llychlynwyr yn ei fyddin i wŷr Llŷn wrthryfela, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog a ffodd i Iwerddon; yn 1081 glaniodd ym Mhorth Clais yn Nyfed, ymunodd Rhys ap Tewdwr ag ef, ac ym Mynydd Carn lladdwyd Trahaearn a daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd eto; yn ddiweddarach, drwy frad un o’i wŷr ei hun, daliwyd ef gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer; roedd yn rhydd erbyn 1094, ac yn amlwg yng ngwrthryfel y flwyddyn honno; yn 1098 fe’i gyrrwyd o Fôn i Iwerddon unwaith eto, ond daeth yn ôl y flwyddyn ganlynol a chael rheoli Môn, gan ddod yn ddiweddarach yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy; bu farw’n ddall yn 1137 a’i gladdu ym Mangor; ei Fuchedd yw’r unig fywgraffiad o dywysog Cymreig canoloesol i oroesi, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll, gan glerigwr tua diwedd y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg.
Clywodd Trahaearn am y cynllun ac ymunodd â Charadog a Meilyr ap Rhiwallon o Bowys, a daethant â bwasaethwyr Normanaidd hefyd.FfynhonnellTrahaearn ap Caradog ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Arwystli, mab Caradog ap Gwyn; wedi marw ei gefnder Bleddyn ap Cynfyn yn 1075 cymerodd rym yng Ngwynedd, gan nad oedd yr un o feibion Bleddyn yn ddigon hen i’w hawlio, mae’n debyg; yn 1081, o glywed am gytundeb Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr, gwnaeth gynghrair dirgel â Charadog ap Gruffudd a Meilyr ap Rhiwallon a dod â bwasaethwyr Normanaidd i mewn; ym Mynydd Carn, i’r gogledd o Dyddewi, lladdwyd Trahaearn, Caradog a Meilyr.
Daeth y ddau frenin ar draws eu gelynion gyda’r hwyr. Roedd Rhys am aros tan y bore, ond mynnodd Gruffudd ymosod ar unwaith. Roedd y fuddugoliaeth yn llwyr, a dywedid mai ysgafn oedd colledion y buddugwyr.FfynhonnellBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Adroddwyd bod bwasaethwyr Normanaidd ymhlith lluoedd Trahaearn a Charadog; daeth y ddau frenin arnynt gyda’r hwyr, a mynnodd Gruffudd ymosod ar unwaith, gan wrthod cyngor Rhys, a oedd am aros tan y bore; roedd y fuddugoliaeth yn llwyr, a dywedid mai ysgafn oedd colledion yr ochr fuddugol; enillodd Gruffudd Wynedd ac, wedi blynyddoedd yng ngharchar y Normaniaid, teyrnasodd hyd 1137, ac adenillodd Rhys Ddeheubarth a theyrnasu hyd 1093; gadawodd marwolaeth Caradog ei deyrnas mewn anhrefn, gan helpu’r Normaniaid i gipio iseldiroedd Gwent a Morgannwg; yn ddiweddarach yn 1081 Wiliam Goncwerwr oedd y brenin Normanaidd cyntaf i ddod i Gymru, gan orymdeithio drwy dde Cymru i Dyddewi, lle talodd Rhys wrogaeth a derbyn ei arglwyddiaeth.
Roedd Gruffudd yn frenin Gwynedd eto, a theyrnasodd Rhys yn Neheubarth hyd 1093. Gadawodd marwolaeth Caradog ei deyrnas ei hun mewn anhrefn, a helpodd hynny’r Normaniaid i gipio iseldiroedd Gwent a Morgannwg.FfynhonnellBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Adroddwyd bod bwasaethwyr Normanaidd ymhlith lluoedd Trahaearn a Charadog; daeth y ddau frenin arnynt gyda’r hwyr, a mynnodd Gruffudd ymosod ar unwaith, gan wrthod cyngor Rhys, a oedd am aros tan y bore; roedd y fuddugoliaeth yn llwyr, a dywedid mai ysgafn oedd colledion yr ochr fuddugol; enillodd Gruffudd Wynedd ac, wedi blynyddoedd yng ngharchar y Normaniaid, teyrnasodd hyd 1137, ac adenillodd Rhys Ddeheubarth a theyrnasu hyd 1093; gadawodd marwolaeth Caradog ei deyrnas mewn anhrefn, gan helpu’r Normaniaid i gipio iseldiroedd Gwent a Morgannwg; yn ddiweddarach yn 1081 Wiliam Goncwerwr oedd y brenin Normanaidd cyntaf i ddod i Gymru, gan orymdeithio drwy dde Cymru i Dyddewi, lle talodd Rhys wrogaeth a derbyn ei arglwyddiaeth. Cyn hir daliwyd Gruffudd gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer, a thra oedd yn y carchar cododd y Normaniaid gestyll ym Mangor, Caernarfon ac Aberlleiniog. Roedd yn rhydd eto erbyn 1094. Priododd ag Angharad, merch Owain ab Edwin, a fu fyw bum mlynedd ar hugain ar ei ôl, ac ymhlith eu meibion roedd Owain a Chadwaladr.FfynhonnellGRUFFUDD ap CYNAN (c. 1055 - 1137), king of Gwynedd ↗Thomas Parry, 1959 (Saesneg)Mab Cynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, a Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn; yn 1075 glaniodd yn Abermenai a chyda chymorth Robert o Ruddlan trechodd Drahaearn ym Meirionnydd, ond arweiniodd dicter at y Llychlynwyr yn ei fyddin i wŷr Llŷn wrthryfela, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog a ffodd i Iwerddon; yn 1081 glaniodd ym Mhorth Clais yn Nyfed, ymunodd Rhys ap Tewdwr ag ef, ac ym Mynydd Carn lladdwyd Trahaearn a daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd eto; yn ddiweddarach, drwy frad un o’i wŷr ei hun, daliwyd ef gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer; roedd yn rhydd erbyn 1094, ac yn amlwg yng ngwrthryfel y flwyddyn honno; yn 1098 fe’i gyrrwyd o Fôn i Iwerddon unwaith eto, ond daeth yn ôl y flwyddyn ganlynol a chael rheoli Môn, gan ddod yn ddiweddarach yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy; bu farw’n ddall yn 1137 a’i gladdu ym Mangor; ei Fuchedd yw’r unig fywgraffiad o dywysog Cymreig canoloesol i oroesi, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll, gan glerigwr tua diwedd y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg. Teyrnasodd yng Ngwynedd hyd ei farw yn 1137.FfynhonnellBattle of Mynydd Carn ↗Wikipedia (Saesneg)Adroddwyd bod bwasaethwyr Normanaidd ymhlith lluoedd Trahaearn a Charadog; daeth y ddau frenin arnynt gyda’r hwyr, a mynnodd Gruffudd ymosod ar unwaith, gan wrthod cyngor Rhys, a oedd am aros tan y bore; roedd y fuddugoliaeth yn llwyr, a dywedid mai ysgafn oedd colledion yr ochr fuddugol; enillodd Gruffudd Wynedd ac, wedi blynyddoedd yng ngharchar y Normaniaid, teyrnasodd hyd 1137, ac adenillodd Rhys Ddeheubarth a theyrnasu hyd 1093; gadawodd marwolaeth Caradog ei deyrnas mewn anhrefn, gan helpu’r Normaniaid i gipio iseldiroedd Gwent a Morgannwg; yn ddiweddarach yn 1081 Wiliam Goncwerwr oedd y brenin Normanaidd cyntaf i ddod i Gymru, gan orymdeithio drwy dde Cymru i Dyddewi, lle talodd Rhys wrogaeth a derbyn ei arglwyddiaeth.
Rhoddir marwnad i’r rhai a syrthiodd ym Mynydd Carn wrth enw Meilyr Brydydd, a ddaeth yn brif fardd llys Gruffudd yn Aberffraw.FfynhonnellMeilyr Brydydd (fl. c. 1100–1137), chief court-poet ↗David Myrddin Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMeilyr Brydydd, pencerdd llys Gruffudd ap Cynan yn Aberffraw a’r cynharaf o’r Gogynfeirdd; ef, ei fab Gwalchmai a’i wyrion yw’r enghraifft debycaf yng Nghymru o linach o feirdd etifeddol, yn dal tir am foli un llinach o reolwyr, ac erys Trefeilyr a Threwalchmai yn enwau lleoedd ym Môn; ei gerddi sydd wedi goroesi yw’r farwnad i Ruffudd ap Cynan (1137), lle gwelodd J. E. Lloyd fynegiant cynharaf barddoniaeth Gymraeg o’r deffroad Cymreig a ddaeth gyda thwf tywysogion Gwynedd, a’i gerdd ar ei wely angau, lle mae’n dymuno cael ei gladdu ar Enlli; priodolir iddo hefyd farwnad i’r rhai a laddwyd ym Mynydd Carn (1081), er bod Syr John Morris-Jones yn amau hynny oherwydd y dyddiad; roedd Gwalchmai eisoes yn derbyn nawdd y tywysogion cyn 1132. Gruffudd yw’r unig reolwr Cymreig o’r Oesoedd Canol y mae hanes ei fywyd wedi goroesi fel llyfr ar ei ben ei hun. Fe’i hysgrifennwyd gyntaf yn Lladin a’i gyfieithu wedyn i’r Gymraeg, gan glerigwr tua diwedd y ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg.FfynhonnellGRUFFUDD ap CYNAN (c. 1055 - 1137), king of Gwynedd ↗Thomas Parry, 1959 (Saesneg)Mab Cynan ab Iago, alltud yn Iwerddon, a Ragnell, merch o deulu brenhinol Llychlynwyr Dulyn; yn 1075 glaniodd yn Abermenai a chyda chymorth Robert o Ruddlan trechodd Drahaearn ym Meirionnydd, ond arweiniodd dicter at y Llychlynwyr yn ei fyddin i wŷr Llŷn wrthryfela, a threchodd Trahaearn ef ym Mron-yr-erw ger Clynnog a ffodd i Iwerddon; yn 1081 glaniodd ym Mhorth Clais yn Nyfed, ymunodd Rhys ap Tewdwr ag ef, ac ym Mynydd Carn lladdwyd Trahaearn a daeth Gruffudd yn frenin Gwynedd eto; yn ddiweddarach, drwy frad un o’i wŷr ei hun, daliwyd ef gan y Normaniaid yn y Rhug ger Corwen a’i garcharu yng Nghaer; roedd yn rhydd erbyn 1094, ac yn amlwg yng ngwrthryfel y flwyddyn honno; yn 1098 fe’i gyrrwyd o Fôn i Iwerddon unwaith eto, ond daeth yn ôl y flwyddyn ganlynol a chael rheoli Môn, gan ddod yn ddiweddarach yn arglwydd Gwynedd Uwch Conwy; bu farw’n ddall yn 1137 a’i gladdu ym Mangor; ei Fuchedd yw’r unig fywgraffiad o dywysog Cymreig canoloesol i oroesi, wedi’i chyfieithu o wreiddiol Lladin coll, gan glerigwr tua diwedd y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrFe’i ganed yn alltud yn Nulyn, ac ymladdodd am ddegawdau i ennill Gwynedd a’i rheoli mewn heddwch am ei ddeng mlynedd ar hugain olaf.
Gruffudd ap CynanMae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
Sulien DdoethYn Llanbadarn Fawr, mae Rhygyfarch a’i frawd Ieuan yn gwneud llyfr salmau wedi’i addurno â phlethwaith a bwystfilod, un o drysorau celfyddyd Cymru.
Sallwyr RhygyfarchDaw Gwilym Goncwerwr i Dyddewi yn bererin, ac mae’n cwrdd â Rhys ap Tewdwr, y mae’n ei gydnabod yn frenin Deheubarth.
Gwilym yn NhyddewiMae awdur anhysbys yn llunio Pedair Cainc y Mabinogi, chwedlau Pwyll, Branwen, Manawydan a Math, campweithiau adrodd straeon Ewrop.
Ysgrifennu’r Pedair CaincYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf