
Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
Penmynydd
Cartref Tuduriaid Penmynydd ar Ynys Môn. O’r teulu hwn y daeth Owain Tudur, a’i ŵyr Harri Tudur a gipiodd y goron yn 1485.
Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Penmynydd: pen y mynydd
Penmynydd
- Pen pen, copa
- mynydd mynydd
Saif Penmynydd ar fryn ar Ynys Môn rhwng Porthaethwy a Llangefni. Yma roedd cartref Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan, ac o’r teulu hwn y daeth Owain Tudur a’i ŵyr Harri Tudur, y Brenin Harri VII.FfynonellauPenmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Penmynydd, ‘pen y mynydd’, pentref ar Ynys Môn a phrif bentref cymuned Penmynydd a Star, ar fryn bychan ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; adnabyddus fel man geni Tuduriaid Penmynydd, a ddaeth yn Dŷ Tudur; yn y 14eg ganrif roedd gan Tudur ap Goronwy o Benmynydd bum mab, ac un ohonynt oedd Maredudd ap Tudur, tad Owain Tudur, a ymunodd â byddin Harri V ac ennill ei le yn y llys, priodi Catherine de Valois tua 1429 a chael tri mab, a daeth eu hŵyr Harri Tudur yn Frenin Harri VII; codwyd Plas Penmynydd, rhestredig Gradd II*, yn 1576 gan Richard Owen Tudur, o brif linach Tuduriaid Penmynydd, a’i adfer yn y 2000au; mae’r pentref yn adnabyddus am ei elusendai o ddechrau’r 17eg ganrif, a’r bwthyn ym Minffordd oedd y lle cyntaf ar Ynys Môn i’w ddefnyddio i addoli Ymneilltuol, ddechrau’r 18fed ganrif; rhoddodd Edward Greenly enw’r pentref i Gylchfa Fetamorffig Penmynydd, sglist las Gyn-Gambriaidd ar hyd y bryn o Draeth Coch i Niwbwrch, a ddyddiwyd i tua 550 miliwn o flynyddoedd yn ôl.Penmynydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Penmynydd, pentref yng nghymuned Penmynydd a Star, Ynys Môn, ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; yn fwyaf adnabyddus oherwydd Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan; codwyd y plasdy presennol, Plas Penmynydd, yn 1576, ond bu plasdy cynharach ar yr un safle neu gerllaw; ymwelodd y bardd Iolo Goch ag ef rywbryd rhwng 1367 a 1382, gan foli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) a chymharu Penmynydd ag aelwyd llys Urien Rheged: ‘Yno mae, heb gae ar ged, / Ail drigiant aelwyd Rheged’; mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan a’i wraig Myfanwy yn eglwys y plwyf, Sant Gredifael; yn yr eglwys mae ffenestr liw â llawer o symbolau’r Tuduriaid a’r arwyddair ‘Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd’, lle mae ‘tŷ’ a ‘dur’ yn rhoi ‘Tudur’; codwyd yr hen elusendai yn 1620 yn unol ag ewyllys Lewis Rogers.Owen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.
| Plas Penmynydd | Codwyd 1576, Gradd II*FfynhonnellPenmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Penmynydd, ‘pen y mynydd’, pentref ar Ynys Môn a phrif bentref cymuned Penmynydd a Star, ar fryn bychan ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; adnabyddus fel man geni Tuduriaid Penmynydd, a ddaeth yn Dŷ Tudur; yn y 14eg ganrif roedd gan Tudur ap Goronwy o Benmynydd bum mab, ac un ohonynt oedd Maredudd ap Tudur, tad Owain Tudur, a ymunodd â byddin Harri V ac ennill ei le yn y llys, priodi Catherine de Valois tua 1429 a chael tri mab, a daeth eu hŵyr Harri Tudur yn Frenin Harri VII; codwyd Plas Penmynydd, rhestredig Gradd II*, yn 1576 gan Richard Owen Tudur, o brif linach Tuduriaid Penmynydd, a’i adfer yn y 2000au; mae’r pentref yn adnabyddus am ei elusendai o ddechrau’r 17eg ganrif, a’r bwthyn ym Minffordd oedd y lle cyntaf ar Ynys Môn i’w ddefnyddio i addoli Ymneilltuol, ddechrau’r 18fed ganrif; rhoddodd Edward Greenly enw’r pentref i Gylchfa Fetamorffig Penmynydd, sglist las Gyn-Gambriaidd ar hyd y bryn o Draeth Coch i Niwbwrch, a ddyddiwyd i tua 550 miliwn o flynyddoedd yn ôl. |
|---|---|
| Eglwys | Sant Gredifael, Gradd II*FfynhonnellSt Gredifael’s Church, Penmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Sant Gredifael, Penmynydd, wedi’i henwi ar ôl Sant Gredifael, a gododd eglwys ar y safle gyntaf yn y 6ed ganrif; fe’i hestynnwyd ddechrau’r 15fed ganrif â chapel gogleddol, a elwid wedyn yn gapel y Tuduriaid, a chyntedd deheuol; rhestredig Gradd II*, ‘o ddiddordeb hanesyddol lleol a chenedlaethol aruthrol am ei chysylltiad â theulu Tuduriaid Plas Penmynydd’; daethpwyd â beddrod alabaster Goronwy Fychan ap Tudur a’i wraig Myfanwy, yn y capel gogleddol, o Frodordy Llan-faes; mae’r ffenestri’n dangos rhosynnau’r Tuduriaid a phorthcwlis teulu Beaufort, ac mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau yn cofio Catherine de Valois, gwraig Owain Tudur. |
| Elusendai | 1620FfynhonnellPenmynydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Penmynydd, pentref yng nghymuned Penmynydd a Star, Ynys Môn, ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; yn fwyaf adnabyddus oherwydd Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan; codwyd y plasdy presennol, Plas Penmynydd, yn 1576, ond bu plasdy cynharach ar yr un safle neu gerllaw; ymwelodd y bardd Iolo Goch ag ef rywbryd rhwng 1367 a 1382, gan foli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) a chymharu Penmynydd ag aelwyd llys Urien Rheged: ‘Yno mae, heb gae ar ged, / Ail drigiant aelwyd Rheged’; mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan a’i wraig Myfanwy yn eglwys y plwyf, Sant Gredifael; yn yr eglwys mae ffenestr liw â llawer o symbolau’r Tuduriaid a’r arwyddair ‘Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd’, lle mae ‘tŷ’ a ‘dur’ yn rhoi ‘Tudur’; codwyd yr hen elusendai yn 1620 yn unol ag ewyllys Lewis Rogers. |
Tuduriaid Penmynydd
Ednyfed Fychan, distain Gwynedd dan Lywelyn Fawr, oedd cyndad y teulu, a sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd. Yn y 14eg ganrif roedd gan Tudur ap Goronwy o Benmynydd bum mab, ac un ohonynt, Maredudd ap Tudur, oedd tad Owain Tudur.FfynonellauEdnyfed Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Ednyfed Fychan ap Cynfrig (bu farw 1 Hydref 1246), distain Gwynedd, rhywbeth fel prif weinidog, am bron i ddeng mlynedd ar hugain; fe’i cofnodir gyntaf yn y swydd yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr; un o drafodwyr Cytundeb Caerwrangon (1218), ar ben rhestr swyddogion y tywysog; un o brif drafodwyr trafodaethau 1222 a arweiniodd at briodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban; yn 1229 rhoddodd Harri III lythyrau nawdd iddo ar gyfer Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud; yn 1223 pennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd; fe’i gelwid yn ‘ustus y tywysog’; yn 1234 setlodd ddadl am gored bysgod ar afon Dyfrdwy rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen; wedi 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn, gan arwain negeseuon at Harri III; priododd Wenllian, merch yr Arglwydd Rhys; roedd gan ei ddisgynyddion, Wyrion Eden, freintiau arbennig; sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd, a ddaeth ag Owain Tudur, taid Harri VII; cofnododd comisiwn Harri VII tua 1490 i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore ac i Lywelyn ganiatáu iddo ddwyn tri phen yn arfau.Penmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Penmynydd, ‘pen y mynydd’, pentref ar Ynys Môn a phrif bentref cymuned Penmynydd a Star, ar fryn bychan ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; adnabyddus fel man geni Tuduriaid Penmynydd, a ddaeth yn Dŷ Tudur; yn y 14eg ganrif roedd gan Tudur ap Goronwy o Benmynydd bum mab, ac un ohonynt oedd Maredudd ap Tudur, tad Owain Tudur, a ymunodd â byddin Harri V ac ennill ei le yn y llys, priodi Catherine de Valois tua 1429 a chael tri mab, a daeth eu hŵyr Harri Tudur yn Frenin Harri VII; codwyd Plas Penmynydd, rhestredig Gradd II*, yn 1576 gan Richard Owen Tudur, o brif linach Tuduriaid Penmynydd, a’i adfer yn y 2000au; mae’r pentref yn adnabyddus am ei elusendai o ddechrau’r 17eg ganrif, a’r bwthyn ym Minffordd oedd y lle cyntaf ar Ynys Môn i’w ddefnyddio i addoli Ymneilltuol, ddechrau’r 18fed ganrif; rhoddodd Edward Greenly enw’r pentref i Gylchfa Fetamorffig Penmynydd, sglist las Gyn-Gambriaidd ar hyd y bryn o Draeth Coch i Niwbwrch, a ddyddiwyd i tua 550 miliwn o flynyddoedd yn ôl.
Iolo Goch ym Mhenmynydd
Rhwng 1367 a 1382 daeth y bardd Iolo Goch i dŷ Goronwy ap Tudur, moli ei groeso hael a chymharu Penmynydd ag aelwyd llys Urien Rheged.FfynhonnellPenmynydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Penmynydd, pentref yng nghymuned Penmynydd a Star, Ynys Môn, ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; yn fwyaf adnabyddus oherwydd Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan; codwyd y plasdy presennol, Plas Penmynydd, yn 1576, ond bu plasdy cynharach ar yr un safle neu gerllaw; ymwelodd y bardd Iolo Goch ag ef rywbryd rhwng 1367 a 1382, gan foli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) a chymharu Penmynydd ag aelwyd llys Urien Rheged: ‘Yno mae, heb gae ar ged, / Ail drigiant aelwyd Rheged’; mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan a’i wraig Myfanwy yn eglwys y plwyf, Sant Gredifael; yn yr eglwys mae ffenestr liw â llawer o symbolau’r Tuduriaid a’r arwyddair ‘Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd’, lle mae ‘tŷ’ a ‘dur’ yn rhoi ‘Tudur’; codwyd yr hen elusendai yn 1620 yn unol ag ewyllys Lewis Rogers.
Yno mae, heb gae ar ged, / Ail drigiant aelwyd Rheged.
Iolo GochFfynhonnellPenmynydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Penmynydd, pentref yng nghymuned Penmynydd a Star, Ynys Môn, ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; yn fwyaf adnabyddus oherwydd Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan; codwyd y plasdy presennol, Plas Penmynydd, yn 1576, ond bu plasdy cynharach ar yr un safle neu gerllaw; ymwelodd y bardd Iolo Goch ag ef rywbryd rhwng 1367 a 1382, gan foli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) a chymharu Penmynydd ag aelwyd llys Urien Rheged: ‘Yno mae, heb gae ar ged, / Ail drigiant aelwyd Rheged’; mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan a’i wraig Myfanwy yn eglwys y plwyf, Sant Gredifael; yn yr eglwys mae ffenestr liw â llawer o symbolau’r Tuduriaid a’r arwyddair ‘Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd’, lle mae ‘tŷ’ a ‘dur’ yn rhoi ‘Tudur’; codwyd yr hen elusendai yn 1620 yn unol ag ewyllys Lewis Rogers.
Owain Tudur a’r goron
Ymunodd Owain Tudur, a aned tua 1400 ar Ynys Môn, â byddin Harri V ac ennill ei le yn y llys, a phriododd y Frenhines Catherine de Valois. Eu mab Edmwnd oedd tad Harri Tudur, a ddaeth yn Frenin Lloegr fel Harri VII.FfynonellauOwen Tudor ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1400 ym Môn, o deulu Penmynydd, a olrheiniai eu llinach i Ednyfed Fychan; mab Maredudd ap Tudur ac ŵyr Tudur ap Goronwy; bu ei deulu yng ngwrthryfel Glyndŵr; priododd y Frenhines Catrin o Valois, gweddw Harri V, tua 1428; eu meibion oedd Edmwnd, tad Harri VII, a Siasbar; wedi marw Catrin yn 1437 fe’i daliwyd yng ngharchar Newgate, dihangodd, a chafodd bardwn yn 1439; wedi’i ddal ar ôl Mortimer’s Cross, torrwyd ei ben yn Henffordd ar 2 Chwefror 1461, gan ddweud y gorweddai ar y blocyn y pen a arferai orwedd yng nghôl y Frenhines Catrin.Penmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Penmynydd, ‘pen y mynydd’, pentref ar Ynys Môn a phrif bentref cymuned Penmynydd a Star, ar fryn bychan ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; adnabyddus fel man geni Tuduriaid Penmynydd, a ddaeth yn Dŷ Tudur; yn y 14eg ganrif roedd gan Tudur ap Goronwy o Benmynydd bum mab, ac un ohonynt oedd Maredudd ap Tudur, tad Owain Tudur, a ymunodd â byddin Harri V ac ennill ei le yn y llys, priodi Catherine de Valois tua 1429 a chael tri mab, a daeth eu hŵyr Harri Tudur yn Frenin Harri VII; codwyd Plas Penmynydd, rhestredig Gradd II*, yn 1576 gan Richard Owen Tudur, o brif linach Tuduriaid Penmynydd, a’i adfer yn y 2000au; mae’r pentref yn adnabyddus am ei elusendai o ddechrau’r 17eg ganrif, a’r bwthyn ym Minffordd oedd y lle cyntaf ar Ynys Môn i’w ddefnyddio i addoli Ymneilltuol, ddechrau’r 18fed ganrif; rhoddodd Edward Greenly enw’r pentref i Gylchfa Fetamorffig Penmynydd, sglist las Gyn-Gambriaidd ar hyd y bryn o Draeth Coch i Niwbwrch, a ddyddiwyd i tua 550 miliwn o flynyddoedd yn ôl.Owain Tudur ↗Wicipedia CymraegMilwr, gŵr llys, a phriod dirgel Catrin o Valois, gweddw Harri V (tua 1400 – 2 Chwefror 1461); tadcu Harri Tudur trwy ei fab Edmwnd; o’i feibion eraill y pwysicaf fu Siasbar Tudur, iarll Penfro a dug Bedford, a ymgyrchai’n galed i gael Harri Tudur ar orsedd Lloegr; un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan, canghellor Llywelyn Fawr; trwy ei dad Maredudd ap Tudur perthynai i Duduriaid Môn, brawd Rhys ap Tudur a Goronwy ap Tudur a ymunasant ag Owain Glyn Dŵr yn ei wrthryfel; Penmynydd ym Môn oedd ystâd y teulu; dienyddiwyd ef yn Henffordd wedi Mortimer’s Cross yn 1461, gan ddweud ‘Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin’, a chan gyflwyno ei feddwl a’i galon i Dduw, aeth yn llariaidd i’w dranc.
Eglwys Sant Gredifael
Cododd Sant Gredifael eglwys yma gyntaf yn y 6ed ganrif. Ddechrau’r 15fed ganrif ychwanegwyd capel gogleddol, a elwid wedyn yn gapel y Tuduriaid, ac ynddo mae beddrod alabaster Goronwy Fychan a’i wraig Myfanwy, ef mewn arfwisg â’i draed ar lew a hithau ag angylion a dau gi anwes wrth ei thraed.FfynonellauSt Gredifael’s Church, Penmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Sant Gredifael, Penmynydd, wedi’i henwi ar ôl Sant Gredifael, a gododd eglwys ar y safle gyntaf yn y 6ed ganrif; fe’i hestynnwyd ddechrau’r 15fed ganrif â chapel gogleddol, a elwid wedyn yn gapel y Tuduriaid, a chyntedd deheuol; rhestredig Gradd II*, ‘o ddiddordeb hanesyddol lleol a chenedlaethol aruthrol am ei chysylltiad â theulu Tuduriaid Plas Penmynydd’; daethpwyd â beddrod alabaster Goronwy Fychan ap Tudur a’i wraig Myfanwy, yn y capel gogleddol, o Frodordy Llan-faes; mae’r ffenestri’n dangos rhosynnau’r Tuduriaid a phorthcwlis teulu Beaufort, ac mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau yn cofio Catherine de Valois, gwraig Owain Tudur.St Gredifael’s Church, Penmynydd ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 209): eglwys wledig ganoloesol heb ei newid fawr; ychwanegwyd y capel gogleddol a’r cyntedd deheuol ddechrau’r 15fed ganrif; muriau rwbel calchfaen a grit, ffenestri gwreiddiol â goleuadau pen meillionog, a tho bwa-brês o’r 16eg ganrif; yn y capel gogleddol mae cist feddrod alabaster o ddiwedd y 14eg ganrif i Gronw Fychan a’i wraig Myfanwy, cyndeidiau teuluoedd Tuduraidd diweddarach Môn, a’r alabaster yn debyg o weithdai yn Swydd Derby neu Swydd Nottingham; dangosir Gronw mewn arfwisg a gwisg uchaf, â’i draed ar lew, a Myfanwy mewn wimpl, â dau angel asgellog a dau gi anwes wrth ei thraed.
Tŷ dur ar ben y mynydd
Mae ffenestri’r eglwys yn dangos rhosynnau’r Tuduriaid a’r arwyddair ‘Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd’, lle mae ‘tŷ’ a ‘dur’ yn gwneud ‘Tudur’. Mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau yn cofio Catherine de Valois.FfynonellauPenmynydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Penmynydd, pentref yng nghymuned Penmynydd a Star, Ynys Môn, ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; yn fwyaf adnabyddus oherwydd Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan; codwyd y plasdy presennol, Plas Penmynydd, yn 1576, ond bu plasdy cynharach ar yr un safle neu gerllaw; ymwelodd y bardd Iolo Goch ag ef rywbryd rhwng 1367 a 1382, gan foli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) a chymharu Penmynydd ag aelwyd llys Urien Rheged: ‘Yno mae, heb gae ar ged, / Ail drigiant aelwyd Rheged’; mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan a’i wraig Myfanwy yn eglwys y plwyf, Sant Gredifael; yn yr eglwys mae ffenestr liw â llawer o symbolau’r Tuduriaid a’r arwyddair ‘Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd’, lle mae ‘tŷ’ a ‘dur’ yn rhoi ‘Tudur’; codwyd yr hen elusendai yn 1620 yn unol ag ewyllys Lewis Rogers.St Gredifael’s Church, Penmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Sant Gredifael, Penmynydd, wedi’i henwi ar ôl Sant Gredifael, a gododd eglwys ar y safle gyntaf yn y 6ed ganrif; fe’i hestynnwyd ddechrau’r 15fed ganrif â chapel gogleddol, a elwid wedyn yn gapel y Tuduriaid, a chyntedd deheuol; rhestredig Gradd II*, ‘o ddiddordeb hanesyddol lleol a chenedlaethol aruthrol am ei chysylltiad â theulu Tuduriaid Plas Penmynydd’; daethpwyd â beddrod alabaster Goronwy Fychan ap Tudur a’i wraig Myfanwy, yn y capel gogleddol, o Frodordy Llan-faes; mae’r ffenestri’n dangos rhosynnau’r Tuduriaid a phorthcwlis teulu Beaufort, ac mae’r fleur-de-lys ar bennau’r seddau yn cofio Catherine de Valois, gwraig Owain Tudur.
Ymweld
Codwyd Plas Penmynydd yn 1576 gan Richard Owen Tudur, o brif linach y teulu. Mae elusendai 1620 yn dal i sefyll yn y pentref, a’r bwthyn ym Minffordd oedd y lle cyntaf ar Ynys Môn i’w ddefnyddio i addoli Ymneilltuol.FfynonellauPenmynydd ↗Wikipedia (Saesneg)Penmynydd, ‘pen y mynydd’, pentref ar Ynys Môn a phrif bentref cymuned Penmynydd a Star, ar fryn bychan ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; adnabyddus fel man geni Tuduriaid Penmynydd, a ddaeth yn Dŷ Tudur; yn y 14eg ganrif roedd gan Tudur ap Goronwy o Benmynydd bum mab, ac un ohonynt oedd Maredudd ap Tudur, tad Owain Tudur, a ymunodd â byddin Harri V ac ennill ei le yn y llys, priodi Catherine de Valois tua 1429 a chael tri mab, a daeth eu hŵyr Harri Tudur yn Frenin Harri VII; codwyd Plas Penmynydd, rhestredig Gradd II*, yn 1576 gan Richard Owen Tudur, o brif linach Tuduriaid Penmynydd, a’i adfer yn y 2000au; mae’r pentref yn adnabyddus am ei elusendai o ddechrau’r 17eg ganrif, a’r bwthyn ym Minffordd oedd y lle cyntaf ar Ynys Môn i’w ddefnyddio i addoli Ymneilltuol, ddechrau’r 18fed ganrif; rhoddodd Edward Greenly enw’r pentref i Gylchfa Fetamorffig Penmynydd, sglist las Gyn-Gambriaidd ar hyd y bryn o Draeth Coch i Niwbwrch, a ddyddiwyd i tua 550 miliwn o flynyddoedd yn ôl.Penmynydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Penmynydd, pentref yng nghymuned Penmynydd a Star, Ynys Môn, ar y B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni; yn fwyaf adnabyddus oherwydd Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan; codwyd y plasdy presennol, Plas Penmynydd, yn 1576, ond bu plasdy cynharach ar yr un safle neu gerllaw; ymwelodd y bardd Iolo Goch ag ef rywbryd rhwng 1367 a 1382, gan foli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) a chymharu Penmynydd ag aelwyd llys Urien Rheged: ‘Yno mae, heb gae ar ged, / Ail drigiant aelwyd Rheged’; mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan a’i wraig Myfanwy yn eglwys y plwyf, Sant Gredifael; yn yr eglwys mae ffenestr liw â llawer o symbolau’r Tuduriaid a’r arwyddair ‘Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd’, lle mae ‘tŷ’ a ‘dur’ yn rhoi ‘Tudur’; codwyd yr hen elusendai yn 1620 yn unol ag ewyllys Lewis Rogers.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


