Rhodri Mawr
Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.
Rhodri Mawr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
856 OC
Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.
Llun: Viking, copi o long Gokstad, llong ryfel Lychlynnaidd o’r nawfed ganrif, a hwyliodd i America yn 1893. · Unknown photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 856 lladdodd Rhodri, brenin Gwynedd a Phowys, yr arweinydd Llychlynnaidd Orm, pennaeth y ‘cenhedloedd duon’, y Daniaid. Roedd sôn am y fuddugoliaeth ymhell y tu hwnt i Gymru.FfynhonnellRhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.
| Pryd | 856 |
|---|---|
| Gelyn | Orm, un o arweinwyr y Dubgenti, y cenhedloedd duon |
| Yn | Croniclau Iwerddon |
Bu’r Llychlynwyr yn ymosod ar arfordir Cymru. Dywed Blwyddnodau Cymru i Fôn gael ei hanrheithio gan y cenhedloedd duon yn 853.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Dair blynedd yn ddiweddarach trawodd Rhodri yn ôl. Mae croniclau Iwerddon yn cofnodi iddo ladd Orm, un o arweinwyr y cenhedloedd duon.FfynhonnellRhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.

Efallai mai ei fuddugoliaeth ef a folir mewn cerdd Ladin o’r cyfnod gan yr ysgolhaig Gwyddelig Sedulius Scottus, os Rhodri yw’r brenin Roricus mewn cerdd arall ganddo.FfynhonnellRhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.
Mae Annalau Ulster yn rhoi’r fuddugoliaeth mewn un llinell: ‘Lladdwyd Horm, pennaeth y dieithriaid duon, gan Rodri fab Merfyn, brenin Cymru.’FfynhonnellThe Annals of Ulster, year 856 ↗Corpus of Electronic Texts (CELT), Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)“Lladdwyd Horm, pennaeth y Duon Estron, gan Rodri fab Merfyn, brenin Cymru.” (U856.6) Adwaenai’r Gwyddelod ddwy fintai o Lychlynwyr, y Dubgenti, y dieithriaid duon, a’r Findgennti, y gwynion, ac awgrymodd yr hanesydd Thomas Charles-Edwards mai’r dieithriaid gwynion oedd cynghreiriaid Rhodri.FfynhonnellRhodri the Great (his reign and legacy) ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd ac Ynys Manaw; mae cerdd ar ei farw ar ymyl Annalau Ulster yn ei alw’n Ruaidri Manann, ‘Rhodri Manaw’; awgrymodd Thomas Charles-Edwards mai’r Findgennti (y dieithriaid gwynion), gwrthwynebwyr y Dubgenti (y dieithriaid duon), oedd cynghreiriaid Rhodri; cerdd Sedulius Scottus ar fuddugoliaeth dros y Llychlynwyr; yn 877 ymosododd y Dubgenti arno yn Gueith Diu Sul in Mon, ‘Gwaith Dydd Sul ym Môn’, a’i yrru i Iwerddon; noda Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia y flwyddyn honno, ac efallai mai sicrhau eu cysylltiad â Dulyn oedd nod yr ymosodiad; efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878 tra oedd y Fyddin Fawr yn gwneud ei hymosodiad olaf ar Wessex, a cheisiodd adfer goruchafiaeth Mersia dros Gymru; yn ei oes ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, ‘Casgliad Gwynedd’, a luniwyd efallai yn 858 yn Abergele yn ôl Ben Guy; clymai stori Cunedda yn yr Historia Brittonum diroedd Gwynedd yn un deyrnas, o Ddyfrdwy hyd Deifi yn ddelfrydol; âi ach Gwgon yn achau Harley yn ôl at Gunedda, fel cangen o linach frenhinol Gwynedd; yr achau yw’r casgliad hynaf o’u bath yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol; dywed achau Cymreig diweddarach i’w feibion ymladd brwydr Conwy yn erbyn un ‘Edryd Wallthir’, lle cloffwyd Tudwal ap Rhodri, a noda Charles-Edwards fod yr annalydd fel pe bai’n gweld Mersia a Gwynedd mewn galanas; mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chymerwyd disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid i wehelyddion rhydd ym Môn a Llŷn.
Mynach, athro a gramadegydd Lladin o Wyddel oedd Sedulius Scottus, yn ei flodau rhwng tua 840 a 860. Credir iddo aros yn Liège gyda’r Esgob Hartgar, y cyfeirir llawer o’i farddoniaeth ato, ac mae naw deg o’i gerddi wedi goroesi.FfynhonnellSedulius Scottus ↗Wikipedia (Saesneg)Mynach, athro, gramadegydd Lladin a sylwebydd ysgrythurol o Wyddel, yn ei flodau 840–860; credir iddo aros yn Liège gyda’r Esgob Hartgar, y cyfeirir llawer o’i farddoniaeth ato; cyhoeddwyd naw deg o’i gerddi gan Traube yn Poetae Aevi Carolini; mae ‘Flamina nos Boreae’ yn adrodd am ei ffoi o fynachlogydd Iwerddon a yrrwyd allan gan y Llychlynwyr. Adwaenai’r Llychlynwyr o brofiad: mae ei gerdd ‘Flamina nos Boreae’ yn adrodd am ei ffoi o fynachlogydd Iwerddon a yrrwyd allan gan y Llychlynwyr.FfynhonnellSedulius Scottus ↗Wikipedia (Saesneg)Mynach, athro, gramadegydd Lladin a sylwebydd ysgrythurol o Wyddel, yn ei flodau 840–860; credir iddo aros yn Liège gyda’r Esgob Hartgar, y cyfeirir llawer o’i farddoniaeth ato; cyhoeddwyd naw deg o’i gerddi gan Traube yn Poetae Aevi Carolini; mae ‘Flamina nos Boreae’ yn adrodd am ei ffoi o fynachlogydd Iwerddon a yrrwyd allan gan y Llychlynwyr.
Roedd Aberffraw, prif lys Gwynedd, yn borthladd pwysig i fasnach a physgota, ac amddiffynnodd Rhodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd ar ei ôl ef rhag Llychlynwyr, Gwyddelod a Normaniaid.FfynhonnellAberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg. Parhaodd y cyrchoedd am ddwy ganrif. Ymosodwyd ar Aberffraw ei hun yn 968, a llosgwyd Clynnog yn 978.FfynonellauAberffraw ↗Wikipedia, ar sail Coflein, Rhestr Môn y Comisiwn Brenhinol (1937) ac M. Redknap, ‘The Vikings in Wales’ (2008) (Saesneg)Y pentref ar lan orllewinol afon Ffraw, wrth ei haber; prif lys brenhinoedd cynnar Gwynedd; cyrch gan y Llychlynwyr yn 968; datgymalwyd y llys yn 1317 i roi defnyddiau adeiladu i Gastell Caernarfon; y twyni o 883 erw, un o’r cynefinoedd twyni mwyaf ym Mhrydain.Clynnog Fawr (the village) ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Clynnog yw ‘lle’r coed celyn’; dywed rhai llawysgrifau cyfraith fod gan abad Clynnog sedd yn llys brenin Gwynedd; llosgwyd yr eglwys gan y Llychlynwyr yn 978 ac wedyn gan y Normaniaid; cadwai Cyff Beuno gardod pererinion ar eu ffordd i Enlli; mae ar Faen Beuno olion y dywedir mai ei fysedd ydynt; rhestrwyd Ffynnon Beuno yn Radd II*; un o brif fannau Llwybr Pererinion Gogledd Cymru. Ymosodwyd ar Dyddewi lawer gwaith, gan y Llychlynwyr yn anad neb, a chafodd yr Esgob Sulien loches rhag eu cyrchoedd yn Llanbadarn Fawr.FfynonellauEglwys Gadeiriol Tyddewi ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: eglwys gadeiriol dinas fechan Tyddewi, sedd Esgob Tyddewi; saif lle, yn ôl traddodiad, y sefydlwyd cymuned o fynachod gan Dewi ei hun yn y 6g; ymosodwyd arni lawer gwaith rhwng 645 a 1097, yn arbennig gan y Llychlynwyr, ond enillodd gymaint o fri fel canolfan dysg nes i Alfred, brenin Wessex, ofyn am gymorth oddi yma i adfywio dysg yn Wessex; ysgrifennodd Rhygyfarch ap Sulien fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ymhlith yr enwogion a gladdwyd ynddi mae Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys.Sulien ↗Wikipedia (Saesneg)Esgob Tyddewi 1073–1078 a 1079/80–1085/6, bu farw tua 1090/1; â chysylltiad agos â chlas Llanbadarn Fawr, lle cafodd loches rhag cyrchoedd y Llychlynwyr ar Dyddewi; roedd gan Lanbadarn enw am ysgolheictod; ysgrifennodd ei fab Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant.
Gadawodd y Llychlynwyr eu hôl ar fap Cymru. Efallai fod yr enw Saesneg Anglesey yn dod o’r Hen Norseg Ǫngullsey, ‘ynys y bachyn’, neu Ǫnglisey, ‘ynys Ǫngli’, enw a ddefnyddiai’r ysbeilwyr erbyn y ddegfed ganrif ac a fabwysiadodd y Normaniaid ar eu hôl.FfynhonnellAnglesey (its names) ↗Wikipedia (Saesneg)Efallai fod yr enw Saesneg yn dod o’r Hen Norseg, Ǫngullsey ‘Ynys y Bachyn’ neu Ǫnglisey ‘Ynys Ǫngli’; defnyddiwyd yr enw gan ysbeilwyr Llychlynnaidd mor gynnar â’r 10fed ganrif ac wedyn gan y Normaniaid; nid oes sail i’r darlleniad ‘ynys yr Eingl’; ymhlith yr enwau barddol mae Ynys Dywyll, am ei hen lwyni, Ynys y Cedairn, am ei llysoedd brenhinol, Môn Mam Cymru Gerallt Gymro, am ei ffermio, a’r Fêl Ynys. Credir bod Swansea yn cael ei enw o Lychlynnwr o’r enw Sveinn a’r Norseg ey, ynys. Daw Fishguard o Fiskigarðr, cored i ddal pysgod, a Dale, yn Sir Benfro, o dalr, dyffryn.FfynonellauSwansea ↗Wikipedia (Saesneg)Abertawe, ‘aber afon Tawe’, a gofnodwyd gyntaf yn 1150 fel Aper Tyui; credir mai Hen Norseg yw’r enw Saesneg, o’r enw personol Svein neu Sweyn a’r terfyniad -ey, ynys; roedd yr enwau Swensi, Sweni a Svenshi ar ddarnau arian a fathwyd tua 1140; rhoddwyd siarter gyntaf y fwrdeistref rhwng 1158 a 1184 gan William de Newburgh, Iarll Warwick, rhoddodd y Brenin John ail un yn 1215 a daeth un arall yn 1304; codwyd y ffwrnais gopr gyntaf yn 1717, ac o ddechrau’r 1700au hyd ddiwedd yr 1800au Abertawe oedd prif ardal toddi copr y byd, gyda mwy na 600 o ffwrneisi yn y 1850au; ar y brig yn y 1880au, toddwyd 60% o’r mwyn copr a ddeuai i Brydain yng Nghwm Tawe Isaf; sefydlwyd Sefydliad Brenhinol De Cymru yn 1835; cyhoeddwyd statws dinas ar 3 Gorffennaf 1969, a daeth yr hawl i Arglwydd Faer yn 1982; mae 13.4% o’r bobl yn siarad Cymraeg.Fishguard ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwaun, ‘aber afon Gwaun’; daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg Fiskigarðr, ‘cored ddal pysgod’, a sefydlwyd y dref rhwng 950 a 1000 OC; gorffennwyd Caer Abergwaun yn 1781 uwchben y Cwm; ym mis Chwefror 1797 glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig gerllaw ac ildio ddeuddydd yn ddiweddarach, a llofnodwyd yr ildio yn y Royal Oak; daliodd Jemima Nicholas, â phicfforch yn ei llaw, 12 o filwyr Ffrengig; gwnaed tapestri o’r goresgyniad yn 1997 ac mae’n hongian yn Neuadd y Dref; o 1909 angorai llongau Cunard o Efrog Newydd yn Abergwaun er mwyn i deithwyr ddal y trên i Lundain; ffilmiwyd Moby Dick yma yn 1955, a’r Cwm oedd Llareggub yn ffilm Under Milk Wood gyda Richard Burton, Elizabeth Taylor a Peter O’Toole; mae llongau Stena yn hwylio i Rosslare.Dale, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Dale, pentref bach yn Sir Benfro ar y penrhyn ar ochr ogleddol ceg dyfrffordd Aberdaugleddau; daw’r enw o’r Hen Norseg dalr, ‘cwm’, sy’n awgrymu anheddu Llychlynnaidd cynnar; bwrdeistref y Mers i deulu de Vale o’r 13eg ganrif; yn 1603 cyfrifodd George Owen hi ymhlith naw o fwrdeistrefi Sir Benfro a oedd ‘wedi dirywio’; glaniodd Harri Tudur ym Mill Bay ger Dale cyn brwydr Bosworth, a dathlodd y pentref y 500 mlwyddiant yn 1985; maes awyr RAF Dale, 1941–48, ac yna gorsaf awyr y llynges HMS Goldcrest; mae Caer Dale, caer o oes Fictoria ar bentir creigiog, bellach yn ganolfan astudiaethau maes; canolfan hwylio a hwylfyrddio, â thraeth Baner Las, ar Lwybr Arfordir Sir Benfro; mae’r gymuned yn cynnwys Ynys Sgogwm.
Roedd gan y Cymry eu henwau hŷn eu hunain ar yr ynys: Ynys Dywyll, am ei llwyni; Ynys y Cedairn, am ei llysoedd brenhinol; ac, yng ngeiriau Gerallt Gymro, Môn Mam Cymru, am ei thir ffrwythlon.FfynhonnellAnglesey (its names) ↗Wikipedia (Saesneg)Efallai fod yr enw Saesneg yn dod o’r Hen Norseg, Ǫngullsey ‘Ynys y Bachyn’ neu Ǫnglisey ‘Ynys Ǫngli’; defnyddiwyd yr enw gan ysbeilwyr Llychlynnaidd mor gynnar â’r 10fed ganrif ac wedyn gan y Normaniaid; nid oes sail i’r darlleniad ‘ynys yr Eingl’; ymhlith yr enwau barddol mae Ynys Dywyll, am ei hen lwyni, Ynys y Cedairn, am ei llysoedd brenhinol, Môn Mam Cymru Gerallt Gymro, am ei ffermio, a’r Fêl Ynys.
Ar arfordir gogledd Cymru saif croesau tal sy’n dangos dylanwad y Llychlynwyr, fel Maen Achwyfan ger Chwitffordd, 3.4 metr o uchder, o tua dechrau’r unfed ganrif ar ddeg. Ger ei throed mae dau ffigur, gŵr â gwaywffon a gŵr â ffon. Saif eraill tebyg iddi mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, Dyserth yn eu plith, gyda thua ugain yng ngogledd-orllewin Lloegr a dwy yng Nghernyw, i gyd ger y môr, arwydd o gyrhaeddiad teyrnas Manaw a’r Ynysoedd.FfynhonnellMaen Achwyfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: carreg gerfiedig hynafol yn Sir y Fflint, mewn cae agored tua milltir i’r gorllewin o Chwitffordd ar y ffordd i Drelogan; credir ei bod yn dyddio o tua dechrau’r 11eg ganrif; 3.4 m o uchder, gyda disg gron ar ei phen yn dwyn croes; saif ar garreg sylfaen sydd wedi suddo dan y pridd erbyn hyn, ac mae’n debyg ei bod yn sefyll yn ei lle gwreiddiol o hyd; credir yn gyffredinol ei bod yn dangos dylanwad Llychlynnaidd; ger ei gwaelod ddau ffigur, un yn ddyn â gwaywffon a’r llall yn ddyn â ffon; mae croesau tebyg mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, fel Diserth, tua ugain yng ngogledd-orllewin Lloegr a dau yng Nghernyw, i gyd ger yr arfordir, gan awgrymu dylanwad Teyrnas Manaw a’r Ynysoedd; yr hynafiaethydd lleol Thomas Pennant oedd y cyntaf i dynnu sylw pobl ati, yn ei Tours in Wales; heneb gofrestredig yng ngofal Cadw.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.
Rhodri MawrMae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.
Canu HeleddMae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.
Rhodri yn ennill PowysDrwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.
Rhodri yn ennill SeisyllwgMae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.
Cwymp Rhodri MawrYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf