Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

856 OC

Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr

Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.

Llun: Viking, copi o long Gokstad, llong ryfel Lychlynnaidd o’r nawfed ganrif, a hwyliodd i America yn 1893. · Unknown photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

856 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn 856 lladdodd Rhodri, brenin Gwynedd a Phowys, yr arweinydd Llychlynnaidd Orm, pennaeth y ‘cenhedloedd duon’, y Daniaid. Roedd sôn am y fuddugoliaeth ymhell y tu hwnt i Gymru.

Pryd856
GelynOrm, un o arweinwyr y Dubgenti, y cenhedloedd duon
YnCroniclau Iwerddon

Môn wedi’i hanrheithio#

Bu’r Llychlynwyr yn ymosod ar arfordir Cymru. Dywed Blwyddnodau Cymru i Fôn gael ei hanrheithio gan y cenhedloedd duon yn 853.

‘Lladdodd ryw Orm’#

Dair blynedd yn ddiweddarach trawodd Rhodri yn ôl. Mae croniclau Iwerddon yn cofnodi iddo ladd Orm, un o arweinwyr y cenhedloedd duon.

Rhodri Mawr yn Historie of Cambria David Powel, 1584.
Rhodri Mawr yn Historie of Cambria David Powel, 1584. · Llun: David Powel, CC0, Wikimedia Commons

Moliant yn Lladin#

Efallai mai ei fuddugoliaeth ef a folir mewn cerdd Ladin o’r cyfnod gan yr ysgolhaig Gwyddelig Sedulius Scottus, os Rhodri yw’r brenin Roricus mewn cerdd arall ganddo.

‘Horm, pennaeth y dieithriaid duon’#

Mae Annalau Ulster yn rhoi’r fuddugoliaeth mewn un llinell: ‘Lladdwyd Horm, pennaeth y dieithriaid duon, gan Rodri fab Merfyn, brenin Cymru.’ Adwaenai’r Gwyddelod ddwy fintai o Lychlynwyr, y Dubgenti, y dieithriaid duon, a’r Findgennti, y gwynion, ac awgrymodd yr hanesydd Thomas Charles-Edwards mai’r dieithriaid gwynion oedd cynghreiriaid Rhodri.

Sedulius yn Liège#

Mynach, athro a gramadegydd Lladin o Wyddel oedd Sedulius Scottus, yn ei flodau rhwng tua 840 a 860. Credir iddo aros yn Liège gyda’r Esgob Hartgar, y cyfeirir llawer o’i farddoniaeth ato, ac mae naw deg o’i gerddi wedi goroesi. Adwaenai’r Llychlynwyr o brofiad: mae ei gerdd ‘Flamina nos Boreae’ yn adrodd am ei ffoi o fynachlogydd Iwerddon a yrrwyd allan gan y Llychlynwyr.

Amddiffyn Môn#

Roedd Aberffraw, prif lys Gwynedd, yn borthladd pwysig i fasnach a physgota, ac amddiffynnodd Rhodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd ar ei ôl ef rhag Llychlynwyr, Gwyddelod a Normaniaid. Parhaodd y cyrchoedd am ddwy ganrif. Ymosodwyd ar Aberffraw ei hun yn 968, a llosgwyd Clynnog yn 978. Ymosodwyd ar Dyddewi lawer gwaith, gan y Llychlynwyr yn anad neb, a chafodd yr Esgob Sulien loches rhag eu cyrchoedd yn Llanbadarn Fawr.

Enwau a adawyd ar ôl#

Gadawodd y Llychlynwyr eu hôl ar fap Cymru. Efallai fod yr enw Saesneg Anglesey yn dod o’r Hen Norseg Ǫngullsey, ‘ynys y bachyn’, neu Ǫnglisey, ‘ynys Ǫngli’, enw a ddefnyddiai’r ysbeilwyr erbyn y ddegfed ganrif ac a fabwysiadodd y Normaniaid ar eu hôl. Credir bod Swansea yn cael ei enw o Lychlynnwr o’r enw Sveinn a’r Norseg ey, ynys. Daw Fishguard o Fiskigarðr, cored i ddal pysgod, a Dale, yn Sir Benfro, o dalr, dyffryn.

Roedd gan y Cymry eu henwau hŷn eu hunain ar yr ynys: Ynys Dywyll, am ei llwyni; Ynys y Cedairn, am ei llysoedd brenhinol; ac, yng ngeiriau Gerallt Gymro, Môn Mam Cymru, am ei thir ffrwythlon.

Croesau’r arfordir#

Ar arfordir gogledd Cymru saif croesau tal sy’n dangos dylanwad y Llychlynwyr, fel Maen Achwyfan ger Chwitffordd, 3.4 metr o uchder, o tua dechrau’r unfed ganrif ar ddeg. Ger ei throed mae dau ffigur, gŵr â gwaywffon a gŵr â ffon. Saif eraill tebyg iddi mewn pedwar lle arall ar arfordir gogledd Cymru, Dyserth yn eu plith, gyda thua ugain yng ngogledd-orllewin Lloegr a dwy yng Nghernyw, i gyd ger y môr, arwydd o gyrhaeddiad teyrnas Manaw a’r Ynysoedd.

Y bobl

d. 878

Rhodri Mawr

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.

Rhodri Mawr

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Canu Heledd (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)

    Mae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.

    Canu Heledd
  2. Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.

    Rhodri yn ennill Powys
  3. Rhodri yn ennill Seisyllwg (wedi’i gofnodi)

    Drwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.

    Rhodri yn ennill Seisyllwg
  4. Cwymp Rhodri Mawr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.

    Cwymp Rhodri Mawr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf