Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1155

Yr Arglwydd Rhys

Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.

Llun: Yr Arglwydd Rhys fel y dychmygodd arlunydd ef, o gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol. · Jean Pierre Victor Dartiguenave, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1155 daeth Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn rheolwr y Deheubarth. Roedd yn ei ugeiniau cynnar. Yn Gymraeg ef yw’r Arglwydd Rhys.

GanedTua 1132
RhieniGruffudd ap Rhys a Gwenllian
TeyrnasuY Deheubarth, 1155 hyd 1197

Blynyddoedd caled#

Yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig. Yng ngwrthryfel 1164 enillodd Rhys y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl, ac yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn byddin fawr Harri.

Adeiladwr a noddwr#

Adeiladodd gastell Aberteifi mewn carreg, y castell carreg cyntaf y gwyddys iddo gael ei godi gan reolwr Cymreig. Sefydlodd Abaty Talyllychau a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur.

Heb ei orchfygu#

Galwodd Gerallt Gymro ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb. Galwodd y cronicl ef yn ben diorchfygol holl Gymru.

Bachgen ymhlith brodyr#

Roedd Rhys yn bedair oed pan fu farw ei dad, ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr hŷn Anarawd a Chadell. Mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd wrth ochr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan. Dilynodd Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151, ac yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr.

Ailgodi Deheubarth#

Yn y blynyddoedd hynny ailgodwyd yr hen deyrnas: gyrrwyd y Clariaid o Geredigion, a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri. Pan fu farw Maredudd yn 1155, daeth Rhys yn unig reolwr. Priododd Wenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys, ac yn 1156 cododd gastell yn Aberdyfi. Roedd gan Rhys wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a phriododd ei ferch Gwenllian ag Ednyfed Fychan.

Dal y de#

Yng ngwrthryfel 1164 a 1165 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes. Wedi marw Owain Gwynedd yn 1170, ef oedd y prif rym yng Nghymru.

Dinefwr#

Ei brif lys oedd Dinefwr, ar grib gan troedfedd uwchben Tywi ger Llandeilo, a chredir iddo ailgodi’r castell. Mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y bwriadodd Harri II ymosod arno unwaith. Arweiniodd clerigwr o Gymro sgowt y brenin yno ar hyd y ffordd anoddaf y gallai ei chael, ac ar y diwedd arhosodd i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna a fwytâi’r bobl ar adegau caled, a rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad. Cyfrifid Dinefwr yn un o dri phrif lys Cymru, gydag Aberffraw a Mathrafal. Ers 2024 mae Cadw wedi defnyddio ei enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd. Codwyd Plas Newton gerllaw yn 1660, ac mae grisiau tro cul yn dringo tŵr uchel y castell o hyd, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi.

Abaty Talyllychau#

Sefydlodd Rhys Abaty Talyllychau yn yr 1180au i’r Canoniaid Gwyn, y Premonstratensiaid, a hwn oedd unig dŷ’r urdd honno yng Nghymru. Saif yn y bryniau uwchben dyffryn Tywi, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo. Esboniodd Samuel Lewis ei enw, Talyllychau, fel pen y llynnoedd, o’r ddau bwll mawr wrth ei ochr. Roedd ei eglwys yn 46 metr o hyd, gyda thri chapel, tŵr a phresbyteri, ac mae rhan o’r tŵr yn sefyll o hyd. Sefydlodd hefyd Lanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd.

Y bobl

1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys

Cyn ac wedyn

  1. Hanes Brenhinoedd Prydain

    Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.

    Hanes Brenhinoedd Prydain
  2. Owain Gwynedd

    Mae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.

    Owain Gwynedd
  3. Y cyrch yng Nghoed Eulo

    Mae Harri II yn ymosod ar Wynedd. Mae meibion Owain Gwynedd yn ymosod ar fyddin y brenin yn y coed yn Eulo, a phrin y mae Harri’n dianc â’i fywyd.

    Y cyrch yng Nghoed Eulo
  4. Ystrad Fflur

    Daw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.

    Ystrad Fflur

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf