Yr Arglwydd Rhys
Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd Rhys

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1155
Mae Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn dod yn rheolwr Deheubarth, ac yntau’n dal yn ei ugeiniau cynnar.
Llun: Yr Arglwydd Rhys fel y dychmygodd arlunydd ef, o gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol. · Jean Pierre Victor Dartiguenave, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 1155 daeth Rhys ap Gruffudd, mab Gwenllian, yn rheolwr y Deheubarth. Roedd yn ei ugeiniau cynnar. Yn Gymraeg ef yw’r Arglwydd Rhys.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
| Ganed | Tua 1132 |
|---|---|
| Rhieni | Gruffudd ap Rhys a Gwenllian |
| Teyrnasu | Y Deheubarth, 1155 hyd 1197 |
Yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig. Yng ngwrthryfel 1164 enillodd Rhys y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl, ac yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn byddin fawr Harri.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
Adeiladodd gastell Aberteifi mewn carreg, y castell carreg cyntaf y gwyddys iddo gael ei godi gan reolwr Cymreig. Sefydlodd Abaty Talyllychau a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
Galwodd Gerallt Gymro ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb. Galwodd y cronicl ef yn ben diorchfygol holl Gymru.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
Roedd Rhys yn bedair oed pan fu farw ei dad, ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr hŷn Anarawd a Chadell.FfynhonnellRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan. Mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd wrth ochr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan. Dilynodd Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151, ac yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Gruffudd (c. 1132 – 28 Ebrill 1197), yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth o 1155 hyd 1197, a’i galwodd ei hun yn ‘Dywysog Cymru’ neu ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter sydd wedi goroesi; un o reolwyr mwyaf llwyddiannus a grymus Cymru, ac wedi marw Owain Gwynedd yn 1170 y prif rym yng Nghymru; ŵyr Rhys ap Tewdwr; mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd gyda’i frodyr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan, ac wedyn Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151; yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr; daeth yn rheolwr Deheubarth yn 1155, priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chododd gastell yn Aberdyfi yn 1156; wedi methiant ymgyrch Harri II yn 1165 enillodd y rhan fwyaf o’i diroedd yn ôl gydag Owain Gwynedd; yn 1171 gwnaeth heddwch â Harri a’i enwi’n Ustus De Cymru; lansiodd ei ymgyrch olaf yn 1196 a bu farw’r flwyddyn wedyn, a’i gladdu yn eglwys gadeiriol Tyddewi.
Yn y blynyddoedd hynny ailgodwyd yr hen deyrnas: gyrrwyd y Clariaid o Geredigion, a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri. Pan fu farw Maredudd yn 1155, daeth Rhys yn unig reolwr.FfynhonnellRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan. Priododd Wenllian, merch Madog ap Maredudd o Bowys, ac yn 1156 cododd gastell yn Aberdyfi.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Gruffudd (c. 1132 – 28 Ebrill 1197), yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth o 1155 hyd 1197, a’i galwodd ei hun yn ‘Dywysog Cymru’ neu ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter sydd wedi goroesi; un o reolwyr mwyaf llwyddiannus a grymus Cymru, ac wedi marw Owain Gwynedd yn 1170 y prif rym yng Nghymru; ŵyr Rhys ap Tewdwr; mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd gyda’i frodyr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan, ac wedyn Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151; yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr; daeth yn rheolwr Deheubarth yn 1155, priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chododd gastell yn Aberdyfi yn 1156; wedi methiant ymgyrch Harri II yn 1165 enillodd y rhan fwyaf o’i diroedd yn ôl gydag Owain Gwynedd; yn 1171 gwnaeth heddwch â Harri a’i enwi’n Ustus De Cymru; lansiodd ei ymgyrch olaf yn 1196 a bu farw’r flwyddyn wedyn, a’i gladdu yn eglwys gadeiriol Tyddewi. Roedd gan Rhys wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a phriododd ei ferch Gwenllian ag Ednyfed Fychan.FfynhonnellRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan.
Yng ngwrthryfel 1164 a 1165 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes.FfynhonnellRhys ap Gruffydd (1132–1197), lord of Deheubarth, known in history as Yr Arglwydd Rhys ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRhys ap Gruffydd, mab ieuengaf Gruffydd ap Rhys ap Tewdwr a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan; roedd yn bedair oed pan fu farw ei dad ac aeth yr arweiniad i’w hanner brodyr Anarawd a Chadell; yn dair ar ddeg oed ymladdodd gyda’i frawd Maredudd dan Gadell yn 1146; yn y deng mlynedd nesaf ailgodwyd hen deyrnas Deheubarth, a gyrrwyd y Clariaid o Geredigion a’r Cliffordiaid o’r Cantref Bychan a Llanymddyfri, a daeth Rhys yn unig reolwr yn 1155 wedi marw Maredudd; yng ngwrthryfel mawr 1164–5 cipiodd Geredigion ac Emlyn, gyda chaerau Aberteifi a Chilgerran, a’u dal am weddill ei oes, gan ychwanegu rhannau o Ddyfed; ceisiodd Harri II ei gyfeillgarwch, cadarnhaodd ef yn Neheubarth a’i wneud yn ustus De Cymru, prif uchelwr Cymreig ei oes; ailddechreuodd ryfel yn erbyn ei gymdogion Normanaidd yn ei flynyddoedd olaf; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a chladdwyd ef yn eglwys gadeiriol Tyddewi; priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chafodd wyth mab, yn eu plith Gruffydd, Rhys Gryg a Maelgwn, a merch, Gwenllian, a briododd ag Ednyfed Fychan. Wedi marw Owain Gwynedd yn 1170, ef oedd y prif rym yng Nghymru.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Gruffudd (c. 1132 – 28 Ebrill 1197), yr Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth o 1155 hyd 1197, a’i galwodd ei hun yn ‘Dywysog Cymru’ neu ‘Dywysog y Cymry’ mewn dwy siarter sydd wedi goroesi; un o reolwyr mwyaf llwyddiannus a grymus Cymru, ac wedi marw Owain Gwynedd yn 1170 y prif rym yng Nghymru; ŵyr Rhys ap Tewdwr; mae’n ymddangos gyntaf yn y cronicl yn 1146, yn ymladd gyda’i frodyr Cadell a Maredudd wrth gipio castell Llansteffan, ac wedyn Cas-wis yn 1147, Caerfyrddin yn 1150 a Chasllwchwr yn 1151; yn 1153 arweiniodd fyddin ar ei ben ei hun am y tro cyntaf a chipio castell Sanclêr; daeth yn rheolwr Deheubarth yn 1155, priododd â Gwenllian, merch Madog ap Maredudd, a chododd gastell yn Aberdyfi yn 1156; wedi methiant ymgyrch Harri II yn 1165 enillodd y rhan fwyaf o’i diroedd yn ôl gydag Owain Gwynedd; yn 1171 gwnaeth heddwch â Harri a’i enwi’n Ustus De Cymru; lansiodd ei ymgyrch olaf yn 1196 a bu farw’r flwyddyn wedyn, a’i gladdu yn eglwys gadeiriol Tyddewi.
Ei brif lys oedd Dinefwr, ar grib gan troedfedd uwchben Tywi ger Llandeilo, a chredir iddo ailgodi’r castell. Mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y bwriadodd Harri II ymosod arno unwaith. Arweiniodd clerigwr o Gymro sgowt y brenin yno ar hyd y ffordd anoddaf y gallai ei chael, ac ar y diwedd arhosodd i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna a fwytâi’r bobl ar adegau caled, a rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad.FfynhonnellDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd. Cyfrifid Dinefwr yn un o dri phrif lys Cymru, gydag Aberffraw a Mathrafal.FfynhonnellCastell Dinefwr ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth; roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal; saif rai cannoedd o droedfeddi uwchben afon Tywi ger Llandeilo, a hi oedd canolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol; yn ddiweddarach prif lys Hywel Dda; mae Gerallt Gymro yn adrodd am y clerigwr o Gymro a arweiniodd ŵr Harri II ar hyd y ffordd anoddaf a bwyta glaswellt, fel y penderfynodd y brenin beidio ag ymosod; mae’r castell yng ngofal Cadw o fewn Parc Dinefwr, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Ers 2024 mae Cadw wedi defnyddio ei enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd. Codwyd Plas Newton gerllaw yn 1660, ac mae grisiau tro cul yn dringo tŵr uchel y castell o hyd, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi.FfynhonnellDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.
Sefydlodd Rhys Abaty Talyllychau yn yr 1180au i’r Canoniaid Gwyn, y Premonstratensiaid, a hwn oedd unig dŷ’r urdd honno yng Nghymru. Saif yn y bryniau uwchben dyffryn Tywi, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo. Esboniodd Samuel Lewis ei enw, Talyllychau, fel pen y llynnoedd, o’r ddau bwll mawr wrth ei ochr.FfynonellauTalley Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Talyllychau, tŷ adfeiliedig y Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, ym mhentref Talyllychau, Sir Gaerfyrddin, chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, yn nyffryn Cothi; sefydlwyd gan Rys ap Gruffudd yn 1185 neu tua hynny; yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim; defnyddiwyd dau lyn ger yr adfeilion i gadw pysgod i’r gymuned; wedi’r diddymu cymerodd y pentrefwyr ei gerrig i godi llawer o’r pentref presennol; esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel ‘pen y llynnoedd’, o ddau bwll mawr ger yr eglwys, tua hanner can erw.Abaty Talyllychau ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mynachlog adfeiliedig tua milltir i’r gogledd o bentref Talyllychau; erys rhan o’r tŵr yn sefyll; sefydlwyd fel mynachlog Bremonstratensaidd gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth rhwng 1184 a 1189, mewn lle anghysbell a thawel yn y bryniau uwchben Dyffryn Tywi, priodol i urdd a rannai ddelfryd y Sistersiaid o fywyd syml; yr unig dŷ Premonstratensaidd yng Nghymru; roedd Rhys yn adnabod rhai o arweinwyr yr urdd yn Lloegr; roedd yr abaty’n driw i achos y Cymry yn ystod rhyfeloedd annibyniaeth y 13eg ganrif, ac yn 1278 fe’i meddiannwyd gan Goron Lloegr, a geisiodd roi canoniaid Seisnig yn lle’r rhai Cymreig; pan ddiddymwyd yn 1535 roedd wyth canon yn byw yno; dim ond yr eglwys a rhan o’r clwysty sy’n sefyll heddiw; roedd yn adeilad uchelgeisiol, ei eglwys fawr gyda thri chapel, tŵr a phresbyteri, 46 m o hyd; ger y B4302 tua 6 milltir o Landeilo. Roedd ei eglwys yn 46 metr o hyd, gyda thri chapel, tŵr a phresbyteri, ac mae rhan o’r tŵr yn sefyll o hyd.FfynhonnellAbaty Talyllychau ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: mynachlog adfeiliedig tua milltir i’r gogledd o bentref Talyllychau; erys rhan o’r tŵr yn sefyll; sefydlwyd fel mynachlog Bremonstratensaidd gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth rhwng 1184 a 1189, mewn lle anghysbell a thawel yn y bryniau uwchben Dyffryn Tywi, priodol i urdd a rannai ddelfryd y Sistersiaid o fywyd syml; yr unig dŷ Premonstratensaidd yng Nghymru; roedd Rhys yn adnabod rhai o arweinwyr yr urdd yn Lloegr; roedd yr abaty’n driw i achos y Cymry yn ystod rhyfeloedd annibyniaeth y 13eg ganrif, ac yn 1278 fe’i meddiannwyd gan Goron Lloegr, a geisiodd roi canoniaid Seisnig yn lle’r rhai Cymreig; pan ddiddymwyd yn 1535 roedd wyth canon yn byw yno; dim ond yr eglwys a rhan o’r clwysty sy’n sefyll heddiw; roedd yn adeilad uchelgeisiol, ei eglwys fawr gyda thri chapel, tŵr a phresbyteri, 46 m o hyd; ger y B4302 tua 6 milltir o Landeilo. Sefydlodd hefyd Lanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd.FfynhonnellRhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd yn Neheubarth 1155–1197; adeiladodd Gastell Aberteifi, y castell carreg cynharaf y gwyddys amdano a godwyd gan Gymro, a Charreg Cennen; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yn Aberteifi ŵyl farddoniaeth a cherdd, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, a gyfrifir yn gyffredinol yn eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth; sefydlodd Abaty Talyllychau, tŷ Premonstratensaidd cyntaf Cymru, a Llanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd, ac roedd yn noddwr Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; mewn dwy siarter defnyddiodd y teitl princeps; mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.
Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysMae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.
Hanes Brenhinoedd PrydainMae Gruffudd ap Cynan yn marw a’i fab Owain yn dod yn frenin. Mewn 33 mlynedd mae’n gwneud Gwynedd yn brif rym Cymru.
Owain GwyneddMae Harri II yn ymosod ar Wynedd. Mae meibion Owain Gwynedd yn ymosod ar fyddin y brenin yn y coed yn Eulo, a phrin y mae Harri’n dianc â’i fywyd.
Y cyrch yng Nghoed EuloDaw’r Arglwydd Rhys yn noddwr Ystrad Fflur. Daw’r abaty’n gladdfa tywysogion ac yn gartref i groniclau Cymraeg.
Ystrad FflurYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf