
Erthygl
Padrig Sant, y Brython o Gymru
Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Bob blwyddyn ar yr ail ar bymtheg o Fawrth mae’r holl fyd yn gwisgo gwyrdd i Badrig Sant, apostol Iwerddon. Ond nid Gwyddel oedd Padrig. Mae’n dweud hynny wrthym ei hun. Brython ydoedd, wedi’i eni i deulu Cristnogol o Frythoniaid, a’i iaith gyntaf oedd y Frythoneg, yr iaith a ddaeth yn Gymraeg. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais, lle mae hen ffordd Rufeinig Sarn Helen yn croesi’r rhos, ac mai o arfordir Cymru yr hwyliodd yn ôl i Iwerddon i’w gwneud yn Gristnogol. Dyma’i hanes, yn ei eiriau ei hun lle mae gennym hwy.
| Enw | Patricius yn Lladin; Padrig yn Gymraeg; Pádraig yn Wyddeleg |
|---|---|
| Ganed | Ym Mhrydain, ddiwedd y 300au neu yn y 400au, mewn lle a eilw’n Bannavem Taburniae |
| Tad | Calpurnius, diacon a chynghorydd tref |
| Taid | Potitus, offeiriad |
| Cipiwyd | Tua un ar bymtheg oed, gan ysbeilwyr o Iwerddon, gyda miloedd o rai eraill |
| Caethwas | Chwe blynedd, yn bugeilio praidd yn Iwerddon |
| Dychwelodd | Yn esgob, wedi’i alw mewn breuddwyd gan ‘lais y Gwyddelod’ |
| Ei ysgrifeniadau | Y Gyffes a’r Llythyr at filwyr Coroticus, yr ysgrifeniadau hynaf gan unrhyw Frython ar ôl Pelagius |
| Traddodiad Cymru | Ganed ym Manwen; dysgodd yn Llanilltud; hwyliodd i Iwerddon o Borth Mawr ger Tyddewi |
| Dydd gŵyl | 17 Mawrth, bythefnos wedi gŵyl Dewi |
Yn ei eiriau ei hun#
Ysgrifennodd Padrig ddau lyfr byr yn Lladin, ac mae’r ddau wedi goroesi. Mae’r hwyaf, ei Gyffes, a ysgrifennodd yn hen ŵr, yn dechrau trwy ddweud wrthym yn union pwy ydoedd.
Calpornius oedd fy nhad. Diacon ydoedd; ei dad yntau oedd Potitus, offeiriad, a oedd yn byw yn Bannavem Taburniae. Roedd ei gartref gerllaw, ac yno y’m cymerwyd yn garcharor. Roeddwn tua un ar bymtheg oed ar y pryd.
Padrig, y Gyffes, adran 1
Mae’r ychydig linellau hynny’n dweud llawer wrthym am Frythoniaid ei ddydd. Offeiriad oedd taid Padrig a diacon oedd ei dad: roedd y ffydd wedi cartrefu yn ei deulu ers tair cenhedlaeth. Yn ei waith arall, y Llythyr at filwyr Coroticus, mae’n ychwanegu bod ei dad yn decwrion, aelod o gyngor tref Rufeinig. Mab i fonheddwr o Brydain Gristnogol oedd Padrig, o deulu ag ystad fechan ger anheddiad o’r enw Bannavem Taburniae.
Brython#
Ni adawodd Padrig i neb anghofio o ble y daeth. Mae’n galw Prydain yn famwlad iddo a’r Brythoniaid yn dylwyth iddo. Ysgrifennodd yn Lladin, iaith yr eglwys, ond fe’i hysgrifennodd, meddai, fel gŵr na chafodd yr ysgol a gafodd eraill, ac y troswyd ei ymadrodd i iaith estron.
Ond i mi, mae fy ymadrodd a’m geiriau wedi eu trosi i iaith estron.
Padrig, y Gyffes, adran 9
Iaith ei blentyndod oedd y Frythoneg, ymadrodd y Brythoniaid y tyfodd y Gymraeg ohoni. Cyn iddo erioed ddysgu Gwyddeleg ei feistri na choethi Lladin yr eglwys, siaradai Padrig famiaith y Cymry.
Cipio gan yr ysbeilwyr#
Yn y blynyddoedd pan oedd gafael Rhufain ar Brydain yn llacio, croesai ysbeilwyr o Iwerddon y môr i arfordiroedd gorllewinol yr ynys, a Chymru’n fwy na’r un, am gaethweision ac ysbail. Disgynnodd un o’u cyrchoedd ar gartref Padrig. Fe’i cariwyd ymaith, meddai, gyda miloedd lawer o bobl, a’i werthu’n gaethwas yn Iwerddon.
Am chwe blynedd bu’n bugeilio praidd ar y bryniau, mewn newyn, oerfel a glaw. Yno, ar ei ben ei hun, dysgodd weddïo, ganwaith y dydd a chymaint eto yn y nos. Yna dywedodd llais yn ei gwsg wrtho fod llong yn barod. Cerddodd, meddai, ryw ddau gan milltir i arfordir na welsai erioed, cafodd ei ffordd ar y bwrdd, ac wedi crwydro hir daeth adref at ei deulu ym Mhrydain. Croesawodd ei rieni ef fel mab ac erfyn arno beidio byth â’u gadael eto.
Llais y Gwyddelod#
Nid arhosodd. Mewn breuddwyd gwelodd ŵr o’r enw Victoricus yn dod o Iwerddon â llythyrau dirifedi, ac ar y cyntaf yr oedd wedi’i ysgrifennu ‘Llais y Gwyddelod’. Wrth iddo ddarllen, clywodd hwy’n galw arno.
Llais y rhai a oedd wrth goedwig Voclut, ger y môr gorllewinol. Gwaeddasant fel ag un llais: ‘Erfyniwn arnat, was sanctaidd, i ddod a cherdded yn ein plith.’
Padrig, y Gyffes, adran 23
Astudiodd Padrig, fe’i gwnaed yn offeiriad ac yna’n esgob, ac aeth yn ôl i’r wlad lle bu’n gaethwas. Treuliodd weddill ei oes yno, yn teithio ymhlith brenhinoedd a phobl, yn bedyddio miloedd, yn ordeinio clerigwyr, ac yn wynebu perygl, carchar a gelyniaeth y grymus. Mae annalau Iwerddon yn gosod ei ddyfodiad yn 432. Daeth yn apostol Iwerddon, ac mae’r Gwyddelod wedi ei anrhydeddu byth ers hynny fel eu nawddsant. Aeth y ffydd a gadwasai’r Brythoniaid ers dyddiau Tiberius allan o’r ynys yn nwylo Brython.
Ble’r oedd Bannavem Taburniae?#
Enwodd Padrig ei gartref ond ni ddywedodd ble’r oedd, ac ni ddefnyddiodd yr un awdur hynafol arall yr enw. Ysgrifennodd y copïwyr ef mewn gwahanol ffyrdd, ac mae ysgolheigion wedi ei ddarllen fel Bannaventa Berniae, neu Banna Venta Berniae. Mae’r hyn a ddywed Padrig yn rhoi cliwiau. Anheddiad o’r math Rhufeinig ydoedd, gyda chyngor i’w dad eistedd arno ac eglwys iddo’i gwasanaethu. Roedd ystad y teulu gerllaw. Ac roedd o fewn cyrraedd ysbeilwyr o Iwerddon, a ddeuai dros y môr i orllewin Prydain.
Banwen#
Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen oedd y lle, Banwen Pyrddin, ym mlaen cwm Dulais uwchben Castell-nedd, ar y rhos uchel rhwng Morgannwg a Brycheiniog. Yr enw ei hun yw’r tyst cyntaf: Bannavem, Banwen. Yn Gymraeg darllenir yr enw fel ban, uchelfan, a gwen, gwyn neu fendigaid.
Mae’r tir yn ei gefnogi. Mae’r ffordd Rufeinig o gaer Nidum yng Nghastell-nedd i Aberhonddu, un o’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen, yn rhedeg heibio i Fanwen. Wrth ei hochr mae gwersyll ymdeithio Rhufeinig mawr, a godwyd tua OC 74, a chaer Rufeinig fechan a fu â garsiwn ynddi am ryw saith deg o flynyddoedd, a elwir heddiw’n gaer Coelbren. Prydain Rufeinig oedd hon, gyda ffyrdd, milwyr a bywyd sefydlog, daith fer o arfordir Môr Hafren.
Ac roedd yn llwybr yr ysbeilwyr. Wynebai de Cymru Iwerddon dros y dŵr, ac roedd gwladfawyr o Iwerddon yn byw yn Nyfed ac ar hyd yr arfordir deheuol yn nydd Padrig, y Déisi a’r Uí Liatháin. Dadleuodd yr ysgolhaig Gwyddelig Eoin MacNeill fod cyrch ar dde Cymru yn llawer mwy tebygol nag un ar ogledd Lloegr neu dde’r Alban, a barnodd mai Banwen oedd yr ymgeisydd cryfaf oll. Edrychodd J. B. Bury hefyd, yn ei Life of St Patrick (1905), tua gorllewin Prydain, ger Môr Hafren.
Mae Banwen yn cadw’r hawl yn falch. Yn 2004 codwyd maen hir, Maen Padrig Sant, wrth ymyl Sarn Helen, a phob blwyddyn ar ddydd ei ŵyl cynhelir gwasanaeth yno er anrhydedd iddo.
Llanilltud, Glyn Rhosyn a Llanbadrig#
Mae traddodiadau Cymreig eraill yn dilyn Padrig ar draws Cymru. Ym mhapurau Iolo Morganwg, roedd Padrig yn ysgolhaig yng Nghôr Tewdws, y coleg yn Llanilltud Fawr cyn dydd Illtud, ac fe’i cariwyd oddi yno pan ysbeiliodd ysbeilwyr o Iwerddon y lle. Mae Llanilltud yn yr un Morgannwg â Banwen, daith diwrnod i’r de.
Mae Buchedd Dewi Sant, a ysgrifennwyd gan Rygyfarch o Lanbadarn tua 1090, yn adrodd i Badrig ddod i Lyn Rhosyn, y dyffryn lle saif Tyddewi heddiw, a bwriadu gwneud ei gartref yno. Ond dywedodd angel wrtho fod y lle wedi’i gadw i un na fyddai’n cael ei eni am ddeng mlynedd ar hugain, ac o graig uwchben y môr dangosodd yr angel iddo Iwerddon gyfan, y wlad a fyddai’n eiddo iddo. Ar lan Porth Mawr, mae adfeilion Capel Padrig yn nodi’r man lle, medd y traddodiad, yr hwyliodd am Iwerddon. Mae archaeolegwyr sy’n gweithio yno ers 2014 wedi canfod mwy na dau gant o gladdedigaethau o’r Oesoedd Canol cynnar, o’r 700au hyd y 1100au, o gwmpas safle’r capel.
Ar arfordir gogleddol Ynys Môn, saif Llanbadrig, eglwys Padrig, ar y clogwyn uwchben Ynys Badrig. Mae’r traddodiad yn dal i Badrig gael ei longddryllio ar yr ynys fechan, ymlafnio i’r lan, a sefydlu’r eglwys o ddiolch.
Yr hawliau eraill#
Nid Cymru yw’r unig wlad i’w hawlio. Rhoddodd Muirchú, a ysgrifennodd Fuchedd Padrig yn Iwerddon ddiwedd y 600au, enw arall ar y lle, Ventre, a gosododd awduron Gwyddelig diweddarach ef yn Nemthur, y credent mai Dumbarton neu Old Kilpatrick ar afon Clud ydoedd, yn nheyrnas Frythonig Alclud. Mae eraill wedi edrych at Birdoswald ar Fur Hadrian, a’i enw Rhufeinig oedd Banna; at Ravenglass ar arfordir Cumbria; at Bannaventa, tref Rufeinig yn Swydd Northampton; a hyd yn oed at Boulogne neu Lydaw dros y Sianel. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol, ac efallai na setlir y cwestiwn byth yn sicr.
Ond roedd pob un o’r lleoedd hynny, o afon Clud i’r Sianel, yng ngwlad y Brythoniaid, ac roedd pob un ohonynt yn siarad Brythoneg. Lle bynnag yr oedd ystad ei dad, Brython o’r un cyff â’r Cymry oedd Padrig, ac mae gan draddodiad Cymru, gyda Banwen, Llanilltud, Glyn Rhosyn a Llanbadrig, well hawl na’r rhan fwyaf.
Dau sant, bythefnos ar wahân#
Mae Iwerddon yn cadw gŵyl Padrig ar yr ail ar bymtheg o Fawrth. Mae Cymru’n cadw gŵyl Dewi ar y cyntaf. Clymodd Rhygyfarch hwy ynghyd: yn ei hanes ef, safodd apostol Iwerddon yng Nglyn Rhosyn a rhoi’r dyffryn heibio i nawddsant Cymru, yna hwylio tua’r gorllewin i’r wlad a oedd yn aros amdano. Mab i Brydain oedd sant Iwerddon, ac mae gan Gymru bob rheswm i’w alw’n un o’i phlant ei hun.
Padrig Sant → Cristnogion cyntaf Prydain → Seintiau Cymru dros y môr → Seintiau Dyfed, a Glyn Rhosyn → Dewi Sant → Llanilltud ac ysgolion y saint →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Erthygl · 6 munYsgolion hynaf Prydain
Ysgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.
Erthygl · 24 munLlydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain
Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.
Yr oes · 410 – 800Oes y Seintiau
Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf