Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Priordy Penmon a Ffynnon Seiriol

Sefydlodd Seiriol Sant fynachlog yma ym mhen dwyreiniol Ynys Môn yn y 500au. Mae ei ffynnon sanctaidd, croes gerfiedig o’r 900au ac eglwys o’r 1100au yn dal i sefyll.

Llun: Adeiladau adfeiliedig y priordy ac eglwys Sant Seiriol ym Mhenmon, Ynys Môn · The National Churches Trust, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
6th century 53.305° N, 4.056° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Penmon: pen Môn, ar ei phen dwyreiniol

Penmon

  • Pen pen
  • mon Môn

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Penmon, pen Môn, yw’r lle y sefydlodd Seiriol Sant ei fynachlog yn y chweched ganrif, ym mhen dwyreiniol Ynys Môn yn edrych allan at yr ynys sy’n dwyn ei enw. Mae ei ffynnon sanctaidd, ei eglwys a chroesau cerfiedig ei fynaich yn dal i sefyll gyda’i gilydd wrth y lan.

SefydlwydGan Seiriol, yn y 6ed ganrif
EglwysAilgodwyd dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd
CroesauDwy, o’r 10fed ganrif

Seiriol a’r Brenin Einion

Cododd Seiriol ei fynachlog ar dir a roddwyd gan ei frawd Einion, brenin Llŷn, yr un brenin a ddaeth â Chadfan i Enlli. Ymhen amser aeth Seiriol allan i gell meudwy ar Ynys Seiriol, hanner milltir o’r lan, lle saif tŵr eglwys o’r ddeuddegfed ganrif o hyd, ac y claddwyd Seiriol, yn ôl traddodiad Cymru.

Ffynnon Seiriol

Wrth ymyl yr eglwys mae Ffynnon Seiriol, y credid ers tro fod ei dyfroedd yn iacháu. Efallai fod y muriau cerrig isel gerllaw yn rhan o eglwys Seiriol ei hun o’r chweched ganrif, ac os felly hwy yw’r adeilad Cristnogol hynaf sy’n sefyll yng Nghymru.

Croesau ac eglwys y tywysogion

Safai dwy groes wrth borth y fynachlog yn y ddegfed ganrif, a goroesodd y rheini a’r bedyddfaen cerfiedig pan ymosododd y Llychlynwyr ar Benmon yn 971. Ailgodwyd yr eglwys mewn carreg dan Ruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd, ac mae ei rhannau hynaf yn dyddio o tua 1140. Heddiw saif y ddwy groes y tu mewn iddi.

Priordy Llywelyn

Yn y drydedd ganrif ar ddeg, dan Lywelyn Fawr, daeth Penmon yn briordy i ganoniaid Awstinaidd, a rhoddodd Llywelyn a’r tywysogion ar ei ôl dir iddo. Mae eglwys y priordy yn dal i wasanaethu’r plwyf, a saif adfeilion neuadd fwyta’r canoniaid wrth ei hochr.

Penmon heddiw

Mae’r priordy a’i ffynnon yn rhestredig Gradd I ac am ddim i ymweld â hwy, gyda cholomendy cromennog mawr o bron i fil o nythod gerllaw. Adeiladwyd y ddwy bont dros y Fenai â cherrig o chwareli Penmon, ac o Drwyn Du, y penrhyn y tu hwnt, gorwedd Ynys Seiriol ychydig o’r lan, gyda golygfeydd braf o Eryri i’r de.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf