
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Yr Ysgwrn
Cartref fferm y bardd-fugail Hedd Wyn. Enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 chwe wythnos ar ôl ei ladd yn Passchendaele. Yma y cedwir y Gadair Ddu.
Llun: Yr Ysgwrn, ffermdy carreg cartref y bardd Hedd Wyn ger Trawsfynydd · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yr Ysgwrn yw’r fferm fynydd yng Nghwm Prysor, ger Trawsfynydd, lle bu’r bardd Hedd Wyn yn fugail ac yn barddoni. Yma, yn y tŷ a gadwodd ei deulu fel yr oedd yn 1917, mae Cadair Ddu Penbedw.FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Yr Ysgwrn, Trawsfynydd, Wales, United Kingdom ↗Gwobrau Treftadaeth Ewrop / Gwobrau Europa Nostra, 2019 (Saesneg)Gwobrau Treftadaeth Ewrop: codwyd yr Ysgwrn ddechrau’r 19eg ganrif, ac mae’n rhestredig Gradd II*; croesawodd teulu Hedd Wyn ymwelwyr a chadw’r tŷ fel yr oedd yn 1917; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ef yn 2012, cyn canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf; atgyweiriwyd y ffermdy a’r tai allan, gwnaed cyfleusterau ymwelwyr a dysgu ac arddangosfeydd newydd, daeth y tir yn ôl i ddefnydd ac ailblannwyd ei dirwedd, ac adferwyd y Gadair Ddu, dan gynfas ddu ac wedi’i gwneud gan ffoadur o Wlad Belg, gyda gweddill cynnwys y tŷ; ymgynghorwyd â nai Hedd Wyn, Gerald Williams, drwy’r gwaith; enillodd Wobr Treftadaeth Ewrop / Gwobr Europa Nostra am gadwraeth ac ailddefnydd yn 2019.
| Hedd Wyn | Ellis Humphrey Evans, 1887–1917FfynonellauHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.Evans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft. |
|---|---|
| Rhestredig | Gradd II*FfynhonnellYr Ysgwrn, Trawsfynydd, Wales, United Kingdom ↗Gwobrau Treftadaeth Ewrop / Gwobrau Europa Nostra, 2019 (Saesneg)Gwobrau Treftadaeth Ewrop: codwyd yr Ysgwrn ddechrau’r 19eg ganrif, ac mae’n rhestredig Gradd II*; croesawodd teulu Hedd Wyn ymwelwyr a chadw’r tŷ fel yr oedd yn 1917; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ef yn 2012, cyn canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf; atgyweiriwyd y ffermdy a’r tai allan, gwnaed cyfleusterau ymwelwyr a dysgu ac arddangosfeydd newydd, daeth y tir yn ôl i ddefnydd ac ailblannwyd ei dirwedd, ac adferwyd y Gadair Ddu, dan gynfas ddu ac wedi’i gwneud gan ffoadur o Wlad Belg, gyda gweddill cynnwys y tŷ; ymgynghorwyd â nai Hedd Wyn, Gerald Williams, drwy’r gwaith; enillodd Wobr Treftadaeth Ewrop / Gwobr Europa Nostra am gadwraeth ac ailddefnydd yn 2019. |
| Ailagor | 6 Medi 2017FfynhonnellRestored home of Welsh poet Hedd Wyn to be officially reopened ↗ITV News Cymru, 6 Medi 2017 (Saesneg)ITV News, 6 Medi 2017: mae’r Ysgwrn yn ailagor yn swyddogol heddiw, gan mlynedd wedi cyhoeddi Hedd Wyn yn enillydd y gadair yn Eisteddfod Penbedw, yn cael ei agor gan y Prif Weinidog, Carwyn Jones; cafodd yr adfer £3 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri a £300,000 gan Lywodraeth Cymru, gydag arddangosfa a chanolfan ymwelwyr newydd. |
Y bardd bugail
Ganed Ellis Humphrey Evans yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887, a’r gwanwyn hwnnw symudodd ei deulu i’r Ysgwrn, fferm o 168 erw. Gadawodd yr ysgol tua phedair ar ddeg i fugeilio ar fferm ei dad, ac roedd wedi cyfansoddi ei gerdd gyntaf, Y Das Fawn, erbyn ei fod yn un ar ddeg.FfynhonnellHedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.
Hedd Wyn
Enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907. Yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir yr enw Hedd Wyn iddo, am y ffordd y deuai golau’r haul drwy niwl cymoedd Meirionnydd.FfynonellauEvans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Hedd Wyn (Ellis Humphrey Evans, 13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd Cymraeg a laddwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ac a enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 wedi ei farw; ganed ym Mhenlan yng nghanol Trawsfynydd, yr hynaf o un ar ddeg o blant; yng ngwanwyn 1887 symudodd y teulu i fferm fynydd 168 erw yr Ysgwrn yng Nghwm Prysor; gadawodd yr ysgol tua 14 a gweithio’n fugail ar fferm ei dad; cyfansoddodd ei gerdd gyntaf, ‘Y Das Fawn’, erbyn 11 oed; ei brif ddylanwad oedd barddoniaeth Ramantaidd Shelley, ac roedd natur a chrefydd yn llywio’i waith; yn 1910 rhoddodd y bardd Bryfdir, chwarelwr o Flaenau Ffestiniog, yr enw iddo mewn cyfarfod beirdd; ystyr Hedd yw ‘heddwch’ a Wyn ‘gwyn’ neu ‘bur’, gan gyfeirio at y modd y treiddiai golau’r haul drwy niwloedd cymoedd Meirionnydd; cadeiriau ym Mhwllheli a Llanuwchllyn 1913, Pontardawe a Llanuwchllyn 1915; anfonodd ‘Eryri’ i Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1915; yn ail yn Aberystwyth 1916 gydag ‘Ystrad Fflur’; heddychwr Cristnogol na ymunodd â’r fyddin ar y dechrau, gan deimlo na allai fyth ladd neb; ymhlith ei gerddi rhyfel mae ‘Plant Trawsfynydd’, ‘Y Blotyn Du’, ‘Nid â’n Ango’ a ‘Rhyfel’; yn 1916 bu’n rhaid i’r teulu anfon un mab i’r fyddin, ac ymunodd Ellis, yn 29 oed, yn lle ei frawd iau Robert; hyfforddwyd yng Ngwersyll Litherland, Lerpwl; ar ei wyliau yng ngwanwyn 1917 bu’n gweithio ar ‘Yr Arwr’ wrth y tân gartref; ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol (1af Cymry Llundain), 38ain Adran (Gymreig), yn Fléchin, Ffrainc, ym Mehefin 1917, lle gorffennodd ei awdl a’i harwyddo ‘Fleur de Lis’; clwyfwyd ef yn angheuol ym Mrwydr Pilckem Ridge ar 31 Gorffennaf 1917, cariwyd ef i orsaf gymorth cyntaf a bu farw tua 11 y bore; claddwyd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge, a rhoddwyd y geiriau ‘Y Prifardd Hedd Wyn’ ar ei garreg fedd yn ddiweddarach; yn y cadeirio ym Mharc Penbedw ar 6 Medi 1917, gyda David Lloyd George yn bresennol, canwyd yr utgyrn deirgwaith, cyhoeddodd yr Archdderwydd Dyfed fod yr enillydd wedi’i ladd chwe wythnos ynghynt, a gorchuddiwyd y gadair wag â lliain du; fe’i danfonwyd i’w rieni felly; gelwir yr ŵyl yn Eisteddfod y Gadair Ddu; gwnaed y gadair gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren o Mechelen, a ffoesai i Benbedw; Jan Morris: ‘daeth Hedd Wyn yn symbol, ac yn ysbrydoliaeth i feirdd eraill’.
Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell
Hedd Wyn, RhyfelFfynhonnellHedd Wyn ↗Wicipedia CymraegHedd Wyn, enw barddol Ellis Humphrey Evans (13 Ionawr 1887 – 31 Gorffennaf 1917), bardd o Drawsfynydd a ddaeth yn symbol o golli cenhedlaeth o ieuenctid Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ganed ym mwthyn Penlan, a symudodd y teulu i’r Ysgwrn pan oedd yn bedwar mis oed; enillodd y wobr gyntaf mewn cyfarfod llenyddol lleol yn ddeuddeg oed; ei gadair gyntaf yn y Bala yn 1907 gyda’i awdl ‘Y Dyffryn’, yna cadeiriau yn Llanuwchllyn a Phwllheli 1913, Llanuwchllyn a Phontardawe 1915; cyfansoddai hefyd gerddi ac englynion ar gyfer digwyddiadau a thrigolion Trawsfynydd; rhoddwyd yr enw barddol iddo gan orsedd beirdd Ffestiniog ar 20 Awst 1910; dechreuodd ‘Yr Arwr’ yn Hydref 1916; dyfynnir dechrau ei gerdd ‘Rhyfel’ yn aml: ‘Gwae fi fy myw mewn oes mor ddreng, / A Duw ar drai ar orwel pell; / O’i ôl mae dyn, yn deyrn a gwreng, / Yn codi ei awdurdod hell.’
Yr Arwr a’r Gadair Ddu
Yn 1917 gorffennodd ei awdl Yr Arwr yn y gwersyll a’i hanfon o Ffrainc dan yr enw Fleur de Lys. Yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917 enillodd y gadair, a gorchuddiwyd y gadair â du, am fod ei bardd wedi syrthio ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf.FfynonellauEvans, Ellis Humphrey (Hedd Wyn; 1887 – 1917), poet ↗William Morris, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 13 Ionawr 1887, mab hynaf Evan a Mary Evans, yr Ysgwrn, Trawsfynydd, sir Feirionnydd; cafodd ei addysg yn yr ysgol elfennol a’r ysgol Sul, ac aeth ei hunanaddysg ymlaen yn ddi-baid; dangosodd ddawn barddoni yn gynnar a chafodd bob cefnogaeth gartref, oherwydd roedd ei dad yn fardd gwlad fel y bu ei daid ar ochr ei fam; rhoddwyd yr enw Hedd Wyn iddo mewn cyngerdd ar lan Llyn y Morynion; enillodd y gyntaf o’i chwe chadair yn y Bala yn 1907, a daeth ei awdl ar Ystrad Fflur yn ail yn yr eisteddfod genedlaethol yn Aberystwyth yn 1916; yn gynnar yn 1917 ymunodd â’r 15fed bataliwn, y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol; cyn hynny roedd wedi dechrau ei awdl ‘Yr Arwr’, a hanner ohoni wedi’i hysgrifennu yn Nhrawsfynydd; fe’i gorffennwyd yng ngwersyll Litherland a’i phostio o Ffrainc; pan alwyd ei ffugenw (Fleur-de-lis) yn eisteddfod genedlaethol Penbedw ar 6 Medi 1917, cyhoeddwyd ei fod wedi marw, wedi’i ladd ym mrwydr Pilkem Ridge, 31 Gorffennaf; cyhoeddwyd cyfrol o’i gerddi, Cerddi’r Bugail, yn 1918, a chyda’r elw, a thanysgrifiadau, codwyd cofgolofn iddo gan L. S. Merrifield yn Nhrawsfynydd; barddoniaeth oedd ei brif hyfrydwch, a thrwy gystadlu y perffeithiodd ei grefft.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, a aned yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887; ffermiai ei deulu’r Ysgwrn yng Nghwm Prysor; ym mis Mehefin 1917 ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig, yn yr 38ain Adran (Gymreig); fe’i lladdwyd ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf 1917, yn oriau cyntaf Trydedd Frwydr Ypres, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge; enillodd ei awdl Yr Arwr, dan y ffugenw Fleur de Lys, y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw; yn y seremoni ar 6 Medi 1917 cyhoeddwyd ei farw a gorchuddiwyd y gadair â du, “Eisteddfod y Gadair Ddu”; y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren a wnaeth y gadair; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri’r Ysgwrn yn 2012; dadorchuddiodd ei fam ei gerflun yn Nhrawsfynydd yn 1923; Alan Llwyd a ysgrifennodd y ffilm Hedd Wyn (1992).
Tŷ a gadwyd i Gymru
Croesawodd teulu Hedd Wyn ymwelwyr i’r Ysgwrn, gan gadw’r tŷ fel yr oedd yn 1917. Prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ef yn 2012, ac wedi’i adfer fe’i hailagorwyd gan y Prif Weinidog, Carwyn Jones, ar 6 Medi 2017, gan mlynedd i’r diwrnod wedi Eisteddfod y Gadair Ddu.FfynonellauYr Ysgwrn, Trawsfynydd, Wales, United Kingdom ↗Gwobrau Treftadaeth Ewrop / Gwobrau Europa Nostra, 2019 (Saesneg)Gwobrau Treftadaeth Ewrop: codwyd yr Ysgwrn ddechrau’r 19eg ganrif, ac mae’n rhestredig Gradd II*; croesawodd teulu Hedd Wyn ymwelwyr a chadw’r tŷ fel yr oedd yn 1917; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ef yn 2012, cyn canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf; atgyweiriwyd y ffermdy a’r tai allan, gwnaed cyfleusterau ymwelwyr a dysgu ac arddangosfeydd newydd, daeth y tir yn ôl i ddefnydd ac ailblannwyd ei dirwedd, ac adferwyd y Gadair Ddu, dan gynfas ddu ac wedi’i gwneud gan ffoadur o Wlad Belg, gyda gweddill cynnwys y tŷ; ymgynghorwyd â nai Hedd Wyn, Gerald Williams, drwy’r gwaith; enillodd Wobr Treftadaeth Ewrop / Gwobr Europa Nostra am gadwraeth ac ailddefnydd yn 2019.Restored home of Welsh poet Hedd Wyn to be officially reopened ↗ITV News Cymru, 6 Medi 2017 (Saesneg)ITV News, 6 Medi 2017: mae’r Ysgwrn yn ailagor yn swyddogol heddiw, gan mlynedd wedi cyhoeddi Hedd Wyn yn enillydd y gadair yn Eisteddfod Penbedw, yn cael ei agor gan y Prif Weinidog, Carwyn Jones; cafodd yr adfer £3 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri a £300,000 gan Lywodraeth Cymru, gydag arddangosfa a chanolfan ymwelwyr newydd.
Ymweld
Mae gan yr Ysgwrn ganolfan ymwelwyr ac arddangosfa, ac mae’r ffermdy yn cadw’r Gadair Ddu, a wnaed gan y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren. Yn 2019 enillodd ei adfer Wobr Treftadaeth Ewrop. Yn Nhrawsfynydd saif cerflun Hedd Wyn, a ddadorchuddiwyd gan ei fam yn 1923.FfynonellauRestored home of Welsh poet Hedd Wyn to be officially reopened ↗ITV News Cymru, 6 Medi 2017 (Saesneg)ITV News, 6 Medi 2017: mae’r Ysgwrn yn ailagor yn swyddogol heddiw, gan mlynedd wedi cyhoeddi Hedd Wyn yn enillydd y gadair yn Eisteddfod Penbedw, yn cael ei agor gan y Prif Weinidog, Carwyn Jones; cafodd yr adfer £3 miliwn gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri a £300,000 gan Lywodraeth Cymru, gydag arddangosfa a chanolfan ymwelwyr newydd.Yr Ysgwrn, Trawsfynydd, Wales, United Kingdom ↗Gwobrau Treftadaeth Ewrop / Gwobrau Europa Nostra, 2019 (Saesneg)Gwobrau Treftadaeth Ewrop: codwyd yr Ysgwrn ddechrau’r 19eg ganrif, ac mae’n rhestredig Gradd II*; croesawodd teulu Hedd Wyn ymwelwyr a chadw’r tŷ fel yr oedd yn 1917; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ef yn 2012, cyn canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf; atgyweiriwyd y ffermdy a’r tai allan, gwnaed cyfleusterau ymwelwyr a dysgu ac arddangosfeydd newydd, daeth y tir yn ôl i ddefnydd ac ailblannwyd ei dirwedd, ac adferwyd y Gadair Ddu, dan gynfas ddu ac wedi’i gwneud gan ffoadur o Wlad Belg, gyda gweddill cynnwys y tŷ; ymgynghorwyd â nai Hedd Wyn, Gerald Williams, drwy’r gwaith; enillodd Wobr Treftadaeth Ewrop / Gwobr Europa Nostra am gadwraeth ac ailddefnydd yn 2019.Hedd Wyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ellis Humphrey Evans, a aned yn Nhrawsfynydd ar 13 Ionawr 1887; ffermiai ei deulu’r Ysgwrn yng Nghwm Prysor; ym mis Mehefin 1917 ymunodd â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Cymreig, yn yr 38ain Adran (Gymreig); fe’i lladdwyd ar Gefn Pilckem ar 31 Gorffennaf 1917, yn oriau cyntaf Trydedd Frwydr Ypres, ac mae’n gorwedd ym Mynwent Artillery Wood ger Boezinge; enillodd ei awdl Yr Arwr, dan y ffugenw Fleur de Lys, y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw; yn y seremoni ar 6 Medi 1917 cyhoeddwyd ei farw a gorchuddiwyd y gadair â du, “Eisteddfod y Gadair Ddu”; y saer o Fflandrys Eugeen Vanfleteren a wnaeth y gadair; prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri’r Ysgwrn yn 2012; dadorchuddiodd ei fam ei gerflun yn Nhrawsfynydd yn 1923; Alan Llwyd a ysgrifennodd y ffilm Hedd Wyn (1992).
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


