Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Degannwy

Dau fryn uwchben aber afon Conwy lle, yn ôl traddodiad Cymru, y cadwai Maelgwn Gwynedd ei lys, ac y canodd y Taliesin ifanc yn well na’i feirdd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 530 53.297° N, 3.825° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Dau fryn Degannwy, lle cadwai Maelgwn Gwynedd ei lys
Dau fryn Degannwy, lle cadwai Maelgwn Gwynedd ei lys · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Degannwy: caer y Decanti, hen lwyth ar yr arfordir hwn

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Degannwy, y graig ddau gopa wrth aber Conwy, oedd llys brenhinol Maelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd yn y chweched ganrif. O oes Maelgwn hyd oes Llywelyn ap Gruffudd bu’n gadarnle i reolwyr Gwynedd, yn gwarchod y groesfan ar yr afon.

Llys brenhinolMaelgwn Gwynedd, 6ed ganrif
Uchder110 m, ar graig folcanig
Cipiwyd olafGan Lywelyn ap Gruffudd, 1263

Caer Maelgwn

Roedd pobl yn byw ar y graig yn y cyfnod Rhufeinig, a chododd Maelgwn Gwynedd ei gaer o bren ar ei chopa gorllewinol. Mae crochenwaith o Fôr y Canoldir, a gafwyd yma yn y 1960au, yn dangos pa mor bell y cyrhaeddai llinach frenhinol Gwynedd. Gerllaw mae Bryn Maelgwyn, sy’n dal i ddwyn enw’r brenin.

Taliesin ac Elffin

Dywed Hanes Taliesin sut y daliodd Maelgwn Elffin ap Gwyddno yma dan dri ar ddeg clo, a sut y rhyddhaodd dawn y bardd ifanc Taliesin ei noddwr. Yn 812 llosgwyd yr hen gaer pan drawodd mellten hi.

Castell Llywelyn

Cododd y Normaniaid gastell yma, ond yn 1094 gyrrodd y Cymry hwy allan o Wynedd. Cipiodd Llywelyn Fawr Ddegannwy a’i godi mewn carreg, ac efallai fod pen cerfiedig bychan a gafwyd yno yn portreadu’r tywysog ei hun, yr unig ddelwedd ohono i oroesi. Tynnodd ei fab Dafydd y castell i lawr yn 1241 yn hytrach na gadael i fyddin Seisnig ei gael.

Llywelyn ap Gruffudd yn ei adennill

Yna cododd Harri III o Loegr gastell newydd mawr ar y ddau gopa, gyda thŵr crwn, porth dau dŵr a thref fechan. Yn 1263 cipiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ef a’i ddinistrio bron yn llwyr. Ugain mlynedd yn ddiweddarach aeth llawer o’i gerrig i furiau Conwy.

Degannwy heddiw

Dim ond muriau drylliedig sydd bellach ar y ddwy graig, Tŵr Mansel ar y ddwyreiniol a’r prif gwrt ar y orllewinol. Mae’r castell yn heneb gofrestredig ar dir comin, ac mae llwybrau’n dringo ato o Ddegannwy ac o’r lôn i Lanrhos, gyda golygfeydd eang dros aber Conwy.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf