

Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Castell Dolforwyn
Castell Llywelyn ap Gruffudd uwchben afon Hafren, a godwyd yn 1273. Pan orchmynnodd y brenin iddo roi’r gorau iddi, atebodd Llywelyn nad oedd angen caniatâd neb arno i adeiladu ar ei dir ei hun.
Llun: Cerflun marmor Henry Pegram o Lywelyn ap Gruffudd yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · 14GTR, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Dolforwyn: dôl y forwyn (dôl + morwyn)
Dolforwyn
- Dol dôl
- forwyn morwyno morwyn (treiglad meddal: m → f)
Saif Castell Dolforwyn ar grib goediog uwchben Aber-miwl, yn edrych dros ddyffryn uchaf afon Hafren. Fe’i codwyd gan Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, yn 1273 pan oedd ar anterth ei rym, yn ddatganiad eglur o’i hawliau yng ngororau Powys.FfynonellauDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.Castell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.
| Codwyd | 1273, gan Lywelyn ap GruffuddFfynonellauCastell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.Dolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg. |
|---|---|
| Cantref | CedewainFfynhonnellCastell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl. |
| Enw | Dôl-forwyn, dôl y forwynFfynhonnellDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg. |
Tywysog Cymru ym Mhowys
Erbyn 1263 roedd Llywelyn wedi ennill Cedewain a Cheri, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru. Pan ddywedodd swyddogion y Goron nad oedd ganddo hawl i godi castell yma, fe’i cododd beth bynnag, yn agos at orsaf ffin y brenin yn Nhrefaldwyn, gyda thref fechan wrth ei ymyl.FfynonellauDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.Castell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.
Castell Cymreig
Mae Dolforwyn yn enghraifft wych o gastell a godwyd gan y tywysogion Cymreig. Naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D. Mae rhestr a luniwyd yn 1322 yn enwi ei ystafelloedd: arfdy yn y tŵr crwn, neuadd, capel, siambr arglwyddes, cegin, bragdy, popty ac ysguboriau.FfynonellauDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.Castell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.
Gwarchae 1277
Yn rhyfel 1277 gwarchaewyd ar Ddolforwyn gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson. Credir i lythyr a ysgrifennwyd o’r castell yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru, y gŵr a aeth ymlaen i godi cestyll mawr Edward I. Cafodd y cloddwyr lawer o beli catapwlt carreg o’r gwarchae yn ddiweddarach.FfynonellauDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.Castell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.
Dôl y forwyn
Cofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma yn Nôl-forwyn y boddwyd y dywysoges Habren yn yr afon, sydd wedi dwyn ei henw, Hafren, byth ers hynny.FfynhonnellDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.
Wedi’i ganfod eto
Rhoddodd yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd y safle i’r genedl yn 1955. O 1981 hyd 2002 fe’i cloddiwyd dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr a dis bach ymhlith y darganfyddiadau. Cadw sy’n gofalu amdano heddiw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybr o Aber-miwl, ac ers 2024 mae’n defnyddio’i enw Cymraeg yn Saesneg hefyd.FfynonellauDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.Castell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


