
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Abaty Cwm-hir
Abaty Sistersaidd mewn cwm tawel ym Maelienydd. Yma, yn ôl hen draddodiad, y claddodd y mynachod gorff Llywelyn ap Gruffudd ym mis Rhagfyr 1282.
Llun: Muriau corff Abaty Cwm-hir sydd wedi goroesi, lle dywedir bod corff Llywelyn ap Gruffudd yn gorwedd · John H Darch, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Gorwedd Abaty Cwm-hir mewn cwm tawel ym mryniau Maelienydd, i’r gogledd o Landrindod. Abaty’r tywysogion Cymreig ydoedd, gydag eglwys a gynlluniwyd ar raddfa eglwys gadeiriol, ac yma y claddwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, yn 1282.FfynonellauCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.Abaty Cwm-hir ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd i’r gogledd o Landrindod, Powys; ail-sefydlwyd gan fynaich o Abaty Hendy-gwyn yn 1176; sefydlwyd Abaty Cymer gan fynaich oddi yma yn 1198; cafodd nawdd Llywelyn Fawr, ac eglwys yr abaty yw’r fwyaf yng Nghymru, 75 metr o hyd; claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd yma wedi ei ladd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282; bu cloddio yn yr 1820au a’r 1890au, ac mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys wedi’i astudio ers 1988.
| Sefydlwyd | 1176FfynonellauCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.Abaty Cwm-hir ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd i’r gogledd o Landrindod, Powys; ail-sefydlwyd gan fynaich o Abaty Hendy-gwyn yn 1176; sefydlwyd Abaty Cymer gan fynaich oddi yma yn 1198; cafodd nawdd Llywelyn Fawr, ac eglwys yr abaty yw’r fwyaf yng Nghymru, 75 metr o hyd; claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd yma wedi ei ladd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282; bu cloddio yn yr 1820au a’r 1890au, ac mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys wedi’i astudio ers 1988. |
|---|---|
| Eglwys | 75 metr o hyd, y fwyaf yng NghymruFfynhonnellAbaty Cwm-hir ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd i’r gogledd o Landrindod, Powys; ail-sefydlwyd gan fynaich o Abaty Hendy-gwyn yn 1176; sefydlwyd Abaty Cymer gan fynaich oddi yma yn 1198; cafodd nawdd Llywelyn Fawr, ac eglwys yr abaty yw’r fwyaf yng Nghymru, 75 metr o hyd; claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd yma wedi ei ladd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282; bu cloddio yn yr 1820au a’r 1890au, ac mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys wedi’i astudio ers 1988. |
| Urdd | Sistersaidd, y mynaich gwynionFfynonellauCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.Abaty Cwm-hir ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd i’r gogledd o Landrindod, Powys; ail-sefydlwyd gan fynaich o Abaty Hendy-gwyn yn 1176; sefydlwyd Abaty Cymer gan fynaich oddi yma yn 1198; cafodd nawdd Llywelyn Fawr, ac eglwys yr abaty yw’r fwyaf yng Nghymru, 75 metr o hyd; claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd yma wedi ei ladd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282; bu cloddio yn yr 1820au a’r 1890au, ac mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys wedi’i astudio ers 1988. |
Abaty Cymreig
Yn 1176 ymsefydlodd mynaich o Hendy-gwyn yma dan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd, a bwriadwyd yr abaty i chwe deg o fynaich. Yn ddiweddarach aeth mynaich allan o Gwm-hir i sefydlu Abaty Cymer ger Dolgellau.FfynonellauCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.Abaty Cwm-hir ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd i’r gogledd o Landrindod, Powys; ail-sefydlwyd gan fynaich o Abaty Hendy-gwyn yn 1176; sefydlwyd Abaty Cymer gan fynaich oddi yma yn 1198; cafodd nawdd Llywelyn Fawr, ac eglwys yr abaty yw’r fwyaf yng Nghymru, 75 metr o hyd; claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd yma wedi ei ladd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282; bu cloddio yn yr 1820au a’r 1890au, ac mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys wedi’i astudio ers 1988.
Eglwys Llywelyn Fawr
Cymerodd tywysogion Gwynedd yr abaty dan eu gofal. Ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys fawr, gan Lywelyn Fawr yn ôl pob tebyg, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol; gwnâi ei chorff o bedair cilfach ar ddeg, 75 metr o hyd, hi’n eglwys fwyaf Cymru.FfynonellauCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.Abaty Cwm-hir ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd i’r gogledd o Landrindod, Powys; ail-sefydlwyd gan fynaich o Abaty Hendy-gwyn yn 1176; sefydlwyd Abaty Cymer gan fynaich oddi yma yn 1198; cafodd nawdd Llywelyn Fawr, ac eglwys yr abaty yw’r fwyaf yng Nghymru, 75 metr o hyd; claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd yma wedi ei ladd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282; bu cloddio yn yr 1820au a’r 1890au, ac mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys wedi’i astudio ers 1988.
Ffyddlon i achos Cymru
Yn 1231 dirwywyd yr abad £200 gan goron Lloegr am gynorthwyo achos Cymru, pan helpodd Lywelyn Fawr i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli.FfynhonnellCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.
Gorffwysfa’r tywysog olaf
Wedi lladd Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282, claddwyd ei gorff yma yn eglwys yr abaty. Mae carreg fodern yn y corff adfeiliedig yn ei goffáu bellach, a daw pobl ati bob Rhagfyr.FfynonellauCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.Abaty Cwm-hir ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: abaty Sistersaidd i’r gogledd o Landrindod, Powys; ail-sefydlwyd gan fynaich o Abaty Hendy-gwyn yn 1176; sefydlwyd Abaty Cymer gan fynaich oddi yma yn 1198; cafodd nawdd Llywelyn Fawr, ac eglwys yr abaty yw’r fwyaf yng Nghymru, 75 metr o hyd; claddwyd corff Llywelyn ap Gruffudd yma wedi ei ladd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282; bu cloddio yn yr 1820au a’r 1890au, ac mae Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys wedi’i astudio ers 1988.Cilmeri ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, tua 2 filltir i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Irfon; Cilmeri hefyd yw enw’r llecyn ger y pentref lle lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar 11 Rhagfyr 1282, ychydig islaw’r garreg a’r rhyd dros Afon Irfon; codwyd cofeb i’r tywysog yn 1956 gan wladgarwyr Cymreig; ers hynny mae’n denu llawer o ymwelwyr ar 11 Rhagfyr, Diwrnod Llywelyn Ein Llyw Olaf, i dalu teyrnged; Cilmeri yw enw awdl a chyfrol o gerddi nodedig gan y prifardd Gerallt Lloyd Owen (Cilmeri a Cherddi Eraill, 1991); ar y dydd Sadwrn agosaf at 11 Rhagfyr bob blwyddyn cynhelir coffâd, gyda chwrdd yn eglwys hynafol Llanynys, gorymdaith o dafarn y Prince Llywelyn at y maen coffa a choffâd ger y maen, a digwyddiadau eraill yn Aberedw ac Abaty Cwm-hir ar y Sul; gerllaw mae tomen a beili Caer Beris a chrug crwn Gwaun Neli.
Bwâu yn Llanidloes
Caewyd yr abaty yn 1536, a dim ond rhannau o gorff yr eglwys sy’n sefyll o hyd. Yn 1542, credir, cariwyd rhes o’i fwâu o’r 13eg ganrif i Lanidloes a’u gosod yn eglwys Sant Idloes, lle gellir eu gweld heddiw.FfynhonnellCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


