Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Abaty Cwm-hir

Abaty Sistersaidd mewn cwm tawel ym Maelienydd. Yma, yn ôl hen draddodiad, y claddodd y mynachod gorff Llywelyn ap Gruffudd ym mis Rhagfyr 1282.

Llun: Muriau corff Abaty Cwm-hir sydd wedi goroesi, lle dywedir bod corff Llywelyn ap Gruffudd yn gorwedd · John H Darch, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1176 52.331° N, 3.390° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Cwm-hir: y cwm hir

Cwm-hir

  • Cwm cwm
  • hir hir

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Gorwedd Abaty Cwm-hir mewn cwm tawel ym mryniau Maelienydd, i’r gogledd o Landrindod. Abaty’r tywysogion Cymreig ydoedd, gydag eglwys a gynlluniwyd ar raddfa eglwys gadeiriol, ac yma y claddwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, yn 1282.

Sefydlwyd1176
Eglwys75 metr o hyd, y fwyaf yng Nghymru
UrddSistersaidd, y mynaich gwynion

Abaty Cymreig

Yn 1176 ymsefydlodd mynaich o Hendy-gwyn yma dan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd, a bwriadwyd yr abaty i chwe deg o fynaich. Yn ddiweddarach aeth mynaich allan o Gwm-hir i sefydlu Abaty Cymer ger Dolgellau.

Eglwys Llywelyn Fawr

Cymerodd tywysogion Gwynedd yr abaty dan eu gofal. Ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys fawr, gan Lywelyn Fawr yn ôl pob tebyg, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol; gwnâi ei chorff o bedair cilfach ar ddeg, 75 metr o hyd, hi’n eglwys fwyaf Cymru.

Ffyddlon i achos Cymru

Yn 1231 dirwywyd yr abad £200 gan goron Lloegr am gynorthwyo achos Cymru, pan helpodd Lywelyn Fawr i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli.

Gorffwysfa’r tywysog olaf

Wedi lladd Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn Rhagfyr 1282, claddwyd ei gorff yma yn eglwys yr abaty. Mae carreg fodern yn y corff adfeiliedig yn ei goffáu bellach, a daw pobl ati bob Rhagfyr.

Bwâu yn Llanidloes

Caewyd yr abaty yn 1536, a dim ond rhannau o gorff yr eglwys sy’n sefyll o hyd. Yn 1542, credir, cariwyd rhes o’i fwâu o’r 13eg ganrif i Lanidloes a’u gosod yn eglwys Sant Idloes, lle gellir eu gweld heddiw.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf