

Cymru Glyndŵr
Pilleth, Bryn Glas
Y llethr ym Maesyfed lle enillodd byddin Owain Glyndŵr frwydr Bryn Glas ar 22 Mehefin 1402, un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry ar faes agored. Daliwyd Edmund Mortimer, a phriododd yn ddiweddarach â Chatrin, merch Owain.
Llun: Cerflun efydd Owain Glyndŵr ar gefn ei geffyl yn y sgwâr yng Nghorwen · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ar y bryniau o gwmpas Bryn Glas, uwchben eglwys fach Pyllalai, enillodd byddin Owain Glyndŵr un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig ar faes agored, ar 22 Mehefin 1402.FfynonellauBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.Brwydr Bryn Glas ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Bryn Glas (SO 253682), hefyd Pilleth mewn cofnodion Saesneg neu weithiau Pyllalai, brwydr fawr yn Rhyfel Annibyniaeth Owain Glyndŵr a welodd fuddugoliaeth bwysig i’r Cymry dros y Saeson dan Syr Edmund Mortimer; ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger pentref Pilalau, ar odre gogleddol Fforest Clud, ger Llanandras a’r ffin rhwng Swydd Henffordd a Phowys; roedd rhan o fyddin Owain, gyda llawer o saethwyr â’u bwâu hir pwerus, ar lethrau’r bryn a’r gweddill yn cuddio mewn dyffryn ar ymyl y bryn o’r golwg yn y dail trwchus; ar adeg hollbwysig trodd llawer o’r saethwyr Cymreig ym myddin Mortimer eu bwâu ar eu cyn-gymheiriaid; dyma un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry yn erbyn byddin Lloegr hyd heddiw.Pilleth; Pyllalai; Battle at Bryn Glas ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Rhestr Meysydd Brwydrau (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 306352): bu ymchwil yn 2009 a gwaith maes a chloddio yn 2012, 2013 a 2014 yn sail i Restr Meysydd Brwydrau Hanesyddol Cymru; dywed y cronicl llawnaf, a ysgrifennwyd yn Evesham tua 1413, i Owain Glyndŵr ddod i lawr o’r mynyddoedd ar 22 Mehefin 1402 ac i Edmund Mortimer gael ei ddal; mae Cronicl Wigmore yn enwi Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo, efallai’r bryn ychydig i’r gorllewin o eglwys y Santes Fair; mae Nicholas Bysshop, tua 1432, yn ei gosod ar fryn â ffynnon ger bryn arall, Graig Hill yn ôl pob tebyg; mae’r Prose Brut yn enwi’r ‘Blacke Hyll’; mae’r safle mwyaf tebygol rywle ger y tri bryn hyn.
| Brwydr Bryn Glas | 22 Mehefin 1402FfynonellauPilleth; Pyllalai; Battle at Bryn Glas ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Rhestr Meysydd Brwydrau (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 306352): bu ymchwil yn 2009 a gwaith maes a chloddio yn 2012, 2013 a 2014 yn sail i Restr Meysydd Brwydrau Hanesyddol Cymru; dywed y cronicl llawnaf, a ysgrifennwyd yn Evesham tua 1413, i Owain Glyndŵr ddod i lawr o’r mynyddoedd ar 22 Mehefin 1402 ac i Edmund Mortimer gael ei ddal; mae Cronicl Wigmore yn enwi Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo, efallai’r bryn ychydig i’r gorllewin o eglwys y Santes Fair; mae Nicholas Bysshop, tua 1432, yn ei gosod ar fryn â ffynnon ger bryn arall, Graig Hill yn ôl pob tebyg; mae’r Prose Brut yn enwi’r ‘Blacke Hyll’; mae’r safle mwyaf tebygol rywle ger y tri bryn hyn.Brwydr Bryn Glas ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Bryn Glas (SO 253682), hefyd Pilleth mewn cofnodion Saesneg neu weithiau Pyllalai, brwydr fawr yn Rhyfel Annibyniaeth Owain Glyndŵr a welodd fuddugoliaeth bwysig i’r Cymry dros y Saeson dan Syr Edmund Mortimer; ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger pentref Pilalau, ar odre gogleddol Fforest Clud, ger Llanandras a’r ffin rhwng Swydd Henffordd a Phowys; roedd rhan o fyddin Owain, gyda llawer o saethwyr â’u bwâu hir pwerus, ar lethrau’r bryn a’r gweddill yn cuddio mewn dyffryn ar ymyl y bryn o’r golwg yn y dail trwchus; ar adeg hollbwysig trodd llawer o’r saethwyr Cymreig ym myddin Mortimer eu bwâu ar eu cyn-gymheiriaid; dyma un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry yn erbyn byddin Lloegr hyd heddiw. |
|---|---|
| Enwau Cymraeg | Pyllalai, PilalauFfynhonnellBrwydr Bryn Glas ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Bryn Glas (SO 253682), hefyd Pilleth mewn cofnodion Saesneg neu weithiau Pyllalai, brwydr fawr yn Rhyfel Annibyniaeth Owain Glyndŵr a welodd fuddugoliaeth bwysig i’r Cymry dros y Saeson dan Syr Edmund Mortimer; ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger pentref Pilalau, ar odre gogleddol Fforest Clud, ger Llanandras a’r ffin rhwng Swydd Henffordd a Phowys; roedd rhan o fyddin Owain, gyda llawer o saethwyr â’u bwâu hir pwerus, ar lethrau’r bryn a’r gweddill yn cuddio mewn dyffryn ar ymyl y bryn o’r golwg yn y dail trwchus; ar adeg hollbwysig trodd llawer o’r saethwyr Cymreig ym myddin Mortimer eu bwâu ar eu cyn-gymheiriaid; dyma un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry yn erbyn byddin Lloegr hyd heddiw. |
| Cloch yr eglwys | Bwriwyd tua 1450FfynhonnellSt Mary’s Church, Pilleth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 96544): dywedir bod eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn dyddio o’r 14eg ganrif, ac mae ger maes brwydr 1402; llosgwyd yn rhannol eto yn 1894, ac yna’i hadfer a’i gwyngalchu â tho newydd; bedyddfaen wythochrog o’r 14eg ganrif, ffiol ddŵr sanctaidd o tua 1200, dwy gadair o’r 17eg ganrif a chist bren ganoloesol; o dair cloch yn y ffrâm ganoloesol mae un ar ôl, o tua 1450, a fwriwyd gan Richard le Beleyetere o Gaerwrangon ac sy’n dwyn y geiriau ‘Sancta Radegunda ora pro nobis’; ffynnon sanctaidd ar ochr ogleddol y tŵr. |
Bryn Glas ym Maelienydd
Mae’r croniclwyr yn gosod y frwydr ar dri bryn cyfagos: Bryn Glas, bryn â ffynnon ger Graig Hill, a’r Black Hill. Wedi ymchwil a chloddio yn 2012, 2013 a 2014, barnodd y Comisiwn Brenhinol fod y safle mwyaf tebygol rywle ger y tri bryn hyn.FfynhonnellPilleth; Pyllalai; Battle at Bryn Glas ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Rhestr Meysydd Brwydrau (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 306352): bu ymchwil yn 2009 a gwaith maes a chloddio yn 2012, 2013 a 2014 yn sail i Restr Meysydd Brwydrau Hanesyddol Cymru; dywed y cronicl llawnaf, a ysgrifennwyd yn Evesham tua 1413, i Owain Glyndŵr ddod i lawr o’r mynyddoedd ar 22 Mehefin 1402 ac i Edmund Mortimer gael ei ddal; mae Cronicl Wigmore yn enwi Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo, efallai’r bryn ychydig i’r gorllewin o eglwys y Santes Fair; mae Nicholas Bysshop, tua 1432, yn ei gosod ar fryn â ffynnon ger bryn arall, Graig Hill yn ôl pob tebyg; mae’r Prose Brut yn enwi’r ‘Blacke Hyll’; mae’r safle mwyaf tebygol rywle ger y tri bryn hyn.
Ar y bryn a elwir Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo.
Cronicl WigmoreFfynhonnellPilleth; Pyllalai; Battle at Bryn Glas ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Rhestr Meysydd Brwydrau (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 306352): bu ymchwil yn 2009 a gwaith maes a chloddio yn 2012, 2013 a 2014 yn sail i Restr Meysydd Brwydrau Hanesyddol Cymru; dywed y cronicl llawnaf, a ysgrifennwyd yn Evesham tua 1413, i Owain Glyndŵr ddod i lawr o’r mynyddoedd ar 22 Mehefin 1402 ac i Edmund Mortimer gael ei ddal; mae Cronicl Wigmore yn enwi Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo, efallai’r bryn ychydig i’r gorllewin o eglwys y Santes Fair; mae Nicholas Bysshop, tua 1432, yn ei gosod ar fryn â ffynnon ger bryn arall, Graig Hill yn ôl pob tebyg; mae’r Prose Brut yn enwi’r ‘Blacke Hyll’; mae’r safle mwyaf tebygol rywle ger y tri bryn hyn.
Cynllun brwydr Owain
Gosododd Owain ran o’i fyddin, gyda llawer o saethwyr â’r bwa hir, ar lethrau’r bryn, lle’r oeddent yn saethu ymhellach na’r Saeson, a chuddio’r gweddill mewn dyffryn dan ddail trwchus. Wrth i wŷr Edmund Mortimer ddringo’r llethr, ymosododd y llu cudd ar eu hystlys a’u cefn, ac ar yr adeg hollbwysig trodd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun eu bwâu ar y Saeson.FfynonellauBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.Brwydr Bryn Glas ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Bryn Glas (SO 253682), hefyd Pilleth mewn cofnodion Saesneg neu weithiau Pyllalai, brwydr fawr yn Rhyfel Annibyniaeth Owain Glyndŵr a welodd fuddugoliaeth bwysig i’r Cymry dros y Saeson dan Syr Edmund Mortimer; ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger pentref Pilalau, ar odre gogleddol Fforest Clud, ger Llanandras a’r ffin rhwng Swydd Henffordd a Phowys; roedd rhan o fyddin Owain, gyda llawer o saethwyr â’u bwâu hir pwerus, ar lethrau’r bryn a’r gweddill yn cuddio mewn dyffryn ar ymyl y bryn o’r golwg yn y dail trwchus; ar adeg hollbwysig trodd llawer o’r saethwyr Cymreig ym myddin Mortimer eu bwâu ar eu cyn-gymheiriaid; dyma un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry yn erbyn byddin Lloegr hyd heddiw.
Mortimer yn ymuno ag Owain
Daliwyd Edmund Mortimer yn y frwydr. Pan wrthododd Harri IV dalu amdano, ymunodd Mortimer ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.FfynonellauBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.Pilleth; Pyllalai; Battle at Bryn Glas ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Rhestr Meysydd Brwydrau (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 306352): bu ymchwil yn 2009 a gwaith maes a chloddio yn 2012, 2013 a 2014 yn sail i Restr Meysydd Brwydrau Hanesyddol Cymru; dywed y cronicl llawnaf, a ysgrifennwyd yn Evesham tua 1413, i Owain Glyndŵr ddod i lawr o’r mynyddoedd ar 22 Mehefin 1402 ac i Edmund Mortimer gael ei ddal; mae Cronicl Wigmore yn enwi Bryn Glas ym Maelienydd ger Trefyclo, efallai’r bryn ychydig i’r gorllewin o eglwys y Santes Fair; mae Nicholas Bysshop, tua 1432, yn ei gosod ar fryn â ffynnon ger bryn arall, Graig Hill yn ôl pob tebyg; mae’r Prose Brut yn enwi’r ‘Blacke Hyll’; mae’r safle mwyaf tebygol rywle ger y tri bryn hyn.
Eglwys y Santes Fair
Dywedir bod yr eglwys ar Fryn Glas yn dyddio o’r 14eg ganrif. Ynddi mae bedyddfaen wythochrog o’r 14eg ganrif, ffiol ddŵr sanctaidd o tua 1200 a chloch o tua 1450, a fwriwyd gan Richard le Beleyetere o Gaerwrangon ac sy’n dwyn y geiriau Sancta Radegunda ora pro nobis, ac mae ffynnon sanctaidd yn tarddu ar ochr ogleddol ei thŵr.FfynonellauSt Mary’s Church, Pilleth ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 96544): dywedir bod eglwys y Santes Fair ym Mhyllalai yn dyddio o’r 14eg ganrif, ac mae ger maes brwydr 1402; llosgwyd yn rhannol eto yn 1894, ac yna’i hadfer a’i gwyngalchu â tho newydd; bedyddfaen wythochrog o’r 14eg ganrif, ffiol ddŵr sanctaidd o tua 1200, dwy gadair o’r 17eg ganrif a chist bren ganoloesol; o dair cloch yn y ffrâm ganoloesol mae un ar ôl, o tua 1450, a fwriwyd gan Richard le Beleyetere o Gaerwrangon ac sy’n dwyn y geiriau ‘Sancta Radegunda ora pro nobis’; ffynnon sanctaidd ar ochr ogleddol y tŵr.Battle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.
Ymweld
Mae Pyllalai ar odre gogleddol Fforest Clud, ger Llanandras a’r ffin. Mae clwstwr o goed Wellingtonia ar y llethr yn nodi lle dywedir bod meirw’r frwydr yn gorwedd.FfynonellauBrwydr Bryn Glas ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Brwydr Bryn Glas (SO 253682), hefyd Pilleth mewn cofnodion Saesneg neu weithiau Pyllalai, brwydr fawr yn Rhyfel Annibyniaeth Owain Glyndŵr a welodd fuddugoliaeth bwysig i’r Cymry dros y Saeson dan Syr Edmund Mortimer; ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402 ger pentref Pilalau, ar odre gogleddol Fforest Clud, ger Llanandras a’r ffin rhwng Swydd Henffordd a Phowys; roedd rhan o fyddin Owain, gyda llawer o saethwyr â’u bwâu hir pwerus, ar lethrau’r bryn a’r gweddill yn cuddio mewn dyffryn ar ymyl y bryn o’r golwg yn y dail trwchus; ar adeg hollbwysig trodd llawer o’r saethwyr Cymreig ym myddin Mortimer eu bwâu ar eu cyn-gymheiriaid; dyma un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry yn erbyn byddin Lloegr hyd heddiw.Battle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


