Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1255
Mae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.
Llun: Bwlch Derwin yn Eifionydd, maes brwydr 1255. · Eric Jones, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ym Mehefin 1255 cyfarfu Llywelyn ap Gruffudd â’i frodyr Owain Goch a Dafydd mewn brwydr ym Mryn Derwin. O fewn awr ef oedd unig reolwr Gwynedd.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.
| Pryd | Mehefin 1255 |
|---|---|
| Ble | Bwlch Derwin, Eifionydd |
| Pwy | Llywelyn ap Gruffudd, yn erbyn Owain Goch a Dafydd |
Er 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhwng y brodyr, fel y gosododd Cytundeb Woodstock.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.
Ni pharodd y frwydr fwy nag awr. Enillodd Llywelyn, a daliwyd ei ddau frawd. Rhyddhawyd Dafydd yn fuan.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.
Yn 1257 ac 1260 enillodd Llywelyn diroedd a gollwyd yn ôl, a rhoddodd ei deyrnasiad nerth a sefydlogrwydd i Wynedd hyd y 1270au.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Mehefin 1255, ym Mwlch Derwin yn Eifionydd; Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn ei frodyr Owain Goch a Dafydd; ers 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhyngddynt gan Gytundeb Woodstock; ni pharodd y frwydr fwy nag awr; enillodd Llywelyn a charcharwyd y ddau frawd, Dafydd yn cael ei ryddhau’n fuan ac Owain yn 1277 wedi tua ugain mlynedd; adenillodd ymgyrchoedd Llywelyn yn 1257 ac 1260 diroedd a gollwyd.

Llywelyn oedd yr ail o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, gydag Owain Goch, Dafydd a Rhodri. Clywir amdano gyntaf tua 1244, yn dal tiroedd yn Nyffryn Clwyd, ac yn rhyfel 1245 safodd gyda’i ewythr Dafydd. Fe’i gelwir weithiau’n Llywelyn II.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, gydag Owain Goch, Dafydd a Rhodri; clywir amdano gyntaf tua 1244, yn dal tiroedd yn Nyffryn Clwyd; cefnogodd ei ewythr Dafydd yn rhyfel 1245; cadwodd Cytundeb Woodstock (1247) y brodyr i Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, gydag Eryri a Môn, a chymerodd Harri’r Berfeddwlad; ym mis Tachwedd 1256 croesodd Gonwy â byddin, gyda’i frawd Dafydd, ac erbyn dechrau Rhagfyr daliai Wynedd gyfan i’r dwyrain o Gonwy ac eithrio castell brenhinol Diserth; yn 1257 cipiodd Wrtheyrnion, gan yrru Roger Mortimer allan, a helpu Powys a Deheubarth yn erbyn y Normaniaid, hyd at Fôr Hafren, meddir; daeth llu Seisnig o’r Alban i Ddegannwy ond ni chroesodd Gonwy, a gosodwyd cadoediad am 1258; yn gynnar yn 1258 defnyddiodd y teitl Tywysog Cymru gyntaf mewn cytundeb ag uchelwyr Albanaidd plaid y Comyn; ym mis Ionawr 1260 gyrrodd Roger Mortimer o Fuellt; helpodd Gymry Maelienydd pan godasant, a rhoddodd arweinwyr Cymreig arglwyddiaeth Brycheiniog lw iddo; ar 12 Rhagfyr 1263 yn Ystumanner gwnaeth Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys wrogaeth a thyngu llw iddo; wedi buddugoliaeth Simon de Montfort yn Lewes yn 1264, gwnaeth Cytundeb Pipton ar 22 Mehefin 1265 gynghrair, gan gynnig cestyll Penarlâg, Ellesmere a Threfaldwyn i Lywelyn a chydnabod ei reolaeth dros y Dywysogaeth; yn ddiweddarach yn 1265 trechodd Hamo le Strange a Maurice FitzGerald yn y gogledd a chwalu byddin Roger Mortimer ger Trefaldwyn; gelwid ef gynt yn Llywelyn II. Roedd gan y brodyr chwaer, Gwladus, a briododd Rhys ap Rhys Mechyll.FfynhonnellGruffydd ap Llywelyn (died 1244), prince ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGruffydd ap Llywelyn, mab Llywelyn ap Iorwerth a Thangwystl, merch Llywarch Goch o Ros, a anwyd beth amser cyn priodas ei dad â Siwan yn 1206; fe’i henwir gyntaf yn un o’r gwystlon a roddwyd i John yn 1211, yn garcharor o hyd ym mis Awst 1213, ac fe’i rhyddhawyd yn y cytundeb cyffredinol yn 1215; yng Nghymru’r Oesoedd Canol gallai mab cydnabyddedig obeithio am gefnogaeth wrth hawlio cyfran o etifeddiaeth ei dad; nid oedd Llywelyn am ei gau allan o rym, ac wedi colli arglwyddiaethau Ardudwy a Meirionnydd a chyfnod hir dan glo yn Negannwy o 1228 hyd 1234 fe’i gwnaed yn arglwydd Llŷn a rhoddwyd iddo diroedd eang Powys uchaf; daliwyd ef a’i fab hynaf Owain yng Nghricieth tua adeg marw Llywelyn ym mis Ebrill 1240; ar 12 Awst 1241 gwnaeth ei wraig Senena gytundeb â Harri III i’w ryddhau, ond fe’i gwnaed yn garcharor yn Nhŵr Llundain, lle bu fyw am dros dair blynedd gyda’i wraig a rhai o’u plant, yn wystl yng ngwleidyddiaeth Lloegr a Chymru; daeth ei ymgais i ddianc ar 1 Mawrth 1244 i ben yn ei farwolaeth; bu iddo bedwar mab, Owain Goch, Llywelyn, Dafydd a Rhodri, a merch, Gwladus, a briododd â Rhys ap Rhys Mechyll; yn 1248 dygwyd ei weddillion i Gymru a’u gosod i orffwys yn Aberconwy.
Owain Goch oedd yr hynaf. Roedd wedi mynd i Loegr gyda’i dad, ac wedi marw Gruffudd yn 1244 arhosodd yng Nghaer. Pan fu farw Dafydd ap Llywelyn ym mis Chwefror 1246, roedd Llywelyn wrth law a chymerodd yr awenau, a rheolodd y ddau frawd gyda’i gilydd.FfynhonnellOwain Goch ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Goch, mab hynaf Gruffudd ap Llywelyn; aeth i Loegr gyda’i dad, ac wedi marw Gruffudd yn 1244 arhosodd yng Nghaer; pan fu farw Dafydd ap Llywelyn ym mis Chwefror 1246 roedd Llywelyn wrth law a chymerodd yr awenau, a rheolodd y brodyr gyda’i gilydd; yn Woodstock yn 1247 cadwyd hwy i Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, a rannwyd rhyngddynt, ac aeth y tir i’r dwyrain o’r afon i’r brenin, a’i rhoddodd i’w fab Edward; pan ddaeth Dafydd ap Gruffudd i’w oed bwriadai Harri roi rhan o Wynedd iddo, gwrthwynebodd Llywelyn, ac ymunodd Owain a Dafydd yn ei erbyn; rhyddhawyd yn 1277 dan Gytundeb Aberconwy, ac ymneilltuodd Owain i’w ystad yng ngogledd-orllewin Cymru a bu farw tua 1282.
Yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 gwnaeth y brodyr delerau â Harri III.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Unig fab Llywelyn ab Iorwerth a Siwan, a aned yng Nghastell Hen Blas, Cwnsyllt, ger Bagillt yn Sir y Fflint; cydnabuwyd gan Harri III yn etifedd Llywelyn yn 1220; priododd Isabella de Braose yn 1229; arhosodd Ednyfed Fychan y distain yn gefnogwr allweddol; anfonodd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc a dechrau trafod â’r Pab Innocent IV, ac arweiniodd hynny i Rufain gydnabod ei hawl i reoli Gogledd Cymru; erbyn Mawrth 1245 roedd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint; ym mis Awst 1245 ymosododd Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ac wedi cadoediad ciliodd yn yr hydref; bu farw’n sydyn yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu gyda’i dad yn Aberconwy; mae’r Brut yn ei alw’n ‘tarian Cymru’; canodd y bardd Dafydd Benfras farwnad iddo; rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd a chyfarfod â Harri III yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 i wneud telerau. Cadwasant Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, gydag Eryri a Môn, a chymerodd y brenin y Berfeddwlad i’r dwyrain o’r afon, a’i rhoi i’w fab Edward.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, gydag Owain Goch, Dafydd a Rhodri; clywir amdano gyntaf tua 1244, yn dal tiroedd yn Nyffryn Clwyd; cefnogodd ei ewythr Dafydd yn rhyfel 1245; cadwodd Cytundeb Woodstock (1247) y brodyr i Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, gydag Eryri a Môn, a chymerodd Harri’r Berfeddwlad; ym mis Tachwedd 1256 croesodd Gonwy â byddin, gyda’i frawd Dafydd, ac erbyn dechrau Rhagfyr daliai Wynedd gyfan i’r dwyrain o Gonwy ac eithrio castell brenhinol Diserth; yn 1257 cipiodd Wrtheyrnion, gan yrru Roger Mortimer allan, a helpu Powys a Deheubarth yn erbyn y Normaniaid, hyd at Fôr Hafren, meddir; daeth llu Seisnig o’r Alban i Ddegannwy ond ni chroesodd Gonwy, a gosodwyd cadoediad am 1258; yn gynnar yn 1258 defnyddiodd y teitl Tywysog Cymru gyntaf mewn cytundeb ag uchelwyr Albanaidd plaid y Comyn; ym mis Ionawr 1260 gyrrodd Roger Mortimer o Fuellt; helpodd Gymry Maelienydd pan godasant, a rhoddodd arweinwyr Cymreig arglwyddiaeth Brycheiniog lw iddo; ar 12 Rhagfyr 1263 yn Ystumanner gwnaeth Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys wrogaeth a thyngu llw iddo; wedi buddugoliaeth Simon de Montfort yn Lewes yn 1264, gwnaeth Cytundeb Pipton ar 22 Mehefin 1265 gynghrair, gan gynnig cestyll Penarlâg, Ellesmere a Threfaldwyn i Lywelyn a chydnabod ei reolaeth dros y Dywysogaeth; yn ddiweddarach yn 1265 trechodd Hamo le Strange a Maurice FitzGerald yn y gogledd a chwalu byddin Roger Mortimer ger Trefaldwyn; gelwid ef gynt yn Llywelyn II.Owain Goch ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Goch, mab hynaf Gruffudd ap Llywelyn; aeth i Loegr gyda’i dad, ac wedi marw Gruffudd yn 1244 arhosodd yng Nghaer; pan fu farw Dafydd ap Llywelyn ym mis Chwefror 1246 roedd Llywelyn wrth law a chymerodd yr awenau, a rheolodd y brodyr gyda’i gilydd; yn Woodstock yn 1247 cadwyd hwy i Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, a rannwyd rhyngddynt, ac aeth y tir i’r dwyrain o’r afon i’r brenin, a’i rhoddodd i’w fab Edward; pan ddaeth Dafydd ap Gruffudd i’w oed bwriadai Harri roi rhan o Wynedd iddo, gwrthwynebodd Llywelyn, ac ymunodd Owain a Dafydd yn ei erbyn; rhyddhawyd yn 1277 dan Gytundeb Aberconwy, ac ymneilltuodd Owain i’w ystad yng ngogledd-orllewin Cymru a bu farw tua 1282.
Roedd y brodyr wedi rheoli Gwynedd lai gyda’i gilydd ers 1246, ond yn gynnar yn yr 1250au tyfodd pellter rhyngddynt.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Llywelyn wedi rheoli Gwynedd lai ar y cyd ag Owain ers 1246; dirywiodd y berthynas rhwng y brodyr yn gynnar yn yr 1250au; wedi’r frwydr rhyddhawyd Dafydd yn fuan a daeth yn ganolog yn llywodraeth frenhinol Gwynedd; daeth arweiniad diymwad Llywelyn â sefydlogrwydd a barhaodd hyd ganol yr 1270au. Pan ddaeth eu brawd iau Dafydd i’w oed, bwriadai Harri III roi cyfran o Wynedd iddo. Ni fynnai Llywelyn hynny, ac ymunodd Owain a Dafydd yn ei erbyn.FfynhonnellOwain Goch ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Goch, mab hynaf Gruffudd ap Llywelyn; aeth i Loegr gyda’i dad, ac wedi marw Gruffudd yn 1244 arhosodd yng Nghaer; pan fu farw Dafydd ap Llywelyn ym mis Chwefror 1246 roedd Llywelyn wrth law a chymerodd yr awenau, a rheolodd y brodyr gyda’i gilydd; yn Woodstock yn 1247 cadwyd hwy i Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, a rannwyd rhyngddynt, ac aeth y tir i’r dwyrain o’r afon i’r brenin, a’i rhoddodd i’w fab Edward; pan ddaeth Dafydd ap Gruffudd i’w oed bwriadai Harri roi rhan o Wynedd iddo, gwrthwynebodd Llywelyn, ac ymunodd Owain a Dafydd yn ei erbyn; rhyddhawyd yn 1277 dan Gytundeb Aberconwy, ac ymneilltuodd Owain i’w ystad yng ngogledd-orllewin Cymru a bu farw tua 1282.
Wedi’r frwydr roedd Dafydd yn rhydd eto’n fuan, a daeth i ddal lle canolog yn llywodraeth Gwynedd. Gyda Gwynedd gyfan i’r gorllewin o Gonwy yn ei law, rhoddodd Llywelyn sefydlogrwydd iddi a barhaodd hyd yr 1270au.FfynhonnellBattle of Bryn Derwin ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Llywelyn wedi rheoli Gwynedd lai ar y cyd ag Owain ers 1246; dirywiodd y berthynas rhwng y brodyr yn gynnar yn yr 1250au; wedi’r frwydr rhyddhawyd Dafydd yn fuan a daeth yn ganolog yn llywodraeth frenhinol Gwynedd; daeth arweiniad diymwad Llywelyn â sefydlogrwydd a barhaodd hyd ganol yr 1270au.
Ym mis Tachwedd 1256 croesodd Llywelyn Gonwy â byddin, a Dafydd wrth ei ochr. Erbyn dechrau Rhagfyr daliai Wynedd gyfan i’r dwyrain o Gonwy ac eithrio’r castell brenhinol yn Niserth.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, gydag Owain Goch, Dafydd a Rhodri; clywir amdano gyntaf tua 1244, yn dal tiroedd yn Nyffryn Clwyd; cefnogodd ei ewythr Dafydd yn rhyfel 1245; cadwodd Cytundeb Woodstock (1247) y brodyr i Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, gydag Eryri a Môn, a chymerodd Harri’r Berfeddwlad; ym mis Tachwedd 1256 croesodd Gonwy â byddin, gyda’i frawd Dafydd, ac erbyn dechrau Rhagfyr daliai Wynedd gyfan i’r dwyrain o Gonwy ac eithrio castell brenhinol Diserth; yn 1257 cipiodd Wrtheyrnion, gan yrru Roger Mortimer allan, a helpu Powys a Deheubarth yn erbyn y Normaniaid, hyd at Fôr Hafren, meddir; daeth llu Seisnig o’r Alban i Ddegannwy ond ni chroesodd Gonwy, a gosodwyd cadoediad am 1258; yn gynnar yn 1258 defnyddiodd y teitl Tywysog Cymru gyntaf mewn cytundeb ag uchelwyr Albanaidd plaid y Comyn; ym mis Ionawr 1260 gyrrodd Roger Mortimer o Fuellt; helpodd Gymry Maelienydd pan godasant, a rhoddodd arweinwyr Cymreig arglwyddiaeth Brycheiniog lw iddo; ar 12 Rhagfyr 1263 yn Ystumanner gwnaeth Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys wrogaeth a thyngu llw iddo; wedi buddugoliaeth Simon de Montfort yn Lewes yn 1264, gwnaeth Cytundeb Pipton ar 22 Mehefin 1265 gynghrair, gan gynnig cestyll Penarlâg, Ellesmere a Threfaldwyn i Lywelyn a chydnabod ei reolaeth dros y Dywysogaeth; yn ddiweddarach yn 1265 trechodd Hamo le Strange a Maurice FitzGerald yn y gogledd a chwalu byddin Roger Mortimer ger Trefaldwyn; gelwid ef gynt yn Llywelyn II.
Rhyddhawyd Owain yn 1277, dan Gytundeb Aberconwy, ac ymneilltuodd i’w diroedd yng ngogledd-orllewin Cymru. Bu farw tua 1282.FfynhonnellOwain Goch ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Owain Goch, mab hynaf Gruffudd ap Llywelyn; aeth i Loegr gyda’i dad, ac wedi marw Gruffudd yn 1244 arhosodd yng Nghaer; pan fu farw Dafydd ap Llywelyn ym mis Chwefror 1246 roedd Llywelyn wrth law a chymerodd yr awenau, a rheolodd y brodyr gyda’i gilydd; yn Woodstock yn 1247 cadwyd hwy i Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, a rannwyd rhyngddynt, ac aeth y tir i’r dwyrain o’r afon i’r brenin, a’i rhoddodd i’w fab Edward; pan ddaeth Dafydd ap Gruffudd i’w oed bwriadai Harri roi rhan o Wynedd iddo, gwrthwynebodd Llywelyn, ac ymunodd Owain a Dafydd yn ei erbyn; rhyddhawyd yn 1277 dan Gytundeb Aberconwy, ac ymneilltuodd Owain i’w ystad yng ngogledd-orllewin Cymru a bu farw tua 1282.
Wrth droed Bwlch Llanberis, uwchben Llyn Padarn, saif Dolbadarn, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au neu’r 1230au. Ei orthwr crwn yw, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, ‘yr enghraifft orau sydd wedi goroesi o dŵr crwn Cymreig’, ac o’r 1760au roedd yn ffefryn gan beintwyr yr Aruchel; peintiodd J. M. W. Turner ef yn 1800. Rhoddodd Syr Michael Duff ef i’r genedl yn 1941. Roedd yn gadarnle ac yn arwydd o rym Llywelyn, ac efallai ei fod yn sefyll ar gaer hŷn i Faelgwn Gwynedd, er na chafwyd olion ohoni. Yn 1284 aeth Edward I â’i goed i’w gastell newydd yng Nghaernarfon.FfynhonnellDolbadarn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolbadarn, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au neu’r 1230au wrth droed Bwlch Llanberis, uwchben Llyn Padarn; pwysig yn filwrol ac fel symbol o rym Llywelyn; ei orthwr crwn yw, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, ‘the finest surviving example of a Welsh round tower’; rheolai fwlch mynydd pwysig, ac efallai i Lywelyn ddewis y safle fel arglwydd mynyddoedd ac arfordiroedd Cymru; efallai ei fod ar safle caer hŷn Maelgwn Gwynedd, er na chafwyd olion; erbyn Mai 1283 roedd llywodraeth Dafydd ap Gruffudd yn Nolbadarn; yn 1284 cymerodd Edward I goed ohono i’w gastell newydd yng Nghaernarfon; o’r 1760au roedd yn hoff destun i arlunwyr yr Aruchel a’r Darluniadwy, ac mae Dolbadarn Castle J. M. W. Turner o 1800 yn ei ddangos â’r golau y tu ôl iddo yn gwgu dros y tirwedd; rhoddwyd i’r Wladwriaeth gan Syr Michael Duff yn 1941, ac mae yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolbadarn yn Saesneg; codwyd o lechfaen porffor a gwyrdd, heb forter gan mwyaf ond yn y gorthwr; mae drws y gorthwr ar y llawr cyntaf, gyda phorthcwlis, a gellir dringo’r grisiau o hyd i’r brif siambr gyda’i lle tân mawr.
Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddMae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Dafydd, Tywysog CymruMae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Llyfr Du CaerfyrddinMae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.
Buddugoliaeth CymerauMae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.
Tywysog CymruYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf