Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1255

Buddugoliaeth Bryn Derwin

Mae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.

Llun: Bwlch Derwin yn Eifionydd, maes brwydr 1255. · Eric Jones, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ym Mehefin 1255 cyfarfu Llywelyn ap Gruffudd â’i frodyr Owain Goch a Dafydd mewn brwydr ym Mryn Derwin. O fewn awr ef oedd unig reolwr Gwynedd.

PrydMehefin 1255
BleBwlch Derwin, Eifionydd
PwyLlywelyn ap Gruffudd, yn erbyn Owain Goch a Dafydd

Gwlad ranedig#

Er 1247 roedd Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy wedi’i rhannu rhwng y brodyr, fel y gosododd Cytundeb Woodstock.

Un awr#

Ni pharodd y frwydr fwy nag awr. Enillodd Llywelyn, a daliwyd ei ddau frawd. Rhyddhawyd Dafydd yn fuan.

Y ffordd ymlaen#

Yn 1257 ac 1260 enillodd Llywelyn diroedd a gollwyd yn ôl, a rhoddodd ei deyrnasiad nerth a sefydlogrwydd i Wynedd hyd y 1270au.

Y ffordd drwy Fwlch Derwin heddiw.
Y ffordd drwy Fwlch Derwin heddiw. · Llun: Eric Jones, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Pedwar brawd#

Llywelyn oedd yr ail o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, gydag Owain Goch, Dafydd a Rhodri. Clywir amdano gyntaf tua 1244, yn dal tiroedd yn Nyffryn Clwyd, ac yn rhyfel 1245 safodd gyda’i ewythr Dafydd. Fe’i gelwir weithiau’n Llywelyn II. Roedd gan y brodyr chwaer, Gwladus, a briododd Rhys ap Rhys Mechyll.

Owain Goch#

Owain Goch oedd yr hynaf. Roedd wedi mynd i Loegr gyda’i dad, ac wedi marw Gruffudd yn 1244 arhosodd yng Nghaer. Pan fu farw Dafydd ap Llywelyn ym mis Chwefror 1246, roedd Llywelyn wrth law a chymerodd yr awenau, a rheolodd y ddau frawd gyda’i gilydd.

Woodstock#

Yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 gwnaeth y brodyr delerau â Harri III. Cadwasant Wynedd i’r gorllewin o Gonwy, gydag Eryri a Môn, a chymerodd y brenin y Berfeddwlad i’r dwyrain o’r afon, a’i rhoi i’w fab Edward.

Pam yr ymladdasant#

Roedd y brodyr wedi rheoli Gwynedd lai gyda’i gilydd ers 1246, ond yn gynnar yn yr 1250au tyfodd pellter rhyngddynt. Pan ddaeth eu brawd iau Dafydd i’w oed, bwriadai Harri III roi cyfran o Wynedd iddo. Ni fynnai Llywelyn hynny, ac ymunodd Owain a Dafydd yn ei erbyn.

Dafydd wrth ei ochr#

Wedi’r frwydr roedd Dafydd yn rhydd eto’n fuan, a daeth i ddal lle canolog yn llywodraeth Gwynedd. Gyda Gwynedd gyfan i’r gorllewin o Gonwy yn ei law, rhoddodd Llywelyn sefydlogrwydd iddi a barhaodd hyd yr 1270au.

Dros afon Conwy#

Ym mis Tachwedd 1256 croesodd Llywelyn Gonwy â byddin, a Dafydd wrth ei ochr. Erbyn dechrau Rhagfyr daliai Wynedd gyfan i’r dwyrain o Gonwy ac eithrio’r castell brenhinol yn Niserth.

Blynyddoedd olaf Owain#

Rhyddhawyd Owain yn 1277, dan Gytundeb Aberconwy, ac ymneilltuodd i’w diroedd yng ngogledd-orllewin Cymru. Bu farw tua 1282.

Dolbadarn#

Wrth droed Bwlch Llanberis, uwchben Llyn Padarn, saif Dolbadarn, a godwyd gan Lywelyn Fawr yn yr 1220au neu’r 1230au. Ei orthwr crwn yw, yng ngeiriau’r hanesydd Richard Avent, ‘yr enghraifft orau sydd wedi goroesi o dŵr crwn Cymreig’, ac o’r 1760au roedd yn ffefryn gan beintwyr yr Aruchel; peintiodd J. M. W. Turner ef yn 1800. Rhoddodd Syr Michael Duff ef i’r genedl yn 1941. Roedd yn gadarnle ac yn arwydd o rym Llywelyn, ac efallai ei fod yn sefyll ar gaer hŷn i Faelgwn Gwynedd, er na chafwyd olion ohoni. Yn 1284 aeth Edward I â’i goed i’w gastell newydd yng Nghaernarfon.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 1223–1282

Llywelyn ap Gruffudd

Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)

Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.

Llywelyn ap Gruffudd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Dafydd, Tywysog Cymru

    Mae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.

    Dafydd, Tywysog Cymru
  2. Llyfr Du Caerfyrddin

    Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

    Llyfr Du Caerfyrddin
  3. Buddugoliaeth Cymerau

    Mae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.

    Buddugoliaeth Cymerau
  4. Tywysog Cymru

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.

    Tywysog Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf