Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1257

Buddugoliaeth Cymerau

Mae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.

Llun: Dyffryn Tywi ger Llandeilo, lle ymladdwyd brwydrau 1257. · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ddechrau Mehefin 1257 ymdeithiodd byddin frenhinol i fyny Dyffryn Tywi. Yng Nghoed Llathen a Chymerau, ger Llandeilo, dinistriodd tywysogion y Deheubarth hi.

PrydDechrau Mehefin 1257
BleCoed Llathen a Chymerau, ger Cadfan yn Nyffryn Tywi
Arweinwyr CymruMaredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain

Maes y gad#

Ystyr Cadfan yw maes y gad. Dywedir bod Llywelyn ap Gruffudd yno hefyd, yn gynghreiriad i dywysogion y De.

Dinistrio byddin frenhinol#

Lladdwyd arweinydd y Saeson, Stephen Bauzan, yng Nghymerau. Collodd y Saeson rhwng 1,000 a 3,000 o wŷr, yn ôl gwahanol hanesion.

Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi
Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Llun: Andrew Bone, CC BY 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Cipio cestyll#

Wedi’r fuddugoliaeth cipiodd y Cymry gestyll Talacharn, Llansteffan ac Arberth.

Y ddau Faredudd#

Safodd Maredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, arglwyddi Deheubarth, gyda Llywelyn ap Gruffudd, a rhoddodd yntau dir iddynt yn wobr.

Y fyddin o’r môr#

Yn eu herbyn cododd y Tywysog Edward, iarll Caer newydd, fyddin, ac ymgasglodd ar 29 Mai. Ei harweinwyr oedd Stephen Bauzan a Nicholas FitzMartin, arglwydd Cemais, a daeth dros y môr i lanio ger Caerfyrddin: milwyr Seisnig, gyda gwladychwyr Seisnig a Gasgwyn a rhai Cymry.

I fyny’r Tywi#

Gorymdeithiodd y fyddin i fyny’r Tywi tua Llandeilo, gan fwriadu dychryn Dinefwr i ildio. Nos Wener gwersyllodd ger Llandeilo Fawr, a chadwodd y Cymry, ynghudd yn y coed, hi’n effro â saethau, gwaywffyn a sŵn.

Coed Llathen#

Trodd y Saeson yn ôl am Gaerfyrddin. O awr gyntaf dydd Sadwrn hyd ganol dydd trawodd y Cymry hwy â bwâu a gwaywffyn, ac am ganol dydd aethant o’u cwmpas a chipio’u gêr yng Nghoed Llathen, gyda’r rhan fwyaf o’u bwyd.

Cymerau#

Ciliodd y Saeson tua’r gorllewin i Gymerau, lle o geunentydd, coed a thir corsiog gwlyb lle prin y gallai marchogion symud. Yno disgynnodd holl fyddin Cymru arnynt, a thynnwyd llawer oddi ar eu ceffylau. Ffodd y rhai a oroesodd, ac ysgafn oedd colledion y Cymry.

Y brenin yn rhy hwyr#

Yn ddiweddarach yn 1257 arweiniodd Harri III fyddin ei hun, ond ni ddaeth ei longau cyflenwi o Iwerddon, a bu raid iddo droi’n ôl, a’r Cymry’n ei boeni bob cam.

Dinefwr#

Saif Dinefwr ar grib uwchben y Tywi ger Llandeilo, gan troedfedd uwchben yr afon, prif lys tŷ brenhinol Deheubarth. Dywed traddodiad mai Rhodri Mawr a gododd yno gyntaf, ac iddo ddod yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda. Mae gan ei orthwr crwn mawr sylfaen ar oledd a drws ar y llawr cyntaf, gyda thrap-ddor i seler dywyll.

Llandeilo#

Tyfodd Llandeilo, yn agos at faes y frwydr, o amgylch clas Sant Teilo, ac erbyn dechrau’r nawfed ganrif roedd ei heglwys yn sedd esgob-abad. Mae Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf Cymru. Cynhaliwyd Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr ugeinfed ganrif.

Dryslwyn#

Ymhellach i lawr y Tywi, rhwng Llandeilo a Chaerfyrddin, saif Dryslwyn, castell i dywysogion Deheubarth a godwyd tua’r 1220au, efallai gan Rys Gryg. Gyda Dinefwr gwarchodai galon y deyrnas, a dyma’r unig gastell Cymreig brodorol â thair beili.

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Du Caerfyrddin

    Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

    Llyfr Du Caerfyrddin
  2. Buddugoliaeth Bryn Derwin

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.

    Buddugoliaeth Bryn Derwin
  3. Tywysog Cymru

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn dechrau galw’i hun yn Dywysog Cymru, ac mae’r rhan fwyaf o arglwyddi Cymru yn tyngu llw iddo.

    Tywysog Cymru
  4. Llyfr Aneirin

    Mae copïydd yn copïo’r Gododdin i lyfr bychan. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn y Gymraeg wedi’i cholli.

    Llyfr Aneirin

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf