Ddechrau Mehefin 1257 ymdeithiodd byddin frenhinol i fyny Dyffryn Tywi. Yng Nghoed Llathen a Chymerau, ger Llandeilo, dinistriodd tywysogion y Deheubarth hi.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)1257: casglodd y fyddin Seisnig ar 29 Mai a’i threchu mewn dwy frwydr ddechrau Mehefin yng Nghoed Llathen a Chymerau, ger ffermdy Cadfan yn Nyffryn Tywi yn agos i Landeilo; ystyr Cadfan yw maes y gad; arweiniwyd y Cymry gan Faredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, a dywedir bod Llywelyn ap Gruffudd yno; lladdwyd Stephen Bauzan, arweinydd y Saeson, yng Nghymerau; collodd y Saeson rhwng 1,000 a 3,000 o wŷr yn ôl gwahanol hanesion; wedyn cipiodd y Cymry gestyll Talacharn, Llansteffan ac Arberth.
| Pryd | Dechrau Mehefin 1257 |
|---|---|
| Ble | Coed Llathen a Chymerau, ger Cadfan yn Nyffryn Tywi |
| Arweinwyr Cymru | Maredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain |
Maes y gad#
Ystyr Cadfan yw maes y gad. Dywedir bod Llywelyn ap Gruffudd yno hefyd, yn gynghreiriad i dywysogion y De.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)1257: casglodd y fyddin Seisnig ar 29 Mai a’i threchu mewn dwy frwydr ddechrau Mehefin yng Nghoed Llathen a Chymerau, ger ffermdy Cadfan yn Nyffryn Tywi yn agos i Landeilo; ystyr Cadfan yw maes y gad; arweiniwyd y Cymry gan Faredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, a dywedir bod Llywelyn ap Gruffudd yno; lladdwyd Stephen Bauzan, arweinydd y Saeson, yng Nghymerau; collodd y Saeson rhwng 1,000 a 3,000 o wŷr yn ôl gwahanol hanesion; wedyn cipiodd y Cymry gestyll Talacharn, Llansteffan ac Arberth.
Dinistrio byddin frenhinol#
Lladdwyd arweinydd y Saeson, Stephen Bauzan, yng Nghymerau. Collodd y Saeson rhwng 1,000 a 3,000 o wŷr, yn ôl gwahanol hanesion.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)1257: casglodd y fyddin Seisnig ar 29 Mai a’i threchu mewn dwy frwydr ddechrau Mehefin yng Nghoed Llathen a Chymerau, ger ffermdy Cadfan yn Nyffryn Tywi yn agos i Landeilo; ystyr Cadfan yw maes y gad; arweiniwyd y Cymry gan Faredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, a dywedir bod Llywelyn ap Gruffudd yno; lladdwyd Stephen Bauzan, arweinydd y Saeson, yng Nghymerau; collodd y Saeson rhwng 1,000 a 3,000 o wŷr yn ôl gwahanol hanesion; wedyn cipiodd y Cymry gestyll Talacharn, Llansteffan ac Arberth.

Cipio cestyll#
Wedi’r fuddugoliaeth cipiodd y Cymry gestyll Talacharn, Llansteffan ac Arberth.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)1257: casglodd y fyddin Seisnig ar 29 Mai a’i threchu mewn dwy frwydr ddechrau Mehefin yng Nghoed Llathen a Chymerau, ger ffermdy Cadfan yn Nyffryn Tywi yn agos i Landeilo; ystyr Cadfan yw maes y gad; arweiniwyd y Cymry gan Faredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, a dywedir bod Llywelyn ap Gruffudd yno; lladdwyd Stephen Bauzan, arweinydd y Saeson, yng Nghymerau; collodd y Saeson rhwng 1,000 a 3,000 o wŷr yn ôl gwahanol hanesion; wedyn cipiodd y Cymry gestyll Talacharn, Llansteffan ac Arberth.
Y ddau Faredudd#
Safodd Maredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, arglwyddi Deheubarth, gyda Llywelyn ap Gruffudd, a rhoddodd yntau dir iddynt yn wobr.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnogai Maredudd ap Rhys a Maredudd ab Owain, arglwyddi Deheubarth, Lywelyn ap Gruffudd a chawsant dir yn wobr; cododd y Tywysog Edward, iarll Caer newydd, fyddin dan Stephen Bauzan a Nicholas FitzMartin, arglwydd Cemais, a gludwyd dros y môr ac a laniodd ger Caerfyrddin, o filwyr Seisnig gyda gwladychwyr Seisnig a Gasgwyn a rhai Cymry; gorymdeithiodd i fyny’r Tywi tua Llandeilo i ddychryn Dinefwr i ildio; nos Wener gwersyllodd ger Llandeilo Fawr a phoenodd y Cymry yn y coed hi â saethau, gwaywffyn a sŵn; wrth droi’n ôl am Gaerfyrddin ymosodwyd arni o awr gyntaf dydd Sadwrn hyd ganol dydd, pan amgylchynodd y Cymry hi a chipio’r gêr yng Nghoed Llathen; ciliodd tua’r gorllewin i Gymerau, tir o geunentydd, coed a chors a rwystrai farchogion, lle ymosododd holl fyddin Cymru arni a thynnu llawer oddi ar eu ceffylau; ysgafn oedd colledion y Cymry; yn ddiweddarach yn 1257 arweiniodd Harri III wrthymosodiad a fethodd pan na chyrhaeddodd llongau cyflenwi o Iwerddon, a chiliodd dan ymosodiadau’r Cymry.
Y fyddin o’r môr#
Yn eu herbyn cododd y Tywysog Edward, iarll Caer newydd, fyddin, ac ymgasglodd ar 29 Mai.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)1257: casglodd y fyddin Seisnig ar 29 Mai a’i threchu mewn dwy frwydr ddechrau Mehefin yng Nghoed Llathen a Chymerau, ger ffermdy Cadfan yn Nyffryn Tywi yn agos i Landeilo; ystyr Cadfan yw maes y gad; arweiniwyd y Cymry gan Faredudd ap Rhys Gryg a Maredudd ab Owain, a dywedir bod Llywelyn ap Gruffudd yno; lladdwyd Stephen Bauzan, arweinydd y Saeson, yng Nghymerau; collodd y Saeson rhwng 1,000 a 3,000 o wŷr yn ôl gwahanol hanesion; wedyn cipiodd y Cymry gestyll Talacharn, Llansteffan ac Arberth. Ei harweinwyr oedd Stephen Bauzan a Nicholas FitzMartin, arglwydd Cemais, a daeth dros y môr i lanio ger Caerfyrddin: milwyr Seisnig, gyda gwladychwyr Seisnig a Gasgwyn a rhai Cymry.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnogai Maredudd ap Rhys a Maredudd ab Owain, arglwyddi Deheubarth, Lywelyn ap Gruffudd a chawsant dir yn wobr; cododd y Tywysog Edward, iarll Caer newydd, fyddin dan Stephen Bauzan a Nicholas FitzMartin, arglwydd Cemais, a gludwyd dros y môr ac a laniodd ger Caerfyrddin, o filwyr Seisnig gyda gwladychwyr Seisnig a Gasgwyn a rhai Cymry; gorymdeithiodd i fyny’r Tywi tua Llandeilo i ddychryn Dinefwr i ildio; nos Wener gwersyllodd ger Llandeilo Fawr a phoenodd y Cymry yn y coed hi â saethau, gwaywffyn a sŵn; wrth droi’n ôl am Gaerfyrddin ymosodwyd arni o awr gyntaf dydd Sadwrn hyd ganol dydd, pan amgylchynodd y Cymry hi a chipio’r gêr yng Nghoed Llathen; ciliodd tua’r gorllewin i Gymerau, tir o geunentydd, coed a chors a rwystrai farchogion, lle ymosododd holl fyddin Cymru arni a thynnu llawer oddi ar eu ceffylau; ysgafn oedd colledion y Cymry; yn ddiweddarach yn 1257 arweiniodd Harri III wrthymosodiad a fethodd pan na chyrhaeddodd llongau cyflenwi o Iwerddon, a chiliodd dan ymosodiadau’r Cymry.
I fyny’r Tywi#
Gorymdeithiodd y fyddin i fyny’r Tywi tua Llandeilo, gan fwriadu dychryn Dinefwr i ildio. Nos Wener gwersyllodd ger Llandeilo Fawr, a chadwodd y Cymry, ynghudd yn y coed, hi’n effro â saethau, gwaywffyn a sŵn.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnogai Maredudd ap Rhys a Maredudd ab Owain, arglwyddi Deheubarth, Lywelyn ap Gruffudd a chawsant dir yn wobr; cododd y Tywysog Edward, iarll Caer newydd, fyddin dan Stephen Bauzan a Nicholas FitzMartin, arglwydd Cemais, a gludwyd dros y môr ac a laniodd ger Caerfyrddin, o filwyr Seisnig gyda gwladychwyr Seisnig a Gasgwyn a rhai Cymry; gorymdeithiodd i fyny’r Tywi tua Llandeilo i ddychryn Dinefwr i ildio; nos Wener gwersyllodd ger Llandeilo Fawr a phoenodd y Cymry yn y coed hi â saethau, gwaywffyn a sŵn; wrth droi’n ôl am Gaerfyrddin ymosodwyd arni o awr gyntaf dydd Sadwrn hyd ganol dydd, pan amgylchynodd y Cymry hi a chipio’r gêr yng Nghoed Llathen; ciliodd tua’r gorllewin i Gymerau, tir o geunentydd, coed a chors a rwystrai farchogion, lle ymosododd holl fyddin Cymru arni a thynnu llawer oddi ar eu ceffylau; ysgafn oedd colledion y Cymry; yn ddiweddarach yn 1257 arweiniodd Harri III wrthymosodiad a fethodd pan na chyrhaeddodd llongau cyflenwi o Iwerddon, a chiliodd dan ymosodiadau’r Cymry.
Coed Llathen#
Trodd y Saeson yn ôl am Gaerfyrddin. O awr gyntaf dydd Sadwrn hyd ganol dydd trawodd y Cymry hwy â bwâu a gwaywffyn, ac am ganol dydd aethant o’u cwmpas a chipio’u gêr yng Nghoed Llathen, gyda’r rhan fwyaf o’u bwyd.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnogai Maredudd ap Rhys a Maredudd ab Owain, arglwyddi Deheubarth, Lywelyn ap Gruffudd a chawsant dir yn wobr; cododd y Tywysog Edward, iarll Caer newydd, fyddin dan Stephen Bauzan a Nicholas FitzMartin, arglwydd Cemais, a gludwyd dros y môr ac a laniodd ger Caerfyrddin, o filwyr Seisnig gyda gwladychwyr Seisnig a Gasgwyn a rhai Cymry; gorymdeithiodd i fyny’r Tywi tua Llandeilo i ddychryn Dinefwr i ildio; nos Wener gwersyllodd ger Llandeilo Fawr a phoenodd y Cymry yn y coed hi â saethau, gwaywffyn a sŵn; wrth droi’n ôl am Gaerfyrddin ymosodwyd arni o awr gyntaf dydd Sadwrn hyd ganol dydd, pan amgylchynodd y Cymry hi a chipio’r gêr yng Nghoed Llathen; ciliodd tua’r gorllewin i Gymerau, tir o geunentydd, coed a chors a rwystrai farchogion, lle ymosododd holl fyddin Cymru arni a thynnu llawer oddi ar eu ceffylau; ysgafn oedd colledion y Cymry; yn ddiweddarach yn 1257 arweiniodd Harri III wrthymosodiad a fethodd pan na chyrhaeddodd llongau cyflenwi o Iwerddon, a chiliodd dan ymosodiadau’r Cymry.
Cymerau#
Ciliodd y Saeson tua’r gorllewin i Gymerau, lle o geunentydd, coed a thir corsiog gwlyb lle prin y gallai marchogion symud. Yno disgynnodd holl fyddin Cymru arnynt, a thynnwyd llawer oddi ar eu ceffylau. Ffodd y rhai a oroesodd, ac ysgafn oedd colledion y Cymry.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnogai Maredudd ap Rhys a Maredudd ab Owain, arglwyddi Deheubarth, Lywelyn ap Gruffudd a chawsant dir yn wobr; cododd y Tywysog Edward, iarll Caer newydd, fyddin dan Stephen Bauzan a Nicholas FitzMartin, arglwydd Cemais, a gludwyd dros y môr ac a laniodd ger Caerfyrddin, o filwyr Seisnig gyda gwladychwyr Seisnig a Gasgwyn a rhai Cymry; gorymdeithiodd i fyny’r Tywi tua Llandeilo i ddychryn Dinefwr i ildio; nos Wener gwersyllodd ger Llandeilo Fawr a phoenodd y Cymry yn y coed hi â saethau, gwaywffyn a sŵn; wrth droi’n ôl am Gaerfyrddin ymosodwyd arni o awr gyntaf dydd Sadwrn hyd ganol dydd, pan amgylchynodd y Cymry hi a chipio’r gêr yng Nghoed Llathen; ciliodd tua’r gorllewin i Gymerau, tir o geunentydd, coed a chors a rwystrai farchogion, lle ymosododd holl fyddin Cymru arni a thynnu llawer oddi ar eu ceffylau; ysgafn oedd colledion y Cymry; yn ddiweddarach yn 1257 arweiniodd Harri III wrthymosodiad a fethodd pan na chyrhaeddodd llongau cyflenwi o Iwerddon, a chiliodd dan ymosodiadau’r Cymry.
Y brenin yn rhy hwyr#
Yn ddiweddarach yn 1257 arweiniodd Harri III fyddin ei hun, ond ni ddaeth ei longau cyflenwi o Iwerddon, a bu raid iddo droi’n ôl, a’r Cymry’n ei boeni bob cam.FfynhonnellBattle of Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnogai Maredudd ap Rhys a Maredudd ab Owain, arglwyddi Deheubarth, Lywelyn ap Gruffudd a chawsant dir yn wobr; cododd y Tywysog Edward, iarll Caer newydd, fyddin dan Stephen Bauzan a Nicholas FitzMartin, arglwydd Cemais, a gludwyd dros y môr ac a laniodd ger Caerfyrddin, o filwyr Seisnig gyda gwladychwyr Seisnig a Gasgwyn a rhai Cymry; gorymdeithiodd i fyny’r Tywi tua Llandeilo i ddychryn Dinefwr i ildio; nos Wener gwersyllodd ger Llandeilo Fawr a phoenodd y Cymry yn y coed hi â saethau, gwaywffyn a sŵn; wrth droi’n ôl am Gaerfyrddin ymosodwyd arni o awr gyntaf dydd Sadwrn hyd ganol dydd, pan amgylchynodd y Cymry hi a chipio’r gêr yng Nghoed Llathen; ciliodd tua’r gorllewin i Gymerau, tir o geunentydd, coed a chors a rwystrai farchogion, lle ymosododd holl fyddin Cymru arni a thynnu llawer oddi ar eu ceffylau; ysgafn oedd colledion y Cymry; yn ddiweddarach yn 1257 arweiniodd Harri III wrthymosodiad a fethodd pan na chyrhaeddodd llongau cyflenwi o Iwerddon, a chiliodd dan ymosodiadau’r Cymry.
Dinefwr#
Saif Dinefwr ar grib uwchben y Tywi ger Llandeilo, gan troedfedd uwchben yr afon, prif lys tŷ brenhinol Deheubarth. Dywed traddodiad mai Rhodri Mawr a gododd yno gyntaf, ac iddo ddod yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda.FfynhonnellDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd. Mae gan ei orthwr crwn mawr sylfaen ar oledd a drws ar y llawr cyntaf, gyda thrap-ddor i seler dywyll.FfynhonnellOld Dynefwr Castle (scheduled monument CM029) ↗Disgrifiad amserlennu Cadw, ar Ancient Monuments UK (Saesneg)Ar graig â golygfeydd dros ddyffryn llydan Tywi; dau gaeadle wedi’u diffinio ar dair ochr agored gan ffos ddofn wedi’i thorri yn y graig; y ward allanol wedi’i rhannu’n deras uchaf a theras isaf, a’r isaf wedi’i chau gan glawdd a ffos ac yn dal stablau, gefail a becws yn ôl pob tebyg; porth canol a thramwyfa fynediad hir a chul wedi’i gwarchod gan fur uchel at y porth mewnol; y gorthwr crwn mawr ar yr ochr ddwyreiniol, â gwaelod goleddol, cwrs llinyn crwn trwm, ei ddrws ar y llawr cyntaf a drws trap i islawr tywyll; adeiladau pren yn erbyn y llenfur gorllewinol yn ôl pob tebyg; y tŵr gogleddol wedi 1277 yn ôl pob tebyg; y dref Gymreig efallai ar y tir gwastad i’r gogledd o’r castell.
Llandeilo#
Tyfodd Llandeilo, yn agos at faes y frwydr, o amgylch clas Sant Teilo, ac erbyn dechrau’r nawfed ganrif roedd ei heglwys yn sedd esgob-abad. Mae Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf Cymru. Cynhaliwyd Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr ugeinfed ganrif.FfynhonnellLlandeilo ↗Wikipedia (Saesneg)Llandeilo; sefydlodd Sant Teilo, sant o’r 6ed ganrif, glas ar safle’r eglwys blwyf bresennol, a bu ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880; erbyn dechrau’r 9fed ganrif roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad; mae Llyfr Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf a gorau eu lluniau yng Nghymru; cafwyd darnau o ddwy groes fawr o’r cyfnod cynnar; Castell Dinefwr, uwchben y Tywi, oedd prif sedd teyrnas Deheubarth; roedd milwyr Rhufeinig yn yr ardal tua 74 OC, a chafwyd dwy gaer ar ystad Dinefwr; cynhelid Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr 20fed ganrif; gorffennwyd y bont un bwa, Gradd II*, yn 1848; mae Gruffudd ap Rhys (tua 1090–1137), tywysog Deheubarth, a Rachel Barrett, swffragét, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,784 yn 2021.
Dryslwyn#
Ymhellach i lawr y Tywi, rhwng Llandeilo a Chaerfyrddin, saif Dryslwyn, castell i dywysogion Deheubarth a godwyd tua’r 1220au, efallai gan Rys Gryg. Gyda Dinefwr gwarchodai galon y deyrnas, a dyma’r unig gastell Cymreig brodorol â thair beili.FfynhonnellDryslwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dryslwyn neu Gastell y Drysllwyn, castell Cymreig brodorol ar fryn creigiog uwchben afon Tywi rhwng Llandeilo a Chaerfyrddin, a godwyd tua’r 1220au gan un o dywysogion Deheubarth, Rhys Gryg efallai; gyda Dinefwr bu’n ganolog i ddiogelwch y deyrnas am amser hir; mae’r ddau gastell yn debyg, pob un â thŵr crwn â gwaelod llydan o fewn ward y mae ei llenfur yn dilyn y bryn, yn dal neuadd fawr a chegin; wedi 1283 roedd yn un o’r ychydig gestyll carreg mawr yng Nghymru a ddelid o hyd gan Gymro, Rhys ap Maredudd, a’i cryfhaodd; yn 1287 cododd yn erbyn rheolaeth Lloegr a gwarchaewyd a chipiwyd y castell; cipiwyd gan Owain Glyndŵr yn haf 1403; ystyrir yn un o’r adeiladau pwysicaf sy’n weddill a godwyd gan dywysog Cymreig, rhestredig Gradd I, a’r unig gastell Cymreig brodorol gyda thair ward; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dryslwyn yn Saesneg.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗





