Owain Gwynedd
Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain Gwynedd
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1244
Mae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.
Llun: Sêl Dafydd ap Llywelyn, ar lythyr o 24 Hydref 1241, fel y’i hysgythrwyd yn 1825. · Hugh Owen and J. B. Blakeway, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Dilynodd Dafydd, mab Llywelyn Fawr a Siwan, ei dad yn 1240. O tua 1244 galwai ei hun yn Dywysog Cymru, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf.FfynonellauDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.Dafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Llywelyn Fawr a Siwan; rheolwr Gwynedd o 1240; galwai ei hun yn Dywysog Cymru o 1244; bu farw yn Abergwyngregyn ym mis Chwefror 1246 a’i gladdu yn Aberconwy.Prince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
| Ganed | Tua 1208 |
|---|---|
| Teyrnasu | Gwynedd, 1240 hyd 1246 |
| Bu farw | 25 Chwefror 1246, yn Aber |
Ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III Ddafydd yn farchog, a chafodd ddiadem yn arwydd o urddas tywysog.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.
Yn 1244 bu farw ei frawd Gruffudd wrth syrthio o Dŵr Llundain. Y flwyddyn honno aeth Dafydd â’i achos at y Pab Innocent IV, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, a chafodd beth llwyddiant.FfynonellauDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.Dafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.

Yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug, a bu’n rhaid i fyddin Harri III yn Negannwy gilio. Pan fu farw Dafydd y flwyddyn ganlynol, galwodd y cronicl ef yn darian Cymru.FfynonellauDafydd ap Llywelyn (died 1246), prince ↗J. E. Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Mab Llywelyn a Siwan, merch anghyfreithlon y brenin John, a anwyd tua 1208 ac a ystyrid yn etifedd o’i eni; ar 19 Hydref 1238 tyngodd y mân dywysogion lw iddo yn Ystrad Fflur; ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III ef yn farchog a rhoi iddo ddiadem yn arwydd o urddas tywysog; bu farw ei frawd Gruffudd ar 1 Mawrth 1244 wrth geisio dianc o’r Tŵr; yn 1244 dadleuodd ei achos gerbron y Pab, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, gyda pheth llwyddiant; yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug a gorfodwyd byddin Harri III yn Negannwy i gilio; bu farw ar 25 Chwefror 1246 yn ei faenor yn Aber a’i gladdu yn Aberconwy wrth ochr ei dad.Dafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Cydnabuwyd yn etifedd gan Harri III yn 1220; Cytundeb Gwerneigron, 1241; marw Gruffudd yn y Tŵr, Mawrth 1244; negeswyr at Louis IX a thrafodaethau â’r Pab Innocent IV; yr Wyddgrug yn ôl erbyn Mawrth 1245; Harri yn Negannwy; bu farw yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246; galwodd y Brut ef yn “darian Cymru”.
Dafydd oedd unig fab Llywelyn a Siwan, ac fe’i ganed yng Nghastell Hen Blas, yng Nghwnsyllt ger Bagillt yn Sir y Fflint. Yn 1220 derbyniodd Harri III ef yn etifedd Llywelyn, ac yn 1229 priododd Isabella de Braose.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Unig fab Llywelyn ab Iorwerth a Siwan, a aned yng Nghastell Hen Blas, Cwnsyllt, ger Bagillt yn Sir y Fflint; cydnabuwyd gan Harri III yn etifedd Llywelyn yn 1220; priododd Isabella de Braose yn 1229; arhosodd Ednyfed Fychan y distain yn gefnogwr allweddol; anfonodd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc a dechrau trafod â’r Pab Innocent IV, ac arweiniodd hynny i Rufain gydnabod ei hawl i reoli Gogledd Cymru; erbyn Mawrth 1245 roedd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint; ym mis Awst 1245 ymosododd Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ac wedi cadoediad ciliodd yn yr hydref; bu farw’n sydyn yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu gyda’i dad yn Aberconwy; mae’r Brut yn ei alw’n ‘tarian Cymru’; canodd y bardd Dafydd Benfras farwnad iddo; rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd a chyfarfod â Harri III yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 i wneud telerau.
Roedd Aber Garth Celyn yn un o brif lysoedd tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg, gydag Aberffraw a Llys Rhosyr, a threuliodd Llywelyn Fawr lawer o’i amser yno. Croesai teithwyr i Fôn Draeth Lafan o Aber i ddal y fferi i Lan-faes. Bu farw Siwan yn Aber yn 1237, a chludwyd ei chorff dros y Fenai i’w gladdu yn Llan-faes.FfynhonnellAbergwyngregyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: arferai teithwyr i Fôn groesi Traeth Lafan i ddal y cwch fferi i Lan-faes nes codi Pont y Borth; hen enw’r pentref oedd Aber Garth Celyn, cartref prif lys cantref Arllechwedd, a dyfodd yn un o brif lysoedd tywysogion Gwynedd yn y 13eg ganrif, gydag Aberffraw a Llys Rhosyr; yma y treuliai Llywelyn Fawr lawer o’i amser; bu farw Siwan yn Aber yn 1237, a chludwyd ei chorff dros y Fenai i’w chladdu yn Llan-faes; bu farw’r Tywysog Dafydd ap Llywelyn yn y llys yn 1246; yn Nhachwedd 1282 gwrthododd Llywelyn Ein Llyw Olaf yma neges John Pecham, Archesgob Caergaint, ar ran Edward I, a fyddai’n troi Llywelyn yn arglwydd dan y brenin Seisnig, ac mae ateb balch a herfeiddiol Llywelyn a’i lys ymhlith y datganiadau pwysicaf o genedlgarwch Cymreig a gafwyd erioed.
Mae’n ymddangos mai neuadd o statws uchel oedd adeilad carreg mawr ger twmpath Y Mŵd, a gloddiwyd yn 1993 a 2010, 11.2 metr wrth 8 metr y tu mewn, a godwyd efallai dan y tywysogion olaf. Daliai Aber yr hen groesfan dros Draeth Lafan i Fôn, âi’r ffordd Rufeinig o Gaer i Segontium drwyddi, ac mae bryngaer Maes y Gaer yn codi uwchben y dyffryn.FfynhonnellAbergwyngregyn ↗Wikipedia (Saesneg)Abergwyngregyn, Aber, pentref yng Ngwynedd bum milltir i’r dwyrain o Fangor; dan ei hen enw Aber Garth Celyn bu’n llys i Lywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf, y ganed ei ferch Gwenllian yma ym Mehefin 1282, ac y bu farw ei wraig Eleanor de Montfort yma wedi’r enedigaeth ar 19 Mehefin 1282; rheolai’r hen groesfan dros Draeth Lafan i Fôn, a rhedai’r ffordd Rufeinig o Gaer i Segontium drwyddo; cyfyd bryngaer Maes y Gaer uwchben y dyffryn; ymddengys fod adeilad carreg mawr ger twmpath y Mŵd, a gloddiwyd yn 1993 a 2010, yn neuadd o statws uchel, 11.2 m wrth 8.0 m y tu mewn gydag adenydd mawr, efallai wedi’i chodi cyn 1283 dan y tywysogion olaf neu’n fuan wedyn; yn y cloddio yn 1993 cafwyd tlws efydd, crochenwaith canoloesol a cheiniog o’r blynyddoedd cyn y goncwest; saif Pen y Bryn, plasty i’r dwyrain, o fewn clawdd dwbl a ffos a elwir bellach yn Garth Celyn, a hawlir hefyd fel safle’r llys brenhinol; mae Afon Goch yn syrthio tua 120 troedfedd yn Rhaeadr Fawr; mae drama Saunders Lewis Siwan a Llywelyn Fawr Thomas Parry yn perthyn i Aber; yn 2011 gallai 48.5% o’r bobl siarad Cymraeg. Ym mis Tachwedd 1282 dyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ei lythyrau at Archesgob Caergaint yn ‘Garth Kelyn’.FfynhonnellGarth Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Pen y Bryn o fewn clawdd dwbl a ffos Garth Celyn, lloc 90–100 m ar draws; barn Ymddiriedolaeth Garth Celyn mai yma y safai’r llys brenhinol; llythyrau Llywelyn ap Gruffudd at Archesgob Caergaint ym mis Tachwedd 1282, wedi’u dyddio yn “Garth Kelyn”; plas Leland ger “the Moode”.
Arhosodd Ednyfed Fychan, distain ei dad, yng nghanol llywodraeth Dafydd.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Unig fab Llywelyn ab Iorwerth a Siwan, a aned yng Nghastell Hen Blas, Cwnsyllt, ger Bagillt yn Sir y Fflint; cydnabuwyd gan Harri III yn etifedd Llywelyn yn 1220; priododd Isabella de Braose yn 1229; arhosodd Ednyfed Fychan y distain yn gefnogwr allweddol; anfonodd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc a dechrau trafod â’r Pab Innocent IV, ac arweiniodd hynny i Rufain gydnabod ei hawl i reoli Gogledd Cymru; erbyn Mawrth 1245 roedd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint; ym mis Awst 1245 ymosododd Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ac wedi cadoediad ciliodd yn yr hydref; bu farw’n sydyn yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu gyda’i dad yn Aberconwy; mae’r Brut yn ei alw’n ‘tarian Cymru’; canodd y bardd Dafydd Benfras farwnad iddo; rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd a chyfarfod â Harri III yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 i wneud telerau. Arweiniodd deithiau Dafydd at Harri III.FfynhonnellEdnyfed Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Ednyfed Fychan ap Cynfrig (bu farw 1 Hydref 1246), distain Gwynedd, rhywbeth fel prif weinidog, am bron i ddeng mlynedd ar hugain; fe’i cofnodir gyntaf yn y swydd yn haf 1217, ar ben tystion rhodd Llywelyn o Landimôr yng Ngŵyr; un o drafodwyr Cytundeb Caerwrangon (1218), ar ben rhestr swyddogion y tywysog; un o brif drafodwyr trafodaethau 1222 a arweiniodd at briodas Elen ferch Llywelyn â John o’r Alban; yn 1229 rhoddodd Harri III lythyrau nawdd iddo ar gyfer Llansadwrn, Cellan a Llanrhystud; yn 1223 pennodd ffiniau tiroedd Maelgwn ap Rhys, Rhys Gryg ac Owain ap Gruffudd; fe’i gelwid yn ‘ustus y tywysog’; yn 1234 setlodd ddadl am gored bysgod ar afon Dyfrdwy rhwng mynachod Glyn y Groes a gwŷr rhydd Llangollen; wedi 1240 gwasanaethodd Ddafydd ap Llywelyn, gan arwain negeseuon at Harri III; priododd Wenllian, merch yr Arglwydd Rhys; roedd gan ei ddisgynyddion, Wyrion Eden, freintiau arbennig; sefydlodd ei ŵyr Tudur Hen gangen Penmynydd, a ddaeth ag Owain Tudur, taid Harri VII; cofnododd comisiwn Harri VII tua 1490 i Ednyfed ladd tri arglwydd o Saeson mewn brwydr un bore ac i Lywelyn ganiatáu iddo ddwyn tri phen yn arfau.
Anfonodd Dafydd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc, ac arweiniodd ei drafodaethau â’r Pab Innocent IV i Rufain gydnabod ei hawl i reoli gogledd Cymru.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Unig fab Llywelyn ab Iorwerth a Siwan, a aned yng Nghastell Hen Blas, Cwnsyllt, ger Bagillt yn Sir y Fflint; cydnabuwyd gan Harri III yn etifedd Llywelyn yn 1220; priododd Isabella de Braose yn 1229; arhosodd Ednyfed Fychan y distain yn gefnogwr allweddol; anfonodd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc a dechrau trafod â’r Pab Innocent IV, ac arweiniodd hynny i Rufain gydnabod ei hawl i reoli Gogledd Cymru; erbyn Mawrth 1245 roedd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint; ym mis Awst 1245 ymosododd Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ac wedi cadoediad ciliodd yn yr hydref; bu farw’n sydyn yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu gyda’i dad yn Aberconwy; mae’r Brut yn ei alw’n ‘tarian Cymru’; canodd y bardd Dafydd Benfras farwnad iddo; rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd a chyfarfod â Harri III yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 i wneud telerau.
Erbyn Mawrth 1245 roedd Dafydd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint. Ym mis Awst daeth Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ond gwnaed cadoediad, ac yn yr hydref aeth y brenin adref.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Unig fab Llywelyn ab Iorwerth a Siwan, a aned yng Nghastell Hen Blas, Cwnsyllt, ger Bagillt yn Sir y Fflint; cydnabuwyd gan Harri III yn etifedd Llywelyn yn 1220; priododd Isabella de Braose yn 1229; arhosodd Ednyfed Fychan y distain yn gefnogwr allweddol; anfonodd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc a dechrau trafod â’r Pab Innocent IV, ac arweiniodd hynny i Rufain gydnabod ei hawl i reoli Gogledd Cymru; erbyn Mawrth 1245 roedd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint; ym mis Awst 1245 ymosododd Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ac wedi cadoediad ciliodd yn yr hydref; bu farw’n sydyn yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu gyda’i dad yn Aberconwy; mae’r Brut yn ei alw’n ‘tarian Cymru’; canodd y bardd Dafydd Benfras farwnad iddo; rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd a chyfarfod â Harri III yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 i wneud telerau.
Canodd Dafydd Benfras, bardd llys yng Ngwynedd rhwng tua 1230 a 1260, ei farwnad. Mae Saunders Lewis ac eraill yn cyfrif Benfras ymhlith mwyaf Beirdd y Tywysogion, ac roedd hefyd wedi canu awdl i frwydrau Llywelyn Fawr a’i fuddugoliaeth dros y Brenin John.FfynhonnellDafydd Benfras ↗Wikipedia (Saesneg)Bardd llys yng Ngwynedd, yn ei flodau 1230–1260; mae Saunders Lewis ac eraill yn ei gyfrif ymhlith mwyaf Beirdd y Tywysogion; marwnadau a cherddi mawl i dywysogion Gwynedd yw’r rhan fwyaf o’i gerddi sydd wedi goroesi; awdl yn dathlu brwydrau Llywelyn Fawr a’i fuddugoliaeth dros y Brenin John; marwnad i Ddafydd ap Llywelyn, a fu farw yn 1246.
Ni adawodd Dafydd fab. Rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd, ac ym mis Ebrill 1247 cyfarfuant â Harri III yn Woodstock i wneud telerau.FfynhonnellDafydd ap Llywelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Unig fab Llywelyn ab Iorwerth a Siwan, a aned yng Nghastell Hen Blas, Cwnsyllt, ger Bagillt yn Sir y Fflint; cydnabuwyd gan Harri III yn etifedd Llywelyn yn 1220; priododd Isabella de Braose yn 1229; arhosodd Ednyfed Fychan y distain yn gefnogwr allweddol; anfonodd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc a dechrau trafod â’r Pab Innocent IV, ac arweiniodd hynny i Rufain gydnabod ei hawl i reoli Gogledd Cymru; erbyn Mawrth 1245 roedd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint; ym mis Awst 1245 ymosododd Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ac wedi cadoediad ciliodd yn yr hydref; bu farw’n sydyn yn Abergwyngregyn ar 25 Chwefror 1246 a’i gladdu gyda’i dad yn Aberconwy; mae’r Brut yn ei alw’n ‘tarian Cymru’; canodd y bardd Dafydd Benfras farwnad iddo; rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd a chyfarfod â Harri III yn Woodstock ym mis Ebrill 1247 i wneud telerau. Cymerodd Llywelyn y teitl Tywysog Cymru eto yn 1258, a chydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267.FfynhonnellPrince of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r defnydd cyntaf hysbys o’r teitl mewn llythyr Lladin gan Owain Gwynedd at Louis VII yn y 1160au, Princeps Walliarum, i hawlio blaenoriaeth dros reolwyr eraill Cymru yn ôl pob tebyg; gelwir yr Arglwydd Rhys yn dywysog Cymru neu dywysog y Cymry mewn dwy siarter; adferodd Dafydd ap Llywelyn y teitl yn ei fisoedd olaf; defnyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ef gyntaf yn 1258 mewn cytundeb rhwng arglwyddi’r Alban a Chymru, ac o 1262 ni ddefnyddiai ond Tywysog Cymru ac Arglwydd Eryri; cydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267; J. Beverley Smith: cydnabu a chyhoeddodd y teitl statws unigryw yn hanes gwleidyddol Cymru; cymerodd Dafydd ap Gruffudd y teitl wedi Llywelyn; gwnaeth Edward I ei fab yn dywysog Cymru ar 7 Chwefror 1301.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.
Owain GwyneddMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrMae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llyfr IorwerthMae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Llyfr Du CaerfyrddinMae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.
Buddugoliaeth Bryn DerwinYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf