Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1244

Dafydd, Tywysog Cymru

Mae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.

Llun: Sêl Dafydd ap Llywelyn, ar lythyr o 24 Hydref 1241, fel y’i hysgythrwyd yn 1825. · Hugh Owen and J. B. Blakeway, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Dilynodd Dafydd, mab Llywelyn Fawr a Siwan, ei dad yn 1240. O tua 1244 galwai ei hun yn Dywysog Cymru, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf.

GanedTua 1208
TeyrnasuGwynedd, 1240 hyd 1246
Bu farw25 Chwefror 1246, yn Aber

Diadem tywysog#

Ar 15 Mai 1240 yng Nghaerloyw urddodd Harri III Ddafydd yn farchog, a chafodd ddiadem yn arwydd o urddas tywysog.

At y Pab#

Yn 1244 bu farw ei frawd Gruffudd wrth syrthio o Dŵr Llundain. Y flwyddyn honno aeth Dafydd â’i achos at y Pab Innocent IV, gan ddweud i’w rieni ei osod dan nawdd y Sanctaidd Sedd, a chafodd beth llwyddiant.

Gruffudd, brawd Dafydd, yn syrthio o Dŵr Llundain yn 1244, wedi’i dynnu gan Matthew Paris.
Gruffudd, brawd Dafydd, yn syrthio o Dŵr Llundain yn 1244, wedi’i dynnu gan Matthew Paris. · Llun: Matthew Paris, Public domain, Wikimedia Commons

Tarian Cymru#

Yn 1245 cipiodd y Cymry’r Wyddgrug, a bu’n rhaid i fyddin Harri III yn Negannwy gilio. Pan fu farw Dafydd y flwyddyn ganlynol, galwodd y cronicl ef yn darian Cymru.

Wedi’i eni i reoli#

Dafydd oedd unig fab Llywelyn a Siwan, ac fe’i ganed yng Nghastell Hen Blas, yng Nghwnsyllt ger Bagillt yn Sir y Fflint. Yn 1220 derbyniodd Harri III ef yn etifedd Llywelyn, ac yn 1229 priododd Isabella de Braose.

Y llys yn Aber#

Roedd Aber Garth Celyn yn un o brif lysoedd tywysogion Gwynedd yn y drydedd ganrif ar ddeg, gydag Aberffraw a Llys Rhosyr, a threuliodd Llywelyn Fawr lawer o’i amser yno. Croesai teithwyr i Fôn Draeth Lafan o Aber i ddal y fferi i Lan-faes. Bu farw Siwan yn Aber yn 1237, a chludwyd ei chorff dros y Fenai i’w gladdu yn Llan-faes.

Mae’n ymddangos mai neuadd o statws uchel oedd adeilad carreg mawr ger twmpath Y Mŵd, a gloddiwyd yn 1993 a 2010, 11.2 metr wrth 8 metr y tu mewn, a godwyd efallai dan y tywysogion olaf. Daliai Aber yr hen groesfan dros Draeth Lafan i Fôn, âi’r ffordd Rufeinig o Gaer i Segontium drwyddi, ac mae bryngaer Maes y Gaer yn codi uwchben y dyffryn. Ym mis Tachwedd 1282 dyddiodd Llywelyn ap Gruffudd ei lythyrau at Archesgob Caergaint yn ‘Garth Kelyn’.

Ednyfed wrth ei ochr#

Arhosodd Ednyfed Fychan, distain ei dad, yng nghanol llywodraeth Dafydd. Arweiniodd deithiau Dafydd at Harri III.

Cyfeillion dramor#

Anfonodd Dafydd lysgenhadon at Louis IX o Ffrainc, ac arweiniodd ei drafodaethau â’r Pab Innocent IV i Rufain gydnabod ei hawl i reoli gogledd Cymru.

Rhyfel 1245#

Erbyn Mawrth 1245 roedd Dafydd wedi adennill yr Wyddgrug a’i hen diroedd yn Sir y Fflint. Ym mis Awst daeth Harri III eto, cyrraedd Conwy a dechrau castell newydd yn Negannwy, ond gwnaed cadoediad, ac yn yr hydref aeth y brenin adref.

Ffarwél y bardd#

Canodd Dafydd Benfras, bardd llys yng Ngwynedd rhwng tua 1230 a 1260, ei farwnad. Mae Saunders Lewis ac eraill yn cyfrif Benfras ymhlith mwyaf Beirdd y Tywysogion, ac roedd hefyd wedi canu awdl i frwydrau Llywelyn Fawr a’i fuddugoliaeth dros y Brenin John.

Wedi Dafydd#

Ni adawodd Dafydd fab. Rhannodd ei neiaint Llywelyn ap Gruffudd ac Owain Goch Wynedd, ac ym mis Ebrill 1247 cyfarfuant â Harri III yn Woodstock i wneud telerau. Cymerodd Llywelyn y teitl Tywysog Cymru eto yn 1258, a chydnabu Harri III ef yn Nhrefaldwyn yn 1267.

Y bobl

c. 1100–1170

Owain Gwynedd

Brenin Gwynedd, Tywysog cyntaf y Cymry (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a mab Gruffudd ap Cynan, a drodd Harri’r Ail yn ôl yn 1165 ac a fu’r cyntaf i’w alw ei hun yn Dywysog y Cymry.

Owain Gwynedd

Cyn ac wedyn

  1. Marw Llywelyn Fawr

    Mae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.

    Marw Llywelyn Fawr
  2. Llyfr Iorwerth

    Mae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.

    Llyfr Iorwerth
  3. Llyfr Du Caerfyrddin

    Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

    Llyfr Du Caerfyrddin
  4. Buddugoliaeth Bryn Derwin

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.

    Buddugoliaeth Bryn Derwin

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf