
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Castell Ewloe
Castell Cymreig ynghudd mewn pant coediog yn Sir y Fflint, yn agos i’r fan lle ymosododd Owain Gwynedd ar fyddin Harri II yn 1157.
Llun: Adfeilion Castell Ewloe, a godwyd gan dywysogion Cymru, yng nghoed Wepre · Rept0n1x, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Mae Castell Ewloe yn cuddio yng nghoed Wepre, bron ar y ffin â Lloegr. Fe’i codwyd gan dywysogion Gwynedd, ac mae ar safle mwyaf beiddgar unrhyw un o’u cestyll, dan drwyn garsiwn Caer.FfynonellauEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.Castell Ewlo ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol a godwyd gan frenhinoedd Gwynedd yn Sir y Fflint, ar fryncyn isel mewn coedwig ger Ewlo; safle mwyaf beiddgar unrhyw un o gestyll tywysogion Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr a dan drwyn garsiwn Caer; ymddengys i Owain Gwynedd godi castell mwnt a beili yma tua 1146 i amddiffyn y ffordd ar hyd yr arfordir o Gaer i’r Berfeddwlad ac afon Conwy; yn 1157 ymladdwyd brwydr yma rhwng y Saeson a meibion Owain Gwynedd, a’r Cymry a orfu; efallai i Lywelyn ab Iorwerth godi castell newydd tua 1220, a’i orthwr apsidaidd yn debyg iawn i’r un yng Nghastell y Bere; codwyd castell o gerrig yn 1257 gan Lywelyn ap Gruffudd, gyda llenfur yn amgáu ward a ffynnon o flaen y gorthwr, a thŵr crwn yn y gornel orllewinol; yng ngofal Cadw, o lwybr o’r B5125 ger Ewlo.
| Cantref | Tegeingl, yn y BerfeddwladFfynhonnellEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg. |
|---|---|
| Cryfhawyd | 1257, gan Lywelyn ap GruffuddFfynonellauEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.Castell Ewlo ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol a godwyd gan frenhinoedd Gwynedd yn Sir y Fflint, ar fryncyn isel mewn coedwig ger Ewlo; safle mwyaf beiddgar unrhyw un o gestyll tywysogion Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr a dan drwyn garsiwn Caer; ymddengys i Owain Gwynedd godi castell mwnt a beili yma tua 1146 i amddiffyn y ffordd ar hyd yr arfordir o Gaer i’r Berfeddwlad ac afon Conwy; yn 1157 ymladdwyd brwydr yma rhwng y Saeson a meibion Owain Gwynedd, a’r Cymry a orfu; efallai i Lywelyn ab Iorwerth godi castell newydd tua 1220, a’i orthwr apsidaidd yn debyg iawn i’r un yng Nghastell y Bere; codwyd castell o gerrig yn 1257 gan Lywelyn ap Gruffudd, gyda llenfur yn amgáu ward a ffynnon o flaen y gorthwr, a thŵr crwn yn y gornel orllewinol; yng ngofal Cadw, o lwybr o’r B5125 ger Ewlo. |
| Y gorthwr Cymreig | Tua 11 metr o uchderFfynhonnellEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg. |
Buddugoliaeth 1157
Ymddengys i Owain Gwynedd godi castell o bridd a phren yma tua 1146, i warchod y ffordd ar hyd yr arfordir o Gaer i’r Berfeddwlad. Yn 1157 cyfarfu ei luoedd â byddin Harri II yn Ewlo, a’r Cymry a orfu.FfynonellauCastell Ewlo ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol a godwyd gan frenhinoedd Gwynedd yn Sir y Fflint, ar fryncyn isel mewn coedwig ger Ewlo; safle mwyaf beiddgar unrhyw un o gestyll tywysogion Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr a dan drwyn garsiwn Caer; ymddengys i Owain Gwynedd godi castell mwnt a beili yma tua 1146 i amddiffyn y ffordd ar hyd yr arfordir o Gaer i’r Berfeddwlad ac afon Conwy; yn 1157 ymladdwyd brwydr yma rhwng y Saeson a meibion Owain Gwynedd, a’r Cymry a orfu; efallai i Lywelyn ab Iorwerth godi castell newydd tua 1220, a’i orthwr apsidaidd yn debyg iawn i’r un yng Nghastell y Bere; codwyd castell o gerrig yn 1257 gan Lywelyn ap Gruffudd, gyda llenfur yn amgáu ward a ffynnon o flaen y gorthwr, a thŵr crwn yn y gornel orllewinol; yng ngofal Cadw, o lwybr o’r B5125 ger Ewlo.Ewloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.
Y gorthwr Cymreig
Yn y ward uchaf saif tŵr ar ffurf D a elwir y gorthwr Cymreig, ar graig, yn debyg iawn i’r tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere. Codai ei furiau, dau fetr o drwch ar y gwaelod, i tua un metr ar ddeg, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau yn ei ochrau crwm a ffenestr fwaog yn edrych dros y ward isaf.FfynonellauEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.Castell Ewlo ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol a godwyd gan frenhinoedd Gwynedd yn Sir y Fflint, ar fryncyn isel mewn coedwig ger Ewlo; safle mwyaf beiddgar unrhyw un o gestyll tywysogion Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr a dan drwyn garsiwn Caer; ymddengys i Owain Gwynedd godi castell mwnt a beili yma tua 1146 i amddiffyn y ffordd ar hyd yr arfordir o Gaer i’r Berfeddwlad ac afon Conwy; yn 1157 ymladdwyd brwydr yma rhwng y Saeson a meibion Owain Gwynedd, a’r Cymry a orfu; efallai i Lywelyn ab Iorwerth godi castell newydd tua 1220, a’i orthwr apsidaidd yn debyg iawn i’r un yng Nghastell y Bere; codwyd castell o gerrig yn 1257 gan Lywelyn ap Gruffudd, gyda llenfur yn amgáu ward a ffynnon o flaen y gorthwr, a thŵr crwn yn y gornel orllewinol; yng ngofal Cadw, o lwybr o’r B5125 ger Ewlo.
Llywelyn ap Gruffudd
Yn 1256–57 adenillodd Llywelyn ap Gruffudd y Berfeddwlad a chryfhau Ewloe, gan ychwanegu llenfur o gwmpas ward a ffynnon, gyda thŵr crwn yn ei gornel orllewinol. Yn 1259 a 1260 bu’r castell yn fan cyfarfod i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson.FfynonellauEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.Castell Ewlo ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell canoloesol a godwyd gan frenhinoedd Gwynedd yn Sir y Fflint, ar fryncyn isel mewn coedwig ger Ewlo; safle mwyaf beiddgar unrhyw un o gestyll tywysogion Gwynedd, bron ar y ffin â Lloegr a dan drwyn garsiwn Caer; ymddengys i Owain Gwynedd godi castell mwnt a beili yma tua 1146 i amddiffyn y ffordd ar hyd yr arfordir o Gaer i’r Berfeddwlad ac afon Conwy; yn 1157 ymladdwyd brwydr yma rhwng y Saeson a meibion Owain Gwynedd, a’r Cymry a orfu; efallai i Lywelyn ab Iorwerth godi castell newydd tua 1220, a’i orthwr apsidaidd yn debyg iawn i’r un yng Nghastell y Bere; codwyd castell o gerrig yn 1257 gan Lywelyn ap Gruffudd, gyda llenfur yn amgáu ward a ffynnon o flaen y gorthwr, a thŵr crwn yn y gornel orllewinol; yng ngofal Cadw, o lwybr o’r B5125 ger Ewlo.
Ymweld
Yn 1311 roedd llawer o’r castell yn dal i sefyll. Heddiw mae o fewn Parc Wepre, yn rhestredig Gradd I ac yng ngofal Cadw, a gellir cerdded ato am ddim drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’i enw Cymraeg yn Saesneg hefyd.FfynhonnellEwloe Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Ewloe, castell Cymreig brodorol teyrnas Gwynedd ger Ewlo yn Sir y Fflint, un o’r olaf a godwyd gan y tywysogion brodorol; yn Nhegeingl, cantref o’r Berfeddwlad, ger ffordd Caer, ar bentir serth mewn cwm coediog lle mae dwy nant yn cwrdd; codwyd o dywodfaen lleol; yn ei ward uchaf mae tŵr ar ffurf D, y ‘gorthwr Cymreig’, ar graig, fel y tŵr a gododd Llywelyn Fawr yng Nghastell y Bere; codai muriau’r tŵr, 2 m o drwch ar y gwaelod, i tua 11 m, gyda neuadd ar y llawr cyntaf a gyrhaeddid gan risiau, saethdyllau ar yr ochrau crwm a ffenestr Romanésg; saif tŵr crwn ar fryncyn yn y ward isaf; efallai i amddiffynfa gynharach ddilyn buddugoliaeth Owain Gwynedd dros Harri II ym Mrwydr Ewlo yn 1157; credir bellach mai Llywelyn ab Iorwerth a’i dechreuodd; enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl a’i gryfhau wrth adennill y Berfeddwlad yn 1256–57, a bu’n gefndir i drafodaethau rhwng y Cymry a’r Saeson yn 1259 a 1260; mae Rholiau Pledion Caer yn nodi yn 1311 fod llawer o’r castell yn dal i sefyll; rhestredig Gradd I, o fewn Parc Wepre, yng ngofal Cadw, gyda mynediad am ddim ar hyd llwybrau drwy Goed Wepre; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Ewloe yn Saesneg.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


