Dafydd ap Gruffudd
Y tywysog olaf (wedi’i gofnodi)Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Dafydd ap Gruffudd
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
21 Mawrth 1282
Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.
Llun: Hen Gastell Penarlâg, lle dechreuodd rhyfel 1282. · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ar Sul y Blodau 1282 ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar Gastell Penarlâg. Cyn hir roedd Cymru dan arfau unwaith eto.FfynonellauDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.Conquest of Wales by Edward I ↗Wikipedia (Saesneg)Torrodd rhyfel allan eto yn 1282 gyda gwrthryfel Dafydd ap Gruffudd, ar y cyd â rheolwyr y Deheubarth a gogledd Powys; ymunodd Llywelyn ac arweinwyr y De, a daeth yn frwydr genedlaethol; trechwyd iarll Caerloyw yn Llandeilo Fawr ym Mehefin 1282; daeth Moel-y-don yn ystod trafodaethau heddwch yr Archesgob Peckham; lladdwyd Llywelyn ger Pont Irfon ar 11 Rhagfyr 1282; yn Ionawr 1283 cipiodd Edward Ddolwyddelan; daliwyd Dafydd, a ddilynodd Lywelyn yn dywysog, ym Mehefin 1283 a’i ddienyddio yn Amwythig; drwy Statud Rhuddlan cysylltwyd ac unwyd y tiroedd â choron Lloegr.
| Pryd | Sul y Blodau, Mawrth 1282 |
|---|---|
| Ble | Penarlâg, yna ar draws Cymru |
| Dan arweiniad | Dafydd ap Gruffudd, yna Llywelyn, Tywysog Cymru |
Cynlluniwyd gwrthryfel Dafydd gyda thywysogion y Deheubarth a gogledd Powys. Ymunodd Llywelyn, ac arweinwyr y De hefyd: daeth yn frwydr genedlaethol.FfynhonnellConquest of Wales by Edward I ↗Wikipedia (Saesneg)Torrodd rhyfel allan eto yn 1282 gyda gwrthryfel Dafydd ap Gruffudd, ar y cyd â rheolwyr y Deheubarth a gogledd Powys; ymunodd Llywelyn ac arweinwyr y De, a daeth yn frwydr genedlaethol; trechwyd iarll Caerloyw yn Llandeilo Fawr ym Mehefin 1282; daeth Moel-y-don yn ystod trafodaethau heddwch yr Archesgob Peckham; lladdwyd Llywelyn ger Pont Irfon ar 11 Rhagfyr 1282; yn Ionawr 1283 cipiodd Edward Ddolwyddelan; daliwyd Dafydd, a ddilynodd Lywelyn yn dywysog, ym Mehefin 1283 a’i ddienyddio yn Amwythig; drwy Statud Rhuddlan cysylltwyd ac unwyd y tiroedd â choron Lloegr.
Ym Mehefin 1282 trechodd y Cymry iarll Caerloyw yn Llandeilo Fawr.FfynhonnellConquest of Wales by Edward I ↗Wikipedia (Saesneg)Torrodd rhyfel allan eto yn 1282 gyda gwrthryfel Dafydd ap Gruffudd, ar y cyd â rheolwyr y Deheubarth a gogledd Powys; ymunodd Llywelyn ac arweinwyr y De, a daeth yn frwydr genedlaethol; trechwyd iarll Caerloyw yn Llandeilo Fawr ym Mehefin 1282; daeth Moel-y-don yn ystod trafodaethau heddwch yr Archesgob Peckham; lladdwyd Llywelyn ger Pont Irfon ar 11 Rhagfyr 1282; yn Ionawr 1283 cipiodd Edward Ddolwyddelan; daliwyd Dafydd, a ddilynodd Lywelyn yn dywysog, ym Mehefin 1283 a’i ddienyddio yn Amwythig; drwy Statud Rhuddlan cysylltwyd ac unwyd y tiroedd â choron Lloegr.
Pan ddaeth yr Archesgob Pecham i wneud heddwch, rhoddodd gwŷr Eryri eu hateb. Hyd yn oed pe bai eu tywysog yn eu hildio, ni wnaent hwy wrogaeth i unrhyw ddieithryn, nad oeddent yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.FfynhonnellThe Welsh replies to Archbishop Pecham, November 1282 ↗o’r Registrum Epistolarum Johannis Peckham, a ddyfynnir mewn gohebiaeth at Bwyllgor Deisebau’r Senedd, 16 Chwefror 2015 (Saesneg)Cyngor y tywysog: roedd y cantrefi yn ei feddiant “er amser Camber fab Brutus”. Pobl Eryri: hyd yn oed pe mynnai’r tywysog roi eu meddiant i’r brenin, ni wnaent hwy wrogaeth i unrhyw ddieithryn nad oeddent yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.
Yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo cwerylon ynghylch y modd y trinid materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos y tywysog dros gyfraith Cymru. Cymododd Llywelyn â’i frawd Dafydd, a chyda’i gilydd cynlluniasant y gwrthryfel.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’.
Ar Sul y Blodau trawodd Dafydd ar Ruddlan a Phenarlâg, a chipio Penarlâg.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Y trydydd o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, ŵyr i Lywelyn Fawr; yn 1241 rhoddwyd ef a’i frawd Rhodri i Harri III yn wystlon; yn 1252 gwnaeth ei frawd Owain ef yn arglwydd cwmwd Cymydmaen, ym mhen gorllewinol Llŷn; rywbryd wedi 1265 priododd Elizabeth Ferrers, merch William de Ferrers, iarll Derby, a thrwyddi cafodd faenor Folesham yn Norfolk; ym mis Medi 1278 rhoddodd Edward faenor Frodsham ger Caer iddo am ei oes; ar Sul y Blodau 1282 ymosododd ar Ruddlan a Phenarlâg a chipio Penarlâg; cynigiodd yr Archesgob Peckham i Lywelyn gymryd tiroedd yn Lloegr ac ymostwng i Edward, ac i Ddafydd fynd ar groesgad ar gost y brenin, a gwrthododd y ddau; daliodd deitl tywysog am ychydig dros saith mis; yn gynnar yn 1283 roedd yn Nolwyddelan, gyda thywysogion alltud o Bowys Fadog a Deheubarth gydag ef, a phan na ellid dal y bylchau mwy symudodd i Gastell y Bere; gwarchaewyd y Bere gan dros 3,000 o wŷr, ac ildiodd y garsiwn dan Gynfrig ap Madog ar 25 Ebrill, ond roedd Dafydd wedi mynd i Ddolbadarn, ‘gwylfa yn Nyffryn Peris wrth droed yr Wyddfa’; ym mis Mai symudodd i’r mynyddoedd uwchben Abergwyngregyn; ar 22 Mehefin daliwyd ef a’i fab ieuaf Owain yn Nanhysglain ger Bera Mawr, a’i gludo’r noson honno i wersyll Edward yn Rhuddlan; daliwyd hefyd ei wraig Elizabeth, ei ferch Gwladys a’i nith Gwenllian; daliwyd ei fab hynaf Llywelyn ar 28 Mehefin; condemniwyd ef ar 30 Medi yn Amwythig; cofnodir ei fab Owain yn fyw ddiwethaf ym mis Awst 1305; anfonwyd Gwladys i leiandy Sixhills yn Swydd Lincoln, lle bu farw yn 1336; arweiniodd Madog ap Llywelyn wrthryfel yn 1294–1295, a cheisiodd Owain Lawgoch le’r tywysogion hyd 1378. Yr enw Cymraeg, Penarlâg, yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac yn fwyaf tebyg alafog, ‘cyfoethog mewn gwartheg’. Ymhen canrifoedd bu W. E. Gladstone yn byw yng Nghastell Penarlâg a gadawodd ei lyfrgell i’r dref, ac fe’i gelwir heddiw yn Llyfrgell Gladstone.FfynhonnellHawarden ↗Wikipedia (Saesneg)Penarlâg, yr enw Cymraeg yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac alafog, ‘cyfoethog o wartheg’, yn fwyaf tebyg; yn 1282 cipiodd Dafydd, brawd Llywelyn, y castell; treuliodd W. E. Gladstone ddiwedd ei oes yng Nghastell Penarlâg, cartref teulu ei wraig, y Glynniaid; gadawodd ei lyfrgell i’r dref fel Llyfrgell Sant Deiniol, wedi’i henwi ar ôl nawddsant yr eglwys blwyf drws nesaf, ‘yr unig lyfrgell breswyl ym Mhrydain’, a ailenwyd yn Llyfrgell Gladstone yn 2010.
Dafydd oedd y trydydd o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, ac ŵyr i Lywelyn Fawr. Yn fachgen, yn 1241, rhoddwyd ef a’i frawd Rhodri i Harri III yn wystlon. Yn 1252 gwnaeth ei frawd Owain ef yn arglwydd Cymydmaen, ym mhen gorllewinol Llŷn. Rywbryd wedi 1265 priododd Elizabeth Ferrers, merch William de Ferrers, iarll Derby, a thrwyddi cafodd faenor Folesham yn Norfolk. Ym mis Medi 1278 rhoddodd Edward Frodsham, ger Caer, iddo am ei oes.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Y trydydd o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, ŵyr i Lywelyn Fawr; yn 1241 rhoddwyd ef a’i frawd Rhodri i Harri III yn wystlon; yn 1252 gwnaeth ei frawd Owain ef yn arglwydd cwmwd Cymydmaen, ym mhen gorllewinol Llŷn; rywbryd wedi 1265 priododd Elizabeth Ferrers, merch William de Ferrers, iarll Derby, a thrwyddi cafodd faenor Folesham yn Norfolk; ym mis Medi 1278 rhoddodd Edward faenor Frodsham ger Caer iddo am ei oes; ar Sul y Blodau 1282 ymosododd ar Ruddlan a Phenarlâg a chipio Penarlâg; cynigiodd yr Archesgob Peckham i Lywelyn gymryd tiroedd yn Lloegr ac ymostwng i Edward, ac i Ddafydd fynd ar groesgad ar gost y brenin, a gwrthododd y ddau; daliodd deitl tywysog am ychydig dros saith mis; yn gynnar yn 1283 roedd yn Nolwyddelan, gyda thywysogion alltud o Bowys Fadog a Deheubarth gydag ef, a phan na ellid dal y bylchau mwy symudodd i Gastell y Bere; gwarchaewyd y Bere gan dros 3,000 o wŷr, ac ildiodd y garsiwn dan Gynfrig ap Madog ar 25 Ebrill, ond roedd Dafydd wedi mynd i Ddolbadarn, ‘gwylfa yn Nyffryn Peris wrth droed yr Wyddfa’; ym mis Mai symudodd i’r mynyddoedd uwchben Abergwyngregyn; ar 22 Mehefin daliwyd ef a’i fab ieuaf Owain yn Nanhysglain ger Bera Mawr, a’i gludo’r noson honno i wersyll Edward yn Rhuddlan; daliwyd hefyd ei wraig Elizabeth, ei ferch Gwladys a’i nith Gwenllian; daliwyd ei fab hynaf Llywelyn ar 28 Mehefin; condemniwyd ef ar 30 Medi yn Amwythig; cofnodir ei fab Owain yn fyw ddiwethaf ym mis Awst 1305; anfonwyd Gwladys i leiandy Sixhills yn Swydd Lincoln, lle bu farw yn 1336; arweiniodd Madog ap Llywelyn wrthryfel yn 1294–1295, a cheisiodd Owain Lawgoch le’r tywysogion hyd 1378.
Bwriadai Edward ymosod ar Gymru ar dair ffrynt ar unwaith, ac anfonodd Gilbert de Clare i ddal y de. Cipiodd Clare Gastell Carreg Cennen a’i ysbeilio.FfynhonnellBattle of Llandeilo Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)17 Mehefin 1282, yn Llandeilo Fawr ger y Tywi, man allweddol yn Neheubarth; bwriadai Edward I ymosod ar Gymru o dair cyfeiriad, ac anfonwyd Gilbert de Clare i oresgyn y de; cipiodd Gastell Carreg Cennen a’i ysbeilio; roedd ei fyddin o tua 1,600 o wŷr traed a 100 o farchogion ar ei ffordd i Ddinefwr i gadw’r ysbail pan ymosododd milwyr Cymru arni a dinistrio llawer ohoni; ymhlith y meirw roedd mab William de Valence, iarll cyntaf Penfro; ataliwyd ymlediad Lloegr yn y de am rai wythnosau, amharwyd ar gynllun Edward i ymosod ar sawl ffrynt, a thynnodd Edward yr awdurdod oddi ar Clare a’i roi i Valence.
Roedd Llandeilo Fawr, ger y Tywi, yn fan allweddol yn Neheubarth. Ar 17 Mehefin roedd byddin Clare, tua 1,600 o wŷr traed a 100 o farchogion, ar ei ffordd i Ddinefwr i gadw’i hysbail pan ymosododd y Cymry arni, a dinistriwyd llawer ohoni. Ymhlith y meirw roedd mab William de Valence, iarll Penfro. Tynnodd Edward yr awdurdod yn y de oddi ar Clare a’i roi i Valence. Ataliwyd ymdaith y Saeson yn y de am rai wythnosau, a thaflwyd cynllun ymosod y brenin i anhrefn.FfynhonnellBattle of Llandeilo Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)17 Mehefin 1282, yn Llandeilo Fawr ger y Tywi, man allweddol yn Neheubarth; bwriadai Edward I ymosod ar Gymru o dair cyfeiriad, ac anfonwyd Gilbert de Clare i oresgyn y de; cipiodd Gastell Carreg Cennen a’i ysbeilio; roedd ei fyddin o tua 1,600 o wŷr traed a 100 o farchogion ar ei ffordd i Ddinefwr i gadw’r ysbail pan ymosododd milwyr Cymru arni a dinistrio llawer ohoni; ymhlith y meirw roedd mab William de Valence, iarll cyntaf Penfro; ataliwyd ymlediad Lloegr yn y de am rai wythnosau, amharwyd ar gynllun Edward i ymosod ar sawl ffrynt, a thynnodd Edward yr awdurdod oddi ar Clare a’i roi i Valence.
Cynigiodd yr Archesgob Peckham i Lywelyn ymostwng i Edward a derbyn ystad yn Lloegr, ac i Ddafydd fynd ar groesgad ar gost y brenin. Gwrthododd y ddau frawd.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Y trydydd o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, ŵyr i Lywelyn Fawr; yn 1241 rhoddwyd ef a’i frawd Rhodri i Harri III yn wystlon; yn 1252 gwnaeth ei frawd Owain ef yn arglwydd cwmwd Cymydmaen, ym mhen gorllewinol Llŷn; rywbryd wedi 1265 priododd Elizabeth Ferrers, merch William de Ferrers, iarll Derby, a thrwyddi cafodd faenor Folesham yn Norfolk; ym mis Medi 1278 rhoddodd Edward faenor Frodsham ger Caer iddo am ei oes; ar Sul y Blodau 1282 ymosododd ar Ruddlan a Phenarlâg a chipio Penarlâg; cynigiodd yr Archesgob Peckham i Lywelyn gymryd tiroedd yn Lloegr ac ymostwng i Edward, ac i Ddafydd fynd ar groesgad ar gost y brenin, a gwrthododd y ddau; daliodd deitl tywysog am ychydig dros saith mis; yn gynnar yn 1283 roedd yn Nolwyddelan, gyda thywysogion alltud o Bowys Fadog a Deheubarth gydag ef, a phan na ellid dal y bylchau mwy symudodd i Gastell y Bere; gwarchaewyd y Bere gan dros 3,000 o wŷr, ac ildiodd y garsiwn dan Gynfrig ap Madog ar 25 Ebrill, ond roedd Dafydd wedi mynd i Ddolbadarn, ‘gwylfa yn Nyffryn Peris wrth droed yr Wyddfa’; ym mis Mai symudodd i’r mynyddoedd uwchben Abergwyngregyn; ar 22 Mehefin daliwyd ef a’i fab ieuaf Owain yn Nanhysglain ger Bera Mawr, a’i gludo’r noson honno i wersyll Edward yn Rhuddlan; daliwyd hefyd ei wraig Elizabeth, ei ferch Gwladys a’i nith Gwenllian; daliwyd ei fab hynaf Llywelyn ar 28 Mehefin; condemniwyd ef ar 30 Medi yn Amwythig; cofnodir ei fab Owain yn fyw ddiwethaf ym mis Awst 1305; anfonwyd Gwladys i leiandy Sixhills yn Swydd Lincoln, lle bu farw yn 1336; arweiniodd Madog ap Llywelyn wrthryfel yn 1294–1295, a cheisiodd Owain Lawgoch le’r tywysogion hyd 1378.
Atebodd cyngor y tywysog fod y cantrefi wedi’u dal gan y tywysogion ‘er amser Camber fab Brutus’.FfynhonnellThe Welsh replies to Archbishop Pecham, November 1282 ↗o’r Registrum Epistolarum Johannis Peckham, a ddyfynnir mewn gohebiaeth at Bwyllgor Deisebau’r Senedd, 16 Chwefror 2015 (Saesneg)Cyngor y tywysog: roedd y cantrefi yn ei feddiant “er amser Camber fab Brutus”. Pobl Eryri: hyd yn oed pe mynnai’r tywysog roi eu meddiant i’r brenin, ni wnaent hwy wrogaeth i unrhyw ddieithryn nad oeddent yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau. Mae’r atebion hyn gan Lywelyn, ei gyngor a gwŷr Eryri, a wnaed ym mis Tachwedd 1282, yn cael eu cadw yn llyfr llythyrau’r archesgob ei hun.FfynhonnellRegistrum Epistolarum Fratris Johannis Peckham, Archiepiscopi Cantuariensisgolygwyd gan C. Trice Martin, cyfrol 2 (Rolls Series, 1884)Llyfr llythyrau’r archesgob ei hun, sy’n cadw atebion Llywelyn, ei gyngor a gwŷr Eryri ym mis Tachwedd 1282.
Ffynonellau a darllen pellach
Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Dafydd ap GruffuddMae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.
Llywelyn yn priodi ElinorLladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.
Marwolaeth yng NghilmeriMae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.
Buddugoliaeth Moel-y-donMae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.
Marwnad LlywelynYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf