Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

21 Mawrth 1282

Dechrau rhyfel 1282

Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.

Llun: Hen Gastell Penarlâg, lle dechreuodd rhyfel 1282. · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar Sul y Blodau 1282 ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar Gastell Penarlâg. Cyn hir roedd Cymru dan arfau unwaith eto.

PrydSul y Blodau, Mawrth 1282
BlePenarlâg, yna ar draws Cymru
Dan arweiniadDafydd ap Gruffudd, yna Llywelyn, Tywysog Cymru

Brwydr genedlaethol#

Cynlluniwyd gwrthryfel Dafydd gyda thywysogion y Deheubarth a gogledd Powys. Ymunodd Llywelyn, ac arweinwyr y De hefyd: daeth yn frwydr genedlaethol.

Buddugoliaeth yn Llandeilo#

Ym Mehefin 1282 trechodd y Cymry iarll Caerloyw yn Llandeilo Fawr.

Dim gwrogaeth i ddieithryn#

Pan ddaeth yr Archesgob Pecham i wneud heddwch, rhoddodd gwŷr Eryri eu hateb. Hyd yn oed pe bai eu tywysog yn eu hildio, ni wnaent hwy wrogaeth i unrhyw ddieithryn, nad oeddent yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.

Cwynion y tywysog#

Yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo cwerylon ynghylch y modd y trinid materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos y tywysog dros gyfraith Cymru. Cymododd Llywelyn â’i frawd Dafydd, a chyda’i gilydd cynlluniasant y gwrthryfel.

Rhuddlan a Phenarlâg#

Ar Sul y Blodau trawodd Dafydd ar Ruddlan a Phenarlâg, a chipio Penarlâg. Yr enw Cymraeg, Penarlâg, yw’r hynaf, o pennardd, ‘tir uchel’, ac yn fwyaf tebyg alafog, ‘cyfoethog mewn gwartheg’. Ymhen canrifoedd bu W. E. Gladstone yn byw yng Nghastell Penarlâg a gadawodd ei lyfrgell i’r dref, ac fe’i gelwir heddiw yn Llyfrgell Gladstone.

Brawd y tywysog#

Dafydd oedd y trydydd o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, ac ŵyr i Lywelyn Fawr. Yn fachgen, yn 1241, rhoddwyd ef a’i frawd Rhodri i Harri III yn wystlon. Yn 1252 gwnaeth ei frawd Owain ef yn arglwydd Cymydmaen, ym mhen gorllewinol Llŷn. Rywbryd wedi 1265 priododd Elizabeth Ferrers, merch William de Ferrers, iarll Derby, a thrwyddi cafodd faenor Folesham yn Norfolk. Ym mis Medi 1278 rhoddodd Edward Frodsham, ger Caer, iddo am ei oes.

Tair ffrynt#

Bwriadai Edward ymosod ar Gymru ar dair ffrynt ar unwaith, ac anfonodd Gilbert de Clare i ddal y de. Cipiodd Clare Gastell Carreg Cennen a’i ysbeilio.

Yr ymosodiad yn Llandeilo#

Roedd Llandeilo Fawr, ger y Tywi, yn fan allweddol yn Neheubarth. Ar 17 Mehefin roedd byddin Clare, tua 1,600 o wŷr traed a 100 o farchogion, ar ei ffordd i Ddinefwr i gadw’i hysbail pan ymosododd y Cymry arni, a dinistriwyd llawer ohoni. Ymhlith y meirw roedd mab William de Valence, iarll Penfro. Tynnodd Edward yr awdurdod yn y de oddi ar Clare a’i roi i Valence. Ataliwyd ymdaith y Saeson yn y de am rai wythnosau, a thaflwyd cynllun ymosod y brenin i anhrefn.

Cynnig Peckham#

Cynigiodd yr Archesgob Peckham i Lywelyn ymostwng i Edward a derbyn ystad yn Lloegr, ac i Ddafydd fynd ar groesgad ar gost y brenin. Gwrthododd y ddau frawd.

Er amser Camber#

Atebodd cyngor y tywysog fod y cantrefi wedi’u dal gan y tywysogion ‘er amser Camber fab Brutus’. Mae’r atebion hyn gan Lywelyn, ei gyngor a gwŷr Eryri, a wnaed ym mis Tachwedd 1282, yn cael eu cadw yn llyfr llythyrau’r archesgob ei hun.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 1238–1283

Dafydd ap Gruffudd

Y tywysog olaf (wedi’i gofnodi)

Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.

Dafydd ap Gruffudd

Cyn ac wedyn

  1. Llywelyn yn priodi Elinor

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.

    Llywelyn yn priodi Elinor
  2. Marwolaeth yng Nghilmeri

    Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.

    Marwolaeth yng Nghilmeri
  3. Buddugoliaeth Moel-y-don

    Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.

    Buddugoliaeth Moel-y-don
  4. Marwnad Llywelyn

    Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.

    Marwnad Llywelyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf