Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1282

Marwnad Llywelyn

Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.

Llun: Y gofeb i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch yn Nhalwrn, Môn. · Alan Fryer, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Wedi i Lywelyn syrthio, canodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch ei farwnad i’r tywysog olaf. Dyma un o gerddi mawr Cymru.

BarddGruffudd ab yr Ynad Coch, yn ei flodau tua 1280
Ar glawr ynLlyfr Coch Hergest
MesurAwdl ac un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd

Oer galon#

Oer galon dan fron o fraw.

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Llawer llef druan fel pan fu Gamlan.

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Mae’n cymharu galar Cymru â’r llefain wedi Camlan, y frwydr lle syrthiodd Arthur.

Diwedd y byd#

Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Mae’r bardd yn gweld yr holl fyd yn chwalu gyda marw’r tywysog.

Dwy golofn o Lyfr Coch Hergest, y llyfr mawr sy’n cadw’r farwnad.
Dwy golofn o Lyfr Coch Hergest, y llyfr mawr sy’n cadw’r farwnad. · Llun: Hywel Fychan fab Hywel Goch of Buellt, Public domain, Wikimedia Commons

Teulu o gyfreithwyr#

Roedd Gruffudd yn ‘fab yr Ynad Coch’, o deulu a oedd yn hyddysg yng nghyfraith frodorol Cymru. Roeddent o lwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o Uwch Gwyrfai yn Arfon, ac efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad.

Lle y’i canwyd#

Lluniwyd y farwnad yn fuan wedi i Lywelyn syrthio, ym mis Rhagfyr 1282 neu’n gynnar ym mis Ionawr 1283. Efallai iddi gael ei chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a ddaliodd allan hyd 25 Ebrill 1283.

Galar a dicter#

Ys mau llid wrth Sais am fy nhreisiaw.

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Poni welwch chwi’r gwir yn ymgweiriaw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Yn y gerdd mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau.

Môr dros dir#

Mae’r bardd yn llefain, ‘Och hyd atat ti, Dduw’, ac yn gofyn am i’r môr ddod dros y tir, môr dros dir. Yna mae’n gofyn, ‘Pa beth y’n gedir i ohiriaw?’

Poni welwch chwi’r byd wedi’r bydiaw?

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Mae Jerry Hunter yn nodi bod byd yn dod ddwywaith yn y llinell honno, unwaith fel enw ac unwaith fel bôn y ferf bydiaw, a all olygu bodoli, byw, ymdaro neu ffynnu.

Ei gerddi eraill#

Mae saith awdl ac un englyn wedi’u cadw dan ei enw, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a rhai yn Llyfr Coch Hergest. Mae’r farwnad yng ngholofn 1417 o The Poetry in the Red Book of Hergest, a argraffwyd yn 1911.

Yn cael ei darllen a’i charu heddiw#

Golygodd Rhian M. Andrews ei gerddi yn Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, a gyhoeddwyd yng Nghaerdydd yn 1996. Mae beirniaid yn cyfrif y farwnad ymhlith gorchestweithiau’r beirdd Cymraeg a cherddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen. Mae’r bardd ei hun yn gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog, o 1975.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Y bobl

fl. 1277–1283

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Bardd y farwnad fawr i Lywelyn (wedi’i gofnodi)

Y bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.

Gruffudd ab yr Ynad Coch

Cyn ac wedyn

  1. Dechrau rhyfel 1282

    Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.

    Dechrau rhyfel 1282
  2. Buddugoliaeth Moel-y-don

    Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.

    Buddugoliaeth Moel-y-don
  3. Cylch haearn Edward

    Mae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.

    Cylch haearn Edward
  4. Dafydd yn ymladd ymlaen

    Wedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.

    Dafydd yn ymladd ymlaen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf