Gruffudd ab yr Ynad Coch
Bardd y farwnad fawr i Lywelyn (wedi’i gofnodi)Y bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Gruffudd ab yr Ynad Coch

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
1282
Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.
Llun: Y gofeb i’r bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch yn Nhalwrn, Môn. · Alan Fryer, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Wedi i Lywelyn syrthio, canodd y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch ei farwnad i’r tywysog olaf. Dyma un o gerddi mawr Cymru.FfynonellauGruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1280), poet ↗Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Bardd yn ei flodau tua 1280 a ganodd farwnad gain i Lywelyn ap Gruffudd, tywysog Cymru, a fu farw yn 1282; mae’r gerdd yn Llyfr Coch Hergest (colofn 1417); rhoddir rhai cerddi crefyddol iddo ar seiliau annigonol.Yr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru, 3 Medi 2023 (Saesneg)Awdl yw’r farwnad sy’n cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd. Llinellau a ddyfynnir gyda Saesneg Hunter: ‘Oer galon dan fron o fraw’; ‘Llawer llef druan fel pan fu Gamlan’; ‘Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?’; ‘Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?’; ‘Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?’; ‘Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?’
| Bardd | Gruffudd ab yr Ynad Coch, yn ei flodau tua 1280 |
|---|---|
| Ar glawr yn | Llyfr Coch Hergest |
| Mesur | Awdl ac un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd |
Oer galon dan fron o fraw.
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Llawer llef druan fel pan fu Gamlan.
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Mae’n cymharu galar Cymru â’r llefain wedi Camlan, y frwydr lle syrthiodd Arthur.FfynhonnellYr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru, 3 Medi 2023 (Saesneg)Awdl yw’r farwnad sy’n cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd. Llinellau a ddyfynnir gyda Saesneg Hunter: ‘Oer galon dan fron o fraw’; ‘Llawer llef druan fel pan fu Gamlan’; ‘Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?’; ‘Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?’; ‘Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?’; ‘Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?’
Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Mae’r bardd yn gweld yr holl fyd yn chwalu gyda marw’r tywysog.FfynhonnellYr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru, 3 Medi 2023 (Saesneg)Awdl yw’r farwnad sy’n cadw un brifodl, -aw, o’r dechrau i’r diwedd. Llinellau a ddyfynnir gyda Saesneg Hunter: ‘Oer galon dan fron o fraw’; ‘Llawer llef druan fel pan fu Gamlan’; ‘Poni welwch chwi hynt y gwynt a’r glaw?’; ‘Poni welwch chwi’r deri yn ymdaraw?’; ‘Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?’; ‘Poni welwch chwi’r sŷr wedi’r syrthiaw?’

Roedd Gruffudd yn ‘fab yr Ynad Coch’, o deulu a oedd yn hyddysg yng nghyfraith frodorol Cymru.FfynhonnellYr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru (Saesneg)Roedd Gruffudd yn ‘fab yr Ynad Coch’, o deulu a oedd yn hyddysg yng nghyfraith frodorol Cymru; llinellau gyda Saesneg Hunter: ‘Ys mau llid wrth Sais am fy nhreisiaw’; ‘Poni welwch chwi’r gwir yn ymgweiriaw?’; mae’r bardd yn llefain ‘Och hyd atat ti, Dduw’ ac yn gofyn am ‘fôr dros dir’; ‘Pa beth y’n gedir i ohiriaw?’; ‘Poni welwch chwi’r byd wedi’r bydiaw?’; daw byd ddwywaith yn y llinell honno, fel enw ac fel bôn y ferf bydiaw, a all olygu bodoli, byw, ymdaro neu ffynnu; golygodd Rhian M. Andrews ei gerddi yn Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Caerdydd, 1996). Roeddent o lwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o Uwch Gwyrfai yn Arfon, ac efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad.FfynhonnellGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).
Lluniwyd y farwnad yn fuan wedi i Lywelyn syrthio, ym mis Rhagfyr 1282 neu’n gynnar ym mis Ionawr 1283. Efallai iddi gael ei chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a ddaliodd allan hyd 25 Ebrill 1283.FfynhonnellGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).
Ys mau llid wrth Sais am fy nhreisiaw.
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Poni welwch chwi’r môr yn meirwinaw’r tir?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Poni welwch chwi’r gwir yn ymgweiriaw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Yn y gerdd mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau.FfynhonnellGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).
Mae’r bardd yn llefain, ‘Och hyd atat ti, Dduw’, ac yn gofyn am i’r môr ddod dros y tir, môr dros dir. Yna mae’n gofyn, ‘Pa beth y’n gedir i ohiriaw?’FfynhonnellYr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru (Saesneg)Roedd Gruffudd yn ‘fab yr Ynad Coch’, o deulu a oedd yn hyddysg yng nghyfraith frodorol Cymru; llinellau gyda Saesneg Hunter: ‘Ys mau llid wrth Sais am fy nhreisiaw’; ‘Poni welwch chwi’r gwir yn ymgweiriaw?’; mae’r bardd yn llefain ‘Och hyd atat ti, Dduw’ ac yn gofyn am ‘fôr dros dir’; ‘Pa beth y’n gedir i ohiriaw?’; ‘Poni welwch chwi’r byd wedi’r bydiaw?’; daw byd ddwywaith yn y llinell honno, fel enw ac fel bôn y ferf bydiaw, a all olygu bodoli, byw, ymdaro neu ffynnu; golygodd Rhian M. Andrews ei gerddi yn Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Caerdydd, 1996).
Poni welwch chwi’r byd wedi’r bydiaw?
Gruffudd ab yr Ynad Coch
Mae Jerry Hunter yn nodi bod byd yn dod ddwywaith yn y llinell honno, unwaith fel enw ac unwaith fel bôn y ferf bydiaw, a all olygu bodoli, byw, ymdaro neu ffynnu.FfynhonnellYr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru (Saesneg)Roedd Gruffudd yn ‘fab yr Ynad Coch’, o deulu a oedd yn hyddysg yng nghyfraith frodorol Cymru; llinellau gyda Saesneg Hunter: ‘Ys mau llid wrth Sais am fy nhreisiaw’; ‘Poni welwch chwi’r gwir yn ymgweiriaw?’; mae’r bardd yn llefain ‘Och hyd atat ti, Dduw’ ac yn gofyn am ‘fôr dros dir’; ‘Pa beth y’n gedir i ohiriaw?’; ‘Poni welwch chwi’r byd wedi’r bydiaw?’; daw byd ddwywaith yn y llinell honno, fel enw ac fel bôn y ferf bydiaw, a all olygu bodoli, byw, ymdaro neu ffynnu; golygodd Rhian M. Andrews ei gerddi yn Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Caerdydd, 1996).
Mae saith awdl ac un englyn wedi’u cadw dan ei enw, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a rhai yn Llyfr Coch Hergest.FfynhonnellGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975). Mae’r farwnad yng ngholofn 1417 o The Poetry in the Red Book of Hergest, a argraffwyd yn 1911.FfynhonnellGruffudd ab yr Ynad Coch (fl. 1280), poet ↗Thomas Parry, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959Bardd yn ei flodau tua 1280 a ganodd farwnad gain i Lywelyn ap Gruffudd, tywysog Cymru, a fu farw yn 1282; mae’r gerdd yn Llyfr Coch Hergest (colofn 1417); rhoddir rhai cerddi crefyddol iddo ar seiliau annigonol.
Golygodd Rhian M. Andrews ei gerddi yn Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, a gyhoeddwyd yng Nghaerdydd yn 1996.FfynhonnellYr Hen Iaith, part 22: the end of the world as we knew it ↗Jerry Hunter, Nation.Cymru (Saesneg)Roedd Gruffudd yn ‘fab yr Ynad Coch’, o deulu a oedd yn hyddysg yng nghyfraith frodorol Cymru; llinellau gyda Saesneg Hunter: ‘Ys mau llid wrth Sais am fy nhreisiaw’; ‘Poni welwch chwi’r gwir yn ymgweiriaw?’; mae’r bardd yn llefain ‘Och hyd atat ti, Dduw’ ac yn gofyn am ‘fôr dros dir’; ‘Pa beth y’n gedir i ohiriaw?’; ‘Poni welwch chwi’r byd wedi’r bydiaw?’; daw byd ddwywaith yn y llinell honno, fel enw ac fel bôn y ferf bydiaw, a all olygu bodoli, byw, ymdaro neu ffynnu; golygodd Rhian M. Andrews ei gerddi yn Gwaith Bleddyn Fardd a beirdd eraill ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg (Caerdydd, 1996). Mae beirniaid yn cyfrif y farwnad ymhlith gorchestweithiau’r beirdd Cymraeg a cherddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen. Mae’r bardd ei hun yn gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog, o 1975.FfynhonnellGruffudd ab yr Ynad Coch ↗Wicipedia CymraegBardd llys yng Ngwynedd yn ail hanner y 13g (fl. 1277–1283), un o’r olaf o Feirdd y Tywysogion; o deulu o gyfreithwyr Cymreig a adnabyddir fel Llwyth Cilmin Droetu, yn gysylltiedig â Llanddyfnan ym Môn ond yn wreiddiol o gwmwd Uwch Gwyrfai yn Arfon; yn geifn i’r bardd Einion ap Madog ap Rhahawd (fl. 1237), a ganodd i Ruffudd ap Llywelyn Fawr; efallai mai Madog Goch Ynad oedd ei dad; erys saith awdl ac un englyn, y rhan fwyaf yn Llawysgrif Hendregadredd a pheth yn Llyfr Coch Hergest, chwech ohonynt yn ganu crefyddol; y seithfed yw’r farwnad i Lywelyn ap Gruffudd, a gyfansoddwyd yn fuan ar ôl ei farw ar 11 Rhagfyr 1282, yn Rhagfyr 1282 neu’n gynnar yn Ionawr 1283, efallai i’w chanu gyntaf yng Nghastell y Bere ym Meirionnydd, a syrthiodd ar 25 Ebrill 1283; mae natur ei hun wedi’i hysgwyd i’w seiliau; mae beirniaid yn ei chyfrif yn un o orchestweithiau pennaf y beirdd Cymraeg ac yn un o gerddi mawr y byd, ac mae ei hiaith yn syml a’i mynegiant yn blaen; mae’n gymeriad yn nrama R. Bryn Williams, Dafydd Dywysog (1975).
Ffynonellau a darllen pellach
Y bardd a ganodd y farwnad i Lywelyn ap Gruffudd wedi ei farw yn 1282, yr alargan fwyaf yn yr iaith Gymraeg.
Gruffudd ab yr Ynad CochAr Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.
Dechrau rhyfel 1282Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.
Buddugoliaeth Moel-y-donMae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.
Cylch haearn EdwardWedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.
Dafydd yn ymladd ymlaenYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf