Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

1283

Cylch haearn Edward

Mae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.

Llun: Castell Caernarfon dros yr harbwr wrth geg afon Seiont · Herbert Ortner, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Yn 1283 dechreuodd Edward I gestyll a threfi caerog Conwy, Caernarfon a Harlech. Daeth Biwmares yn ddiweddarach. Gyda Rhuddlan gwnaethant ei ‘Gylch Haearn’ o gwmpas Gwynedd.

Dechrau1283
AdeiladwrMeistr James o San Siôr, Meistr Gweithfeydd y Brenin yng Nghymru
HeddiwSafle Treftadaeth y Byd ers 1986

Y gost#

Costiodd Conwy tua £15,000, Caernarfon £15,500 a Harlech £8,190.

Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref
Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Llun: Cmao20, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Caernarfon a Chaergystennin#

Gwelai’r hanesydd Arnold Taylor furiau Caergystennin yn nhyrau rhesog Caernarfon.

Castell Biwmares ym Môn, yr olaf o bedwar castell mawr Safle Treftadaeth y Byd.
Castell Biwmares ym Môn, yr olaf o bedwar castell mawr Safle Treftadaeth y Byd. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Statud Rhuddlan#

Ar 3 Mawrth 1284, yng Nghastell Rhuddlan, gwnaeth Edward Statud Rhuddlan. Creodd siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint a dod â chyfraith Lloegr i droseddau difrifol. Safodd hyd Ddeddfau 1535 ac 1542.

Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd
Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd · Llun: Julie Anne Workman, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y Fflint a Rhuddlan#

Y Fflint, a ddechreuwyd yn 1277, oedd y cyntaf o gylch cestyll brenhinol Edward yng Nghymru. Codwyd Rhuddlan, a orffennwyd yn 1282, ar gynllun diemwnt gyda phyrth yng nghorneli’r wardiau, a sythwyd a charthwyd afon Clwyd fel y gallai llongau hwylio i fyny at ei muriau. Daw’r enw o rhudd a glan, ac o 1055 hyd 1063 bu’n llys i’r brenin Cymreig Gruffudd ap Llywelyn.

Meistr James#

Daeth Meistr James o Safwy, wedi’i eni yn Saint-Prex tua 1230 yn ôl pob tebyg, a chafodd ei enw o Saint-Georges-d’Espéranche, lle bu’n gweithio. Tua 1285 daeth yn Feistr Gwaith y Brenin yng Nghymru, ar gyflog o 3 swllt y dydd.

Harlech#

Yn 1286 roedd y gweithlu yn Harlech yn cyfrif 546 o labrwyr, 115 o chwarelwyr, 30 o ofaint, 22 o seiri coed a 227 o seiri maen. Mae grisiau o 127 o risiau yn rhedeg i lawr y graig at lle deuai’r môr unwaith, fel y gellid cyflenwi’r castell o long. Meistr James ei hun oedd ei gwnstabl o 1290 hyd 1293.

Conwy a llys y tywysogion#

Yng Nghonwy mae mur a thŵr o lys Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd wedi’u cynnwys ym muriau’r dref, yr olion mwyaf cyflawn o unrhyw un o’u llysoedd. Drwy siarter 1284 cwnstabl y castell oedd maer y dref, a hyd heddiw y maer yw cwnstabl y castell.

Caernarfon a Macsen#

Saif Caernarfon, y gaer yn Arfon, ger caer Rufeinig Segontium, ac roedd Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd ill dau wedi aros yno o dro i dro. Dywed y Flores Historiarum i gorff yr ymerawdwr Magnus Maximus, Macsen Wledig, gael ei ganfod wrth godi’r castell, ac i Edward ei gladdu eto mewn eglwys gyfagos.

Coed o Ddolbadarn#

Yn 1284 cymerodd Edward goed o gastell Llywelyn Fawr yn Nolbadarn ar gyfer ei gastell newydd yng Nghaernarfon.

Biwmares, y gors deg#

Dechreuwyd Biwmares, o’r Ffrangeg Normanaidd Beau Mareys, ‘cors deg’, mor ddiweddar â 1295. Yn ei haf cyntaf roedd tua 1,800 o weithwyr, 450 o seiri maen a 375 o chwarelwyr wrth eu gwaith, a symudwyd pobl Gymreig Llan-faes tua deuddeg milltir i dref newydd, Niwbwrch. Ni chafodd erioed ei orffen.

Dan y Statud#

Cyhoeddwyd Statud Rhuddlan gyntaf ar 19 Mawrth 1284. Dan y Statud parhaodd setlo anghydfod drwy gymrodeddu, a rhannu tir rhwng meibion. Parhawyd i ddefnyddio cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536.

Cyn ac wedyn

  1. Buddugoliaeth Moel-y-don

    Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.

    Buddugoliaeth Moel-y-don
  2. Marwnad Llywelyn

    Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.

    Marwnad Llywelyn
  3. Dafydd yn ymladd ymlaen

    Wedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.

    Dafydd yn ymladd ymlaen
  4. Statud Rhuddlan

    Mae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.

    Statud Rhuddlan

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf