Ar 3 Mawrth 1284 gwnaeth Edward I Statud Rhuddlan, ac ar 19 Mawrth fe’i cyhoeddwyd gyntaf yng nghastell Rhuddlan. Ynddi gosododd sut y byddai tir y tywysogion yn cael ei reoli wedi 1282.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed gan Edward I ar 3 Mawrth 1284 a’i gyhoeddi gyntaf ar 19 Mawrth yng Nghastell Rhuddlan, un o’r ‘cylch haearn’ o gestyll; creodd siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint; daeth â chyfraith gyffredin Lloegr, gyda throseddau difrifol gerbron yr ustus, er i gymrodeddu a rhannu tir rhwng meibion barhau; safodd hyd Ddeddfau Uno 1535 ac 1542.
| Gwnaed | 3 Mawrth 1284 |
|---|---|
| Cyhoeddwyd | Castell Rhuddlan, 19 Mawrth 1284 |
| Parhaodd | Hyd y Deddfau Uno, 1535–1542 |
Siroedd newydd#
Gwnaeth y Statud siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint, ar batrwm Lloegr. Yn ei geiriau hi, cysylltwyd y tiroedd a’u huno â choron Lloegr.FfynonellauStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed gan Edward I ar 3 Mawrth 1284 a’i gyhoeddi gyntaf ar 19 Mawrth yng Nghastell Rhuddlan, un o’r ‘cylch haearn’ o gestyll; creodd siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint; daeth â chyfraith gyffredin Lloegr, gyda throseddau difrifol gerbron yr ustus, er i gymrodeddu a rhannu tir rhwng meibion barhau; safodd hyd Ddeddfau Uno 1535 ac 1542.Conquest of Wales by Edward I ↗Wikipedia (Saesneg)Torrodd rhyfel allan eto yn 1282 gyda gwrthryfel Dafydd ap Gruffudd, ar y cyd â rheolwyr y Deheubarth a gogledd Powys; ymunodd Llywelyn ac arweinwyr y De, a daeth yn frwydr genedlaethol; trechwyd iarll Caerloyw yn Llandeilo Fawr ym Mehefin 1282; daeth Moel-y-don yn ystod trafodaethau heddwch yr Archesgob Peckham; lladdwyd Llywelyn ger Pont Irfon ar 11 Rhagfyr 1282; yn Ionawr 1283 cipiodd Edward Ddolwyddelan; daliwyd Dafydd, a ddilynodd Lywelyn yn dywysog, ym Mehefin 1283 a’i ddienyddio yn Amwythig; drwy Statud Rhuddlan cysylltwyd ac unwyd y tiroedd â choron Lloegr.

Cyfraith Hywel yn byw#
Daeth cyfraith gyffredin Lloegr i mewn ar gyfer troseddau difrifol, a’u profi gerbron yr ustus. Ond daliodd ffyrdd Cymru eu tir. Câi anghydfod ei setlo drwy gymrodeddu o hyd, a rhennid tir rhwng y meibion o hyd, fel y dysgai cyfraith Hywel Dda.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Gwnaed gan Edward I ar 3 Mawrth 1284 a’i gyhoeddi gyntaf ar 19 Mawrth yng Nghastell Rhuddlan, un o’r ‘cylch haearn’ o gestyll; creodd siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint; daeth â chyfraith gyffredin Lloegr, gyda throseddau difrifol gerbron yr ustus, er i gymrodeddu a rhannu tir rhwng meibion barhau; safodd hyd Ddeddfau Uno 1535 ac 1542.
Ildiodd cyfraith droseddol Hywel yn 1284, ond parhaodd ei chyfraith sifil hyd y 1530au. Clywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540, fwy na 250 mlynedd wedi Rhuddlan.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.

Ordinhad y brenin#
Gelwid Statud Rhuddlan hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae. Nid deddf Seneddol mohoni ond ordinhad frenhinol, a wnaed gan Edward wedi ystyriaeth ofalus.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwid hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae; nid deddf Seneddol ond ordinhad frenhinol a wnaed gan Edward I wedi ystyriaeth ofalus; wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan, a rhoddodd Bowys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn; gwnaed Sir y Fflint o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg a’i rheoli gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer; goruchwylid y tair sir arall gan Ustus Gogledd Cymru a siecr yng Nghaernarfon, dan Siambrlen Gogledd Cymru; roedd coron Lloegr eisoes yn rheoli’r de drwy anrhydeddau Caerfyrddin ac Aberteifi, ers 1240, a ddaeth yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin, tra cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen drefniadau; dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a gweinyddu cyfiawnder; goruchwylid gwritiau Seisnig megis novel disseisin, dyled a gwaddol o Gaernarfon yn hytrach na San Steffan; gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a oedd yn ddyledus i’r tywysogion; daeth y cymydau’n gantrefi Seisnig, ond arhosodd eu harferion, eu ffiniau a’u swyddi fwy neu lai’n ddigyfnewid; roedd y drefn am ddyled o flaen un Lloegr, gan y gellid cael dyfarniad yn absenoldeb y diffynnydd; gallai merched etifeddu os nad oedd mab, a châi gweddwon draean tiroedd eu gwŷr; ysgrifennodd Thomas Pennant yn 1778 am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’, sy’n dal i sefyll yn rhannol yn Stryd y Senedd gyda drws o ddiwedd y 13g; diddymwyd yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887.
Arglwyddiaethau newydd#
Wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan. Aeth Powys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwid hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae; nid deddf Seneddol ond ordinhad frenhinol a wnaed gan Edward I wedi ystyriaeth ofalus; wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan, a rhoddodd Bowys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn; gwnaed Sir y Fflint o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg a’i rheoli gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer; goruchwylid y tair sir arall gan Ustus Gogledd Cymru a siecr yng Nghaernarfon, dan Siambrlen Gogledd Cymru; roedd coron Lloegr eisoes yn rheoli’r de drwy anrhydeddau Caerfyrddin ac Aberteifi, ers 1240, a ddaeth yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin, tra cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen drefniadau; dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a gweinyddu cyfiawnder; goruchwylid gwritiau Seisnig megis novel disseisin, dyled a gwaddol o Gaernarfon yn hytrach na San Steffan; gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a oedd yn ddyledus i’r tywysogion; daeth y cymydau’n gantrefi Seisnig, ond arhosodd eu harferion, eu ffiniau a’u swyddi fwy neu lai’n ddigyfnewid; roedd y drefn am ddyled o flaen un Lloegr, gan y gellid cael dyfarniad yn absenoldeb y diffynnydd; gallai merched etifeddu os nad oedd mab, a châi gweddwon draean tiroedd eu gwŷr; ysgrifennodd Thomas Pennant yn 1778 am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’, sy’n dal i sefyll yn rhannol yn Stryd y Senedd gyda drws o ddiwedd y 13g; diddymwyd yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887.
Siecr yng Nghaernarfon#
Rheolid Môn, Meirionnydd a Chaernarfon gan Ustus Gogledd Cymru, gyda siecr yng Nghaernarfon dan Siambrlen Gogledd Cymru. Rheolid Sir y Fflint, a wnaed o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg, gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwid hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae; nid deddf Seneddol ond ordinhad frenhinol a wnaed gan Edward I wedi ystyriaeth ofalus; wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan, a rhoddodd Bowys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn; gwnaed Sir y Fflint o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg a’i rheoli gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer; goruchwylid y tair sir arall gan Ustus Gogledd Cymru a siecr yng Nghaernarfon, dan Siambrlen Gogledd Cymru; roedd coron Lloegr eisoes yn rheoli’r de drwy anrhydeddau Caerfyrddin ac Aberteifi, ers 1240, a ddaeth yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin, tra cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen drefniadau; dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a gweinyddu cyfiawnder; goruchwylid gwritiau Seisnig megis novel disseisin, dyled a gwaddol o Gaernarfon yn hytrach na San Steffan; gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a oedd yn ddyledus i’r tywysogion; daeth y cymydau’n gantrefi Seisnig, ond arhosodd eu harferion, eu ffiniau a’u swyddi fwy neu lai’n ddigyfnewid; roedd y drefn am ddyled o flaen un Lloegr, gan y gellid cael dyfarniad yn absenoldeb y diffynnydd; gallai merched etifeddu os nad oedd mab, a châi gweddwon draean tiroedd eu gwŷr; ysgrifennodd Thomas Pennant yn 1778 am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’, sy’n dal i sefyll yn rhannol yn Stryd y Senedd gyda drws o ddiwedd y 13g; diddymwyd yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887.
Y de a’r Mers#
Roedd y goron eisoes yn rheoli’r de drwy Gaerfyrddin ac Aberteifi, a ddaliwyd ers 1240, a daeth y rhain yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin. Cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen ffyrdd. Dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a chadw’r gyfraith, a goruchwylid gwritiau Seisnig o Gaernarfon yn hytrach nag o San Steffan bell.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwid hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae; nid deddf Seneddol ond ordinhad frenhinol a wnaed gan Edward I wedi ystyriaeth ofalus; wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan, a rhoddodd Bowys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn; gwnaed Sir y Fflint o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg a’i rheoli gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer; goruchwylid y tair sir arall gan Ustus Gogledd Cymru a siecr yng Nghaernarfon, dan Siambrlen Gogledd Cymru; roedd coron Lloegr eisoes yn rheoli’r de drwy anrhydeddau Caerfyrddin ac Aberteifi, ers 1240, a ddaeth yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin, tra cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen drefniadau; dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a gweinyddu cyfiawnder; goruchwylid gwritiau Seisnig megis novel disseisin, dyled a gwaddol o Gaernarfon yn hytrach na San Steffan; gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a oedd yn ddyledus i’r tywysogion; daeth y cymydau’n gantrefi Seisnig, ond arhosodd eu harferion, eu ffiniau a’u swyddi fwy neu lai’n ddigyfnewid; roedd y drefn am ddyled o flaen un Lloegr, gan y gellid cael dyfarniad yn absenoldeb y diffynnydd; gallai merched etifeddu os nad oedd mab, a châi gweddwon draean tiroedd eu gwŷr; ysgrifennodd Thomas Pennant yn 1778 am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’, sy’n dal i sefyll yn rhannol yn Stryd y Senedd gyda drws o ddiwedd y 13g; diddymwyd yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887.
Y cymydau’n parhau#
Gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a fu’n ddyledus i’r tywysogion. Ym mhob ardal daeth y cwmwd yn hundred, ond arhosodd ei arferion, ei ffiniau a’i swyddi fel y buont fwy neu lai.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwid hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae; nid deddf Seneddol ond ordinhad frenhinol a wnaed gan Edward I wedi ystyriaeth ofalus; wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan, a rhoddodd Bowys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn; gwnaed Sir y Fflint o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg a’i rheoli gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer; goruchwylid y tair sir arall gan Ustus Gogledd Cymru a siecr yng Nghaernarfon, dan Siambrlen Gogledd Cymru; roedd coron Lloegr eisoes yn rheoli’r de drwy anrhydeddau Caerfyrddin ac Aberteifi, ers 1240, a ddaeth yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin, tra cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen drefniadau; dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a gweinyddu cyfiawnder; goruchwylid gwritiau Seisnig megis novel disseisin, dyled a gwaddol o Gaernarfon yn hytrach na San Steffan; gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a oedd yn ddyledus i’r tywysogion; daeth y cymydau’n gantrefi Seisnig, ond arhosodd eu harferion, eu ffiniau a’u swyddi fwy neu lai’n ddigyfnewid; roedd y drefn am ddyled o flaen un Lloegr, gan y gellid cael dyfarniad yn absenoldeb y diffynnydd; gallai merched etifeddu os nad oedd mab, a châi gweddwon draean tiroedd eu gwŷr; ysgrifennodd Thomas Pennant yn 1778 am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’, sy’n dal i sefyll yn rhannol yn Stryd y Senedd gyda drws o ddiwedd y 13g; diddymwyd yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887.
Ffyrdd Cymreig yn y llysoedd#
Mewn rhai pethau roedd y gyfraith yng Nghymru o flaen un Lloegr. Mewn achos o ddyled gellid cael dyfarniad hyd yn oed pan na ddeuai’r ochr arall i’r llys. Gallai merched etifeddu tir eu tad os nad oedd mab, a châi gweddw draean tiroedd ei gŵr.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwid hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae; nid deddf Seneddol ond ordinhad frenhinol a wnaed gan Edward I wedi ystyriaeth ofalus; wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan, a rhoddodd Bowys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn; gwnaed Sir y Fflint o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg a’i rheoli gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer; goruchwylid y tair sir arall gan Ustus Gogledd Cymru a siecr yng Nghaernarfon, dan Siambrlen Gogledd Cymru; roedd coron Lloegr eisoes yn rheoli’r de drwy anrhydeddau Caerfyrddin ac Aberteifi, ers 1240, a ddaeth yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin, tra cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen drefniadau; dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a gweinyddu cyfiawnder; goruchwylid gwritiau Seisnig megis novel disseisin, dyled a gwaddol o Gaernarfon yn hytrach na San Steffan; gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a oedd yn ddyledus i’r tywysogion; daeth y cymydau’n gantrefi Seisnig, ond arhosodd eu harferion, eu ffiniau a’u swyddi fwy neu lai’n ddigyfnewid; roedd y drefn am ddyled o flaen un Lloegr, gan y gellid cael dyfarniad yn absenoldeb y diffynnydd; gallai merched etifeddu os nad oedd mab, a châi gweddwon draean tiroedd eu gwŷr; ysgrifennodd Thomas Pennant yn 1778 am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’, sy’n dal i sefyll yn rhannol yn Stryd y Senedd gyda drws o ddiwedd y 13g; diddymwyd yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887.
Tŷ’r Senedd#
Yn 1778 ysgrifennodd Thomas Pennant am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’. Mae rhan ohono’n dal i sefyll yn Stryd y Senedd, gyda drws o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwid hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae; nid deddf Seneddol ond ordinhad frenhinol a wnaed gan Edward I wedi ystyriaeth ofalus; wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan, a rhoddodd Bowys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn; gwnaed Sir y Fflint o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg a’i rheoli gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer; goruchwylid y tair sir arall gan Ustus Gogledd Cymru a siecr yng Nghaernarfon, dan Siambrlen Gogledd Cymru; roedd coron Lloegr eisoes yn rheoli’r de drwy anrhydeddau Caerfyrddin ac Aberteifi, ers 1240, a ddaeth yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin, tra cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen drefniadau; dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a gweinyddu cyfiawnder; goruchwylid gwritiau Seisnig megis novel disseisin, dyled a gwaddol o Gaernarfon yn hytrach na San Steffan; gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a oedd yn ddyledus i’r tywysogion; daeth y cymydau’n gantrefi Seisnig, ond arhosodd eu harferion, eu ffiniau a’u swyddi fwy neu lai’n ddigyfnewid; roedd y drefn am ddyled o flaen un Lloegr, gan y gellid cael dyfarniad yn absenoldeb y diffynnydd; gallai merched etifeddu os nad oedd mab, a châi gweddwon draean tiroedd eu gwŷr; ysgrifennodd Thomas Pennant yn 1778 am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’, sy’n dal i sefyll yn rhannol yn Stryd y Senedd gyda drws o ddiwedd y 13g; diddymwyd yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887.
Ei ddiddymu yn 1887#
Ymhell wedi i Ddeddfau’r 1530au gymryd ei lle, diddymwyd y Statud yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887.FfynhonnellStatute of Rhuddlan ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwid hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae; nid deddf Seneddol ond ordinhad frenhinol a wnaed gan Edward I wedi ystyriaeth ofalus; wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan, a rhoddodd Bowys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn; gwnaed Sir y Fflint o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg a’i rheoli gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer; goruchwylid y tair sir arall gan Ustus Gogledd Cymru a siecr yng Nghaernarfon, dan Siambrlen Gogledd Cymru; roedd coron Lloegr eisoes yn rheoli’r de drwy anrhydeddau Caerfyrddin ac Aberteifi, ers 1240, a ddaeth yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin, tra cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen drefniadau; dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a gweinyddu cyfiawnder; goruchwylid gwritiau Seisnig megis novel disseisin, dyled a gwaddol o Gaernarfon yn hytrach na San Steffan; gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a oedd yn ddyledus i’r tywysogion; daeth y cymydau’n gantrefi Seisnig, ond arhosodd eu harferion, eu ffiniau a’u swyddi fwy neu lai’n ddigyfnewid; roedd y drefn am ddyled o flaen un Lloegr, gan y gellid cael dyfarniad yn absenoldeb y diffynnydd; gallai merched etifeddu os nad oedd mab, a châi gweddwon draean tiroedd eu gwŷr; ysgrifennodd Thomas Pennant yn 1778 am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’, sy’n dal i sefyll yn rhannol yn Stryd y Senedd gyda drws o ddiwedd y 13g; diddymwyd yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887. Saif y castell lle y’i cyhoeddwyd wrth afon Clwyd, a sythwyd yr afon fel y gallai llongau hwylio i fyny at y muriau.FfynhonnellRhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.
Ffynonellau a darllen pellach




