Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Glyndŵr

1284

Statud Rhuddlan

Mae Edward I yn rhannu’r dywysogaeth a orchfygwyd yn siroedd ar batrwm Lloegr ac yn cyflwyno cyfraith droseddol Lloegr.

Llun: Tudalen o Statud Rhuddlan yn Gymraeg, a gopïwyd gan un copïydd yn ail hanner y bymthegfed ganrif · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Ar 3 Mawrth 1284 gwnaeth Edward I Statud Rhuddlan, ac ar 19 Mawrth fe’i cyhoeddwyd gyntaf yng nghastell Rhuddlan. Ynddi gosododd sut y byddai tir y tywysogion yn cael ei reoli wedi 1282.

Gwnaed3 Mawrth 1284
CyhoeddwydCastell Rhuddlan, 19 Mawrth 1284
ParhaoddHyd y Deddfau Uno, 1535–1542

Siroedd newydd#

Gwnaeth y Statud siroedd Môn, Meirionnydd, Caernarfon a’r Fflint, ar batrwm Lloegr. Yn ei geiriau hi, cysylltwyd y tiroedd a’u huno â choron Lloegr.

Y garreg gerfiedig ar y Senedd-dy yn Rhuddlan sy’n cofio’r Statud
Y garreg gerfiedig ar y Senedd-dy yn Rhuddlan sy’n cofio’r Statud · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Cyfraith Hywel yn byw#

Daeth cyfraith gyffredin Lloegr i mewn ar gyfer troseddau difrifol, a’u profi gerbron yr ustus. Ond daliodd ffyrdd Cymru eu tir. Câi anghydfod ei setlo drwy gymrodeddu o hyd, a rhennid tir rhwng y meibion o hyd, fel y dysgai cyfraith Hywel Dda.

Ildiodd cyfraith droseddol Hywel yn 1284, ond parhaodd ei chyfraith sifil hyd y 1530au. Clywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540, fwy na 250 mlynedd wedi Rhuddlan.

Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd
Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd · Llun: Julie Anne Workman, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ordinhad y brenin#

Gelwid Statud Rhuddlan hefyd yn Statudau Cymru, Statuta Walliae. Nid deddf Seneddol mohoni ond ordinhad frenhinol, a wnaed gan Edward wedi ystyriaeth ofalus.

Arglwyddiaethau newydd#

Wedi’r goncwest gwnaeth Edward bedair arglwyddiaeth newydd yn y Mers yn y gogledd-ddwyrain, y Waun, Bromfield a Iâl, Rhuthun a Dinbych, ac un yn y de, y Cantref Bychan. Aeth Powys Wenwynwyn yn ôl i Ruffudd ap Gwenwynwyn.

Siecr yng Nghaernarfon#

Rheolid Môn, Meirionnydd a Chaernarfon gan Ustus Gogledd Cymru, gyda siecr yng Nghaernarfon dan Siambrlen Gogledd Cymru. Rheolid Sir y Fflint, a wnaed o Degeingl, yr Hob a Maelor Saesneg, gyda Swydd Gaer gan Ustus Caer.

Y de a’r Mers#

Roedd y goron eisoes yn rheoli’r de drwy Gaerfyrddin ac Aberteifi, a ddaliwyd ers 1240, a daeth y rhain yn siroedd dan Ustus De Cymru yng Nghaerfyrddin. Cadwodd arglwyddiaethau brenhinol Trefaldwyn a Buellt eu hen ffyrdd. Dan yr ustusiaid daeth siryfion, crwneriaid a beilïaid i gasglu trethi a chadw’r gyfraith, a goruchwylid gwritiau Seisnig o Gaernarfon yn hytrach nag o San Steffan bell.

Y cymydau’n parhau#

Gorchmynnodd y brenin ymchwiliad i’r rhenti a’r dyledion a fu’n ddyledus i’r tywysogion. Ym mhob ardal daeth y cwmwd yn hundred, ond arhosodd ei arferion, ei ffiniau a’i swyddi fel y buont fwy neu lai.

Ffyrdd Cymreig yn y llysoedd#

Mewn rhai pethau roedd y gyfraith yng Nghymru o flaen un Lloegr. Mewn achos o ddyled gellid cael dyfarniad hyd yn oed pan na ddeuai’r ochr arall i’r llys. Gallai merched etifeddu tir eu tad os nad oedd mab, a châi gweddw draean tiroedd ei gŵr.

Tŷ’r Senedd#

Yn 1778 ysgrifennodd Thomas Pennant am ‘ddarn o adeilad hynafol a elwir y Senedd’ yn Rhuddlan, ‘lle’r eisteddai’r brenin mewn cyngor yn ôl pob tebyg’. Mae rhan ohono’n dal i sefyll yn Stryd y Senedd, gyda drws o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg.

Ei ddiddymu yn 1887#

Ymhell wedi i Ddeddfau’r 1530au gymryd ei lle, diddymwyd y Statud yn ffurfiol gan Ddeddf Diwygio Cyfraith Statud 1887. Saif y castell lle y’i cyhoeddwyd wrth afon Clwyd, a sythwyd yr afon fel y gallai llongau hwylio i fyny at y muriau.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Cylch haearn Edward

    Mae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.

    Cylch haearn Edward
  2. Dafydd yn ymladd ymlaen

    Wedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.

    Dafydd yn ymladd ymlaen
  3. Gwrthryfel Rhys ap Maredudd

    Mae Rhys ap Maredudd o’r Dryslwyn yn codi yn Ystrad Tywi ac yn cipio cestyll Llanymddyfri, Dinefwr a Charreg Cennen.

    Gwrthryfel Rhys ap Maredudd
  4. Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

    Mae gwrthryfel ledled y wlad yn cipio Caernarfon ac yn llosgi’r dref newydd. Ateb Edward yw codi Biwmares, yr olaf o’i gestyll mawr.

    Gwrthryfel Madog ap Llywelyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf