Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

6 Tachwedd 1282

Buddugoliaeth Moel-y-don

Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.

Llun: Moel-y-don dros Afon Menai o’r Felinheli. · Colin Park, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 6 Tachwedd 1282 croesodd byddin Seisnig o Fôn i’r tir mawr ar bont o gychod. Roedd gwŷr Llywelyn yn aros, a’r llanw’n codi.

Pryd6 Tachwedd 1282
BleAfon Menai, ger Moel-y-don
Arweinydd y SaesonLuke de Tany

Y bont gychod#

Wedi cipio Môn, adeiladodd gwŷr Luke de Tany bont o gychod dros y Fenai, a’i gorffen ym Medi. Croeson nhw tra oedd yr archesgob yn dal i drafod heddwch.

Y llanw’n codi#

Rhybuddiodd sgowtiaid Llywelyn ef a daeth allan gyda byddin fawr. Torrodd y llanw’r Saeson oddi wrth eu pont, a boddodd llawer, wedi’u llusgo i lawr gan eu harfwisg.

Y Fenai ger Moel-y-don, lle daeth y bont gychod i’r lan.
Y Fenai ger Moel-y-don, lle daeth y bont gychod i’r lan. · Llun: Jonathan Wilkins, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y meirw#

Lladdwyd Luke de Tany, Roger de Clifford yr ieuengaf, un ar bymtheg o farchogion a thros bedwar cant o wŷr. Ychydig a gollodd y Cymry.

Brwydr y Bont Gychod#

Gelwir yr ymladd hefyd yn frwydr y Bont Gychod. Yn ôl pob tebyg fe’i hymladdwyd ymhellach i’r gogledd ar hyd y Fenai na Moel-y-don ei hun.

Cynllun Edward#

Arweiniai Luke de Tany, a fu’n gwnstabl Gasgwyn i’r brenin, tua 2,000 o wŷr traed a 200 o farchogion. Bwriad cipio Môn oedd torri ar rawn Môn a dod o’r tu ôl i’r Cymry a ddaliai linell Conwy.

Nid dyma’r tro cyntaf i Fôn gael ei chipio. Yn rhyfel 1277 roedd llu Seisnig wedi meddiannu’r ynys a’i chynhaeaf. Dros y dŵr safai llys Llywelyn ei hun yn Aber, a warchodai’r groesfan i Fôn dros Draeth Lafan.

Bwriadai Edward groesi Conwy tra croesai Tany’r Fenai, fel y trewid Gwynedd o ddwy ochr ar unwaith. Ni arhosodd Tany. Yn sicr y gallai ennill heb y brenin, ymosododd ar ei ben ei hun.

Y gwylwyr ar y lan#

Dilynai sgowtiaid a gwylwyr Cymru bob symudiad gan y Saeson, felly gwyddai Llywelyn yr eiliad y dechreuodd y croesi.

Yn y croniclau#

‘Gyda llif mawr, fel na allent fynd yn ôl at y bont.’

Walter o Guisborough

Ysgrifennodd Walter o Guisborough i’r gwŷr ‘fynd i’r môr ond, dan bwysau eu harfau, boddi ar unwaith’.

Y marchogion a syrthiodd#

Rhestrodd cronicl Caer un marchog ar bymtheg a fu farw. Yn eu plith roedd William de Audley, Richard de Wells, a Philip a William Burnell, brodyr y canghellor Robert Burnell, gydag Amaury Burdet, Peter de Lamare, Henry Tyeis, William de Lindsey, William le Butler a Thomas de Halton. Dihangodd Otto de Grandson ‘gydag anhawster mawr’, ac aeth gweddill y Saeson yn ôl i Fôn.

Saib yn y goncwest#

Ynghyd â’r fuddugoliaeth yn Llandeilo Fawr yn y de, daliodd Moel-y-don goncwest Edward ar Wynedd yn ôl am gyfnod, buddugoliaeth a enillwyd dan arweiniad y tywysog ei hun. O fewn deufis roedd Otto de Grandson a John de Vesci yn dod â gwŷr newydd o Gasgwyn. Yr un mis anfonodd Llywelyn, ei gyngor a gwŷr Eryri eu hatebion at yr archesgob.

Sut y gwyddom#

Daw’r hanes llawnaf am y frwydr o Historie of Cambria David Powel yn 1584, ochr yn ochr â chronicl Caer, yr Annales Cestrienses, a chronicl Walter o Guisborough. Yn ein hoes ni mae David Stephenson yn adrodd yr hanes yn The Last Prince of Wales, a gyhoeddwyd yn 1983.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Marwolaeth yng Nghilmeri

    Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.

    Marwolaeth yng Nghilmeri
  2. Dechrau rhyfel 1282

    Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.

    Dechrau rhyfel 1282
  3. Marwnad Llywelyn

    Mae Gruffudd ab yr Ynad Coch yn canu ei farwnad i Lywelyn, y tywysog olaf: ‘Oni welwch-chwi hynt y gwynt a’r glaw?’, un o gerddi mawr Cymru.

    Marwnad Llywelyn
  4. Cylch haearn Edward

    Mae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.

    Cylch haearn Edward

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf