Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

Oes y Brenhinoedd

Croes Caeriw

Croes gerfiedig dal o’r 1000au a godwyd er cof am Faredudd ab Edwin, brenin Deheubarth a disgynnydd Hywel Dda, a syrthiodd mewn brwydr yn 1035.

Llun: Castell Caeriw dros bwll y felin · Andrew, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1035 51.698° N, 4.828° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Caeriw: caer, gydag ail ran a all fod yn rhiw, llethr

Caeriw

  • Cae caer (collwyd yr r)
  • riw rhiw, llethr, yn ôl pob tebyg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Croes Caeriw bedwar metr o uchder ger Castell Caeriw yn ne Sir Benfro. Fe’i codwyd yn yr 1030au i Faredudd ab Edwin, brenin Deheubarth a disgynnydd i Hywel Dda, ac fe’i hystyrir yn un o henebion Cristnogol cynnar gorau Cymru.

BreninMaredudd ab Edwin o Ddeheubarth
Uchder4 metr, mewn dwy garreg
RhestredigGradd I, 1970

Croes brenin

Rheolai Maredudd ab Edwin Ddeheubarth gyda’i frawd Hywel ab Edwin, a syrthiodd mewn brwydr yn 1035. Ar wyneb gorllewinol y groes torrwyd y geiriau MARGIT EUT REX ETG[uin] FILIUS, croes y Brenin Maredudd fab Edwin, a gerfiwyd rhwng 1033 a 1035 i anrhydeddu ei frenhiniaeth.

Dwy garreg yn un

Gwnaed y groes o ddwy garreg wedi’u huno, ei phen o dywodfaen Sir Gaerfyrddin a’i choes o graig folcanig o’r Preselau. Mae pob wyneb wedi’i gerfio’n gyfoethog â chlymau, plethi a phatrymau geometrig, fel y groes fawr yn Nanhyfer, a gadawyd un panel yn wag, efallai ar gyfer ail arysgrif na wnaed erioed.

Carreg filltir yng nghelfyddyd Cymru

Mae ei cherfiadau’n cyfuno patrymau Cymreig, Gwyddelig a Llychlynnaidd, ac fe’i galwyd yn garreg filltir yng nghelfyddyd Cymru. Pan restrwyd hi yn 1970 fe’i disgrifiwyd yn y geiriau hyn:

Croes gyfansawdd nodweddiadol Gymreig ac un o henebion Cristnogol cynnar gorau Cymru.

Y rhestru yn 1970

Arwydd Cadw

Bu Croes Caeriw yng Nghaeriw ers o leiaf 1690. Yn yr Ail Ryfel Byd tynnwyd hi i lawr a’i chadw’n ddiogel, yna’i chodi eto. Ysbrydolodd arwydd Cadw, sy’n gofalu am henebion hanesyddol Cymru.

Ddoe a heddiw

Carew Castle today: the castle across the mill pond
Carew Castle, 1820: the castle across the mill pond
1820Heddiw
Llusgwch ar draws y llun

Gwnaeth Syr Rhys ap Thomas, cynghreiriad mawr Cymreig Harri Tudur, Gaeriw yn gartref iddo, a chynhaliodd dwrnamaint enwog yma yn 1507. Ddau gan mlynedd ar ôl y print hwn, mae’r castell yn dal i edrych i’r un dŵr llonydd.

Ddoe: y castell dros y pwll melin · Charles Norris, engraved by Daniel Havell, CC0, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell dros y pwll melin · M Packwood Ace, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Rhagor o leoedd ddoe a heddiw →

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf