Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

928 OC

Hywel yn mynd i Rufain

Mae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.

Llun: Hywel Dda fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · Humphrey Llwyd and David Powel, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

928 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn 928 aeth Hywel Dda, brenin Deheubarth, ar y bererindod hir i Rufain, y brenin Cymreig cyntaf y gwyddys iddo fynd yno a dod adref eto.

Pryd928; mae’r Brut yn rhoi 926
PwyHywel ap Cadell, ŵyr Rhodri Mawr
TeyrnasDeheubarth: Seisyllwg a Dyfed

‘Aeth Hywel i Rufain’#

Blwyddnodau Cymru: aeth Hywel i Rufain. Brut y Tywysogion: aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain.

Teyrnas mewn heddwch#

I adael ei dir am gynifer o fisoedd, roedd rhaid i frenin fod yn sicr ohono. Roedd Hywel wedi gwneud Deheubarth drwy uno Seisyllwg ei dad â Dyfed, a ddaeth iddo drwy ei briodas, a chadwai gysylltiad agos ag Æthelstan o Loegr.

Cerflun marmor Hywel Dda yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd
Cerflun marmor Hywel Dda yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · Llun: F. W. Pomeroy, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Yn ôl traed Cyngen#

Roedd yn dilyn Cyngen o Bowys, a fu farw yn Rhufain yn 854.

Brenin dysgedig#

Roedd Hywel yn ddyn dysgedig, â Chymraeg, Lladin a Saesneg. Ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed. Cyn iddo fynd i Rufain, roedd Hywel a’i frawd Clydog, yr ieuengaf o’r ddau mae’n debyg, wedi derbyn Edward yr Hynaf yn arglwydd arnynt gyda’i gilydd yn 918.

Y ffordd i Rufain#

Roedd pererinion Cymru wedi troedio’r ffordd ers tro. Dywedir i Sant Brynach fynd i Rufain cyn ymsefydlu yn Nanhyfer, a hyd y gwyddys Cyngen o Bowys oedd y cyntaf o reolwyr Cymru i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain. Yn ddiweddarach cafodd Cymru ei Rhufain ei hun: yn 1123 dyfarnodd y Pab Calixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi yn gyfwerth ag un i Rufain. Cafwyd bedd y credid mai bedd Cadwaladr ydoedd yn San Pedr yn Rhufain ddiwedd y 1570au. Bu Cyndeyrn, a sefydlodd yr eglwys yn Llanelwy cyn mynd adref i Ystrad Clud, ar bererindod i Rufain hefyd.

Y ffordd i’r de#

Roedd hi’n ffordd hir iawn. Rhyw drigain mlynedd wedi Hywel, tua 990, cofnododd yr Archesgob Sigeric o Gaergaint gamau ei daith ei hun adref o Rufain: rhyw 1,700 cilometr mewn 80 cymal o tua 20 cilometr y dydd, drwy Ffrainc a’r Swistir a thros Fwlch y Great St Bernard i Aosta. Gelwir y ffordd heddiw yn Via Francigena. Ni wyddys a aeth pererinion Cymru yn oes Hywel dros dir neu dros fôr.

Hywel ac Æthelstan#

Wedi iddo ddychwelyd closiodd Hywel yn fawr at Æthelstan o Loegr. O’r dechrau bwriadai Æthelstan gael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng iddo, a derbyniodd Hywel hynny, yn anarferol, a’i droi i’w fantais ei hun pryd bynnag y gallai. Yn 934 aeth gydag Æthelstan ar ei ymosodiad ar yr Alban. Saif enw Hywel ymhlith y brenhinoedd a dystiodd siarteri Æthelstan.

Daeth brenhinoedd eraill o Gymru i’r llys Seisnig hefyd. Bu Idwal Foel o Wynedd yno yn 927, 928 a 937, a bu Morgan ab Owain o Went gydag Æthelstan yn Henffordd yn 931, gan ddilyn ffordd Hywel o gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel. Yn 946 safodd Hywel gyda meibion iau Cadell, Morgan a Chadwgan, yng nghoroni’r Brenin Eadred.

Dwy farn am Hywel#

Mae haneswyr wedi barnu ei gyfeillgarwch â Wessex mewn ffyrdd gwahanol. Gwelai J. E. Lloyd Hywel yn edmygydd Wessex, tra gwêl D. P. Kirby reolwr ymarferol a ddeallai ble’r oedd grym ym Mhrydain ganol y ddegfed ganrif.

Y bobl

d. 950

Hywel Dda

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Hywel Dda

Cyn ac wedyn

  1. Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred (wedi’i gofnodi)

    Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

    Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred
  2. Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn (wedi’i gofnodi)

    Mae llynges Lychlynnaidd dan arweiniad Ingimundr yn glanio ar Ynys Môn. Mae’r Cymry yn eu gyrru i ffwrdd, ac maent yn hwylio ymlaen i ymsefydlu ger Caer.

    Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn
  3. Armes Prydein (wedi’i gofnodi)

    Mae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.

    Armes Prydein
  4. Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.

    Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf