Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
928 OC
Mae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.
Llun: Hywel Dda fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · Humphrey Llwyd and David Powel, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 928 aeth Hywel Dda, brenin Deheubarth, ar y bererindod hir i Rufain, y brenin Cymreig cyntaf y gwyddys iddo fynd yno a dod adref eto.FfynonellauHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.Annales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
| Pryd | 928; mae’r Brut yn rhoi 926 |
|---|---|
| Pwy | Hywel ap Cadell, ŵyr Rhodri Mawr |
| Teyrnas | Deheubarth: Seisyllwg a Dyfed |
Blwyddnodau Cymru: aeth Hywel i Rufain. Brut y Tywysogion: aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
I adael ei dir am gynifer o fisoedd, roedd rhaid i frenin fod yn sicr ohono. Roedd Hywel wedi gwneud Deheubarth drwy uno Seisyllwg ei dad â Dyfed, a ddaeth iddo drwy ei briodas, a chadwai gysylltiad agos ag Æthelstan o Loegr.FfynhonnellHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.

Roedd yn dilyn Cyngen o Bowys, a fu farw yn Rhufain yn 854.FfynhonnellBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Roedd Hywel yn ddyn dysgedig, â Chymraeg, Lladin a Saesneg.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian. Ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed. Cyn iddo fynd i Rufain, roedd Hywel a’i frawd Clydog, yr ieuengaf o’r ddau mae’n debyg, wedi derbyn Edward yr Hynaf yn arglwydd arnynt gyda’i gilydd yn 918.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Roedd pererinion Cymru wedi troedio’r ffordd ers tro. Dywedir i Sant Brynach fynd i Rufain cyn ymsefydlu yn Nanhyfer, a hyd y gwyddys Cyngen o Bowys oedd y cyntaf o reolwyr Cymru i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain.FfynonellauBrynach, saint (fl. late 5th century – early 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd, o’r ddeuddegfed ganrif yn ôl pob tebyg, yn Cotton Vespasian A. xiv, mor llawn o fanylion lleol nes bod yr awdur bron yn sicr yn ŵr o Gemais yng ngogledd Sir Benfro; fe’i cofir fel Brynach Wyddel; wedi pererindod i Rufain a rhai blynyddoedd yn Llydaw glaniodd yn Aberdaugleddau, symud i’r Gwaun, yna i Nyfer, ac ymsefydlu yn Nanhyfer ar lan Caman; rhoddodd yr arglwydd Clechre ran o’r tir iddo; bu fyw’n llym iawn; y rhan fwyaf o’i sefydliadau yng ngogledd Sir Benfro; gelwir y groes fawr yn Nanhyfer yn Groes Brynach; gŵyl 7 Ebrill.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen. Yn ddiweddarach cafodd Cymru ei Rhufain ei hun: yn 1123 dyfarnodd y Pab Calixtus II fod dwy bererindod i Dyddewi yn gyfwerth ag un i Rufain.FfynhonnellSt Davids Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Tyddewi, yn Nhyddewi, dinas leiaf Prydain, ger pwynt mwyaf gorllewinol Cymru; cymuned fynachaidd a sefydlwyd gan Dewi Sant, abad Mynyw; rhwng 645 a 1097 ymosodwyd arni lawer gwaith, ac eto roedd mor enwog fel canolfan ffydd a dysg nes i’r Brenin Alfred geisio cymorth o Dyddewi i adfer dysg Wessex; lladdwyd yr Esgob Morgeneu gan ysbeilwyr yn 999 a’r Esgob Abraham yn 1080, y mae ei garreg fedd gerfiedig, Carreg Abraham, i’w gweld yn arddangosfa’r eglwys ym Mhorth-y-Tŵr; daeth Gwilym Goncwerwr i weddïo yn 1081; ysgrifennodd Rhygyfarch ei Fuchedd Dewi yn Lladin yn 1090; dechreuodd yr Esgob Bernard, a benodwyd yn 1115, eglwys gadeiriol newydd; yn 1123 cyhoeddodd y Pab Calistus II fod ‘dwy bererindod i Dyddewi gystal ag un i Rufain, a thair cystal ag un i Jeriwsalem’; cysegrodd Bernard yr eglwys newydd yn 1131; daeth Harri II yn 1171; dechreuwyd yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1181; ychwanegodd yr Esgob Gower (1328–1347) y groglofft a Llys yr Esgob; cododd yr Esgob Edward Vaughan (1509–1522) gapel y Drindod â’i do bwa gwyntyll; mae to’r corff a’i nenfwd derw Gwyddelig o 1530–1540; yn 1540 claddwyd Edmwnd Tudur, tad Harri VII, o flaen yr allor uchel; mae’r llawr yn codi bron bedwar metr o’r gorllewin i’r dwyrain; adferodd George Gilbert Scott yr adeilad yn 1862–1870; yn y 1950au arweiniodd pererindodau ieuenctid Cymry’r Groes lawer i wasanaeth yr eglwys; rhestredig Gradd I yn 1951; rhoddodd R. S. Thomas y darlleniad barddoniaeth cyntaf yn neuadd adferedig Coleg y Santes Fair yn 1966; yn 1982 rhoddodd y Frenhines Elizabeth II Gymun Brenhinol Dydd Iau Cablyd yma, y tro cyntaf y tu allan i Loegr; adferwyd statws dinas ar 1 Mehefin 1995; adferwyd y talcen gorllewinol â cherrig o chwarel Caerbwdi a ailagorwyd (1998), organ newydd (2000), deg cloch yn y porthdy Porth y Tŵr, ailgodwyd y clwystrau (2003–2007); ailgysegrwyd creirfa adferedig Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 2012. Cafwyd bedd y credid mai bedd Cadwaladr ydoedd yn San Pedr yn Rhufain ddiwedd y 1570au.FfynhonnellCadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au. Bu Cyndeyrn, a sefydlodd yr eglwys yn Llanelwy cyn mynd adref i Ystrad Clud, ar bererindod i Rufain hefyd.FfynhonnellKentigern ↗Wikipedia (Saesneg)Cyndeyrn, neu Mungo, cenhadwr yn Ystrad Clud ar ddiwedd y chweched ganrif, a sylfaenydd a nawddsant Glasgow; ei fam Teneu yn dywysoges; magwyd ef gan Serf Sant; gyrrodd gelyniaeth un o’r brenhinoedd lleol ef i Gymru, lle sefydlodd eglwys yn Llanelwy ac aeth ar bererindod i Rufain; dychwelodd i Ystrad Clud ar wahoddiad y Brenin Rhydderch Hael; bu farw’n hen, yn 603 neu 612, a’r Annales Cambriae yn rhoi 612; ei Fuchedd gan Jocelin o Furness tua 1185; ei ŵyl ar 13 Ionawr.
Roedd hi’n ffordd hir iawn. Rhyw drigain mlynedd wedi Hywel, tua 990, cofnododd yr Archesgob Sigeric o Gaergaint gamau ei daith ei hun adref o Rufain: rhyw 1,700 cilometr mewn 80 cymal o tua 20 cilometr y dydd, drwy Ffrainc a’r Swistir a thros Fwlch y Great St Bernard i Aosta. Gelwir y ffordd heddiw yn Via Francigena. Ni wyddys a aeth pererinion Cymru yn oes Hywel dros dir neu dros fôr.FfynhonnellVia Francigena (Sigeric’s road) ↗Wikipedia (Saesneg)Y ffordd o Gaergaint drwy Ffrainc a’r Swistir i Rufain, a gofnodwyd gan yr Archesgob Sigeric ar ei daith yn ôl o Rufain tua 990, mewn 80 cymal o tua 20 km y dydd ar gyfartaledd, rhyw 1,700 km i gyd; mae’n croesi Bwlch y Great St Bernard i Aosta; ni wyddys a aeth pererinion cynnar Cymru dros dir neu dros fôr.
Wedi iddo ddychwelyd closiodd Hywel yn fawr at Æthelstan o Loegr. O’r dechrau bwriadai Æthelstan gael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng iddo, a derbyniodd Hywel hynny, yn anarferol, a’i droi i’w fantais ei hun pryd bynnag y gallai.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian. Yn 934 aeth gydag Æthelstan ar ei ymosodiad ar yr Alban.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian. Saif enw Hywel ymhlith y brenhinoedd a dystiodd siarteri Æthelstan.FfynhonnellHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod Hywel i Rufain yn 928, ei le ymhlith y brenhinoedd yn siarteri Æthelstan, a’i geiniog arian a fathwyd yng Nghaer, yr unig ddarn arian hysbys gan frenin Cymreig.
Daeth brenhinoedd eraill o Gymru i’r llys Seisnig hefyd. Bu Idwal Foel o Wynedd yno yn 927, 928 a 937, a bu Morgan ab Owain o Went gydag Æthelstan yn Henffordd yn 931, gan ddilyn ffordd Hywel o gyfeillgarwch yn hytrach na rhyfel.FfynonellauIdwal Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Idwal Foel (bu farw tua 942), neu Idwal ab Anarawd, brenin Gwynedd yn y ddegfed ganrif o dŷ Aberffraw, a etifeddodd yr orsedd gan ei dad Anarawd ap Rhodri yn 916; galwodd William o Malmesbury ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’ fel ei dad; ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; gwnaeth gynghrair ag Æthelstan wedi 924 ac ymweld â’r llys Seisnig yn 927, 928 a 937; yn 927 gorymdeithiodd gyda Hywel Dda o Ddeheubarth a Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud; wedi i Æthelstan farw yn 939, yn 942 ymosododd Idwal a’i frawd Elisedd ar y Saeson yng Nghymru, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladd Idwal a’i frawd Elisedd mewn brwydr yn erbyn y Saeson’; rheolodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn nes i feibion Idwal, Iago ac Ieuaf, ei hadennill wedi marw Hywel yn 950; ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri.Morgan Hen ab Owain ↗Wikipedia (Saesneg)Morgan Hen ab Owain (bu farw 974), a adwaenid gyntaf fel Morgan ab Owain o Went a hefyd fel Morgan Hen Fawr, brenin Morgannwg; teyrnasodd ar Went o tua 930 ac ar Forgannwg o 942 hyd 974; yn 931 mynychodd lys Æthelstan yn Henffordd, gan ddilyn ffordd Hywel Dda o gyfeillgarwch yn hytrach na gwrthdaro; mab Owain ap Hywel o Glywysing ac ŵyr Hywel ap Rhys, a unodd ac a reolodd Glywysing ar ddiwedd y nawfed ganrif; teyrnasai ei frodyr Gruffudd a Chadwgan yn gydfrenhinoedd Glywysing, ac wedi eu marw unodd Morgan Went a Glywysing yn 942 dan yr enw Morgannwg; tystiodd i siarteri brenhinol Æthelstan, Eadred ac Eadwig; rhoddodd ei oes hir iddo’r enwau Morgan Hen a Morgan Mawr, ill dau’n dermau o barch; credir iddo briodi Lleucu ferch Enflew; ei feibion oedd Idwallon (bu farw 975), Owain, Cadell a Chynfyn; daliodd ei ddisgynyddion Forgannwg hyd ei or-or-ŵyr Meurig. Yn 946 safodd Hywel gyda meibion iau Cadell, Morgan a Chadwgan, yng nghoroni’r Brenin Eadred.FfynhonnellCadell ap Rhodri ↗Wikipedia (Saesneg)Cadell ap Rhodri (854–909), brenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru o tua 872 hyd ei farw; mab Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig o Seisyllwg; tad Hywel Dda, a ddaeth i reoli’r rhan fwyaf o Gymru ac a barodd gofnodi cyfreithiau Cymru; cyfrifir ef yn sylfaenydd tŷ brenhinol Dinefwr; fe’i henwyd ar ôl ei hen hen daid Cadell ap Brochwel o Bowys; yn 871 neu 872 boddwyd brawd ei fam, Gwgon, brenin Seisyllwg, wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr wrth ymladd y ‘paganiaid duon’, y Llychlynwyr, a bu farw heb etifedd, a gosododd Rhodri Gadell yn frenin drwy linach ei fam; ei feibion oedd Hywel Dda, Clydog (bu farw 920), Morgan a Chadwgan; enillodd Cadell a Hywel Ddyfed yn 904–905, gyda Hywel yn frenin yno, wedi ei gryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed; gadawodd Cadell ei diroedd i Hywel a Chlydog ar ei farw yn 909, ac wedi marw Clydog rheolodd Hywel y ddwy fel Deheubarth; mynychodd Morgan a Chadwgan goroni Eadred gyda Hywel ar 26 Awst 946.
Mae haneswyr wedi barnu ei gyfeillgarwch â Wessex mewn ffyrdd gwahanol. Gwelai J. E. Lloyd Hywel yn edmygydd Wessex, tra gwêl D. P. Kirby reolwr ymarferol a ddeallai ble’r oedd grym ym Mhrydain ganol y ddegfed ganrif.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaMae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.
Asser yn ysgrifennu buchedd AlffredMae llynges Lychlynnaidd dan arweiniad Ingimundr yn glanio ar Ynys Môn. Mae’r Cymry yn eu gyrru i ffwrdd, ac maent yn hwylio ymlaen i ymsefydlu ger Caer.
Gyrru’r Llychlynwyr o FônMae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.
Armes PrydeinMae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.
Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o GymruYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf