Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

Oes yr Adfywiad

Llanddowror

Plwyf Griffith Jones yn Sir Gaerfyrddin, a’i ysgolion cylchynol a ddysgodd Gymru i ddarllen. Bu’n rheithor yma o 1716 ac mae wedi’i gladdu yn eglwys Teilo Sant.

Llun: Llechen goffa Griffith Jones yn Eglwys Sant Teilo, Llanddowror, lle’r oedd yn rheithor · welshbabe, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1716–1761 51.803° N, 4.532° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Llanddowror: llan y dyfrwyr

Llanddowror

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • ddowror y dyfrwyr

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Pentref bach ger Sanclêr yn Sir Gaerfyrddin yw Llanddowror, yn agos at Fae Caerfyrddin. O 1716 hyd ei farw yn 1761 roedd yn gartref i’w reithor, Griffith Jones, y dysgodd ei ysgolion cylchynol bobl Cymru i ddarllen y Beibl yn eu hiaith eu hunain, gan wneud Cymru yn un o wledydd mwyaf llythrennog y byd.

Griffith Jones1683–1761
Yr ysgol gylchynol gyntaf1731
Ysgolion erbyn 17613,495

Y bugail a ddaeth yn bregethwr

Ganed Griffith Jones yn 1683 ym Mhant-yr-efel, Penboyr, Sir Gaerfyrddin. Wedi ysgol y pentref bu’n fugail, yna penderfynodd fod yn offeiriad, a’i ordeinio yn 1708. Yn Nhalacharn a Llandeilo Abercywyn daeth yn enwog fel pregethwr mawr, a deuai miloedd i’w glywed o bob rhan o’r de.

Rheithor Llanddowror

Ar 27 Gorffennaf 1716 gwnaeth ei noddwr, Syr John Philipps, ef yn rheithor Llanddowror, ac yn 1720 priododd Margaret, chwaer Syr John. Gweithiodd gyda Moses Williams ac Erasmus Saunders dros argraffiadau newydd o’r Beibl Cymraeg yn 1717 ac 1727.

Yr ysgolion cylchynol Cymreig

Ar 22 Medi 1731 cynigiodd ‘Welch School’ yn Llanddowror. Arhosai pob ysgol tua thri mis mewn un lle, yn y gaeaf fel arfer pan oedd gwaith y fferm yn llac, gan ddysgu plant a dynion a gwragedd i ddarllen y Beibl Cymraeg, ag ysgolion nos i’r rhai na allent ddod yn y dydd, a hyfforddwyd yr athrawon gan Griffith Jones yma yn Llanddowror.

Welch Piety

Bob blwyddyn adroddai am y gwaith wrth ei noddwyr yn Welch Piety. Erbyn 1737 roedd 37 o ysgolion â 2,400 o ddisgyblion, a chofnododd adroddiad 1761, blwyddyn ei farw, 3,495 o ysgolion mewn pum mlynedd ar hugain, â thros 158,000 o ddisgyblion.

Bridget Bevan a’r darllenwyr

Cadwodd ei gyfeilles a’i noddwraig Bridget Bevan yr ysgolion i fynd ar ei ôl hyd 1779. Ymhlith y rhai a ddysgodd ddarllen ynddynt roedd y bardd Twm o’r Nant, a chafodd Thomas Charles o’r Bala ei addysg yn Llanddowror cyn mynd ymlaen i osod yr ysgolion Sul Cymreig ar sylfaen gadarn.

Ymweld

Bu farw Griffith Jones yn Nhalacharn ar 8 Ebrill 1761 a’i gladdu yn Llanddowror. Mae gan eglwys Sant Teilo dŵr gorllewinol o ddiwedd yr Oesoedd Canol a bedyddfaen o’r 15fed ganrif, ac ailgodwyd y gweddill yn 1865.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf