
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Castell Cydweli
Ger y castell hwn yn 1136 arweiniodd Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, fyddin yn erbyn ei arglwydd Normanaidd a rhoi ei bywyd. Cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell yn 1159.
Llun: Tyrau a muriau Castell Cydweli uwchben dyffryn Gwendraeth · Iphrit, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Saif Castell Cydweli ar sgarp uwchben afon Gwendraeth Fach, un o gestyll gorau Cymru. Dyma le Gwenllian, y dywysoges a arweiniodd fyddin Gymreig yma yn 1136, ac enillodd y Cymry ef yn ôl dro ar ôl tro: bu’r Arglwydd Rhys, Llywelyn Fawr a byddin Llywelyn ap Gruffudd i gyd yn fuddugol yng Nghydweli.FfynonellauKidwelly Castle, Kidwelly ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95633): adfail mawreddog ar sgarp uwchben terfyn llanw aber Gwendraeth Fach, a sefydlwyd rhwng 1106 a 1115 yn ganolfan arglwyddiaeth cwmwd Cydweli, ynghyd â’r priordy Benedictaidd, Eglwys y Santes Fair bellach; rhestredig Gradd I ac yn cael ei ystyried yn un o gestyll gorau Cymru; y castell cyntaf yn gylchwaith ar ffurf D o bridd a phren, y pennodd ei linell safle’r llenfur allanol diweddarach; y ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr mawr, pob un yn ddigon i ddangos arglwyddiaeth mewn castell llai; cynhaliwyd hyd yr 16eg ganrif.Castell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr.Kidwelly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cydweli, uwchben afon Gwendraeth a thref Cydweli; codwyd y castell cyntaf, cylchwaith o bridd a phren, yn fuan wedi 1106; syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif; yn 1136 lladdwyd Gwenllian ferch Gruffudd wedi brwydr ger y castell; cipiodd ei mab Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i gipio eto tua 1190; mae’r castell carreg presennol, ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, wedi’i ddechrau yn yr 1270au yn fwyaf tebyg; dechreuwyd y porthdy mawr yn 1388–89; mae tŵr amlochrog y capel gyda’i sylfeini pyramid yn adlewyrchu ffasiwn de Cymru; wedi 1485 fe’i rhoddwyd i Rys ap Thomas, a gododd neuadd fawr newydd; daeth i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw; fe’i defnyddiwyd yn y ffilm Monty Python and the Holy Grail (1975).
| Cwmwd | CydweliFfynonellauCastell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr.Kidwelly Castle, Kidwelly ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95633): adfail mawreddog ar sgarp uwchben terfyn llanw aber Gwendraeth Fach, a sefydlwyd rhwng 1106 a 1115 yn ganolfan arglwyddiaeth cwmwd Cydweli, ynghyd â’r priordy Benedictaidd, Eglwys y Santes Fair bellach; rhestredig Gradd I ac yn cael ei ystyried yn un o gestyll gorau Cymru; y castell cyntaf yn gylchwaith ar ffurf D o bridd a phren, y pennodd ei linell safle’r llenfur allanol diweddarach; y ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr mawr, pob un yn ddigon i ddangos arglwyddiaeth mewn castell llai; cynhaliwyd hyd yr 16eg ganrif. |
|---|---|
| Brwydr Maes Gwenllian | 1136FfynonellauCastell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr.Kidwelly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cydweli, uwchben afon Gwendraeth a thref Cydweli; codwyd y castell cyntaf, cylchwaith o bridd a phren, yn fuan wedi 1106; syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif; yn 1136 lladdwyd Gwenllian ferch Gruffudd wedi brwydr ger y castell; cipiodd ei mab Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i gipio eto tua 1190; mae’r castell carreg presennol, ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, wedi’i ddechrau yn yr 1270au yn fwyaf tebyg; dechreuwyd y porthdy mawr yn 1388–89; mae tŵr amlochrog y capel gyda’i sylfeini pyramid yn adlewyrchu ffasiwn de Cymru; wedi 1485 fe’i rhoddwyd i Rys ap Thomas, a gododd neuadd fawr newydd; daeth i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw; fe’i defnyddiwyd yn y ffilm Monty Python and the Holy Grail (1975). |
| Cofeb Gwenllian | Dadorchuddiwyd 23 Mai 1991FfynhonnellCastell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr. |
Gwenllian
Yn 1136 arweiniodd Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth, fyddin Gymreig yn erbyn Maurice de Londres wrth ymyl y castell. Syrthiodd yn y frwydr, a elwir yn Frwydr Maes Gwenllian. Ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb iddi yn y castell, a dalwyd amdani gan Ferched y Wawr ledled Cymru, mewn seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans.FfynonellauCastell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr.Kidwelly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cydweli, uwchben afon Gwendraeth a thref Cydweli; codwyd y castell cyntaf, cylchwaith o bridd a phren, yn fuan wedi 1106; syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif; yn 1136 lladdwyd Gwenllian ferch Gruffudd wedi brwydr ger y castell; cipiodd ei mab Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i gipio eto tua 1190; mae’r castell carreg presennol, ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, wedi’i ddechrau yn yr 1270au yn fwyaf tebyg; dechreuwyd y porthdy mawr yn 1388–89; mae tŵr amlochrog y capel gyda’i sylfeini pyramid yn adlewyrchu ffasiwn de Cymru; wedi 1485 fe’i rhoddwyd i Rys ap Thomas, a gododd neuadd fawr newydd; daeth i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw; fe’i defnyddiwyd yn y ffilm Monty Python and the Holy Grail (1975).
Ei mab, yr Arglwydd Rhys
Syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif. Cipiodd mab Gwenllian, Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i ennill eto tua 1190. Yn 1231 cipiodd Llywelyn Fawr y castell yn ei ymgyrch fawr yn y de.FfynonellauKidwelly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cydweli, uwchben afon Gwendraeth a thref Cydweli; codwyd y castell cyntaf, cylchwaith o bridd a phren, yn fuan wedi 1106; syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif; yn 1136 lladdwyd Gwenllian ferch Gruffudd wedi brwydr ger y castell; cipiodd ei mab Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i gipio eto tua 1190; mae’r castell carreg presennol, ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, wedi’i ddechrau yn yr 1270au yn fwyaf tebyg; dechreuwyd y porthdy mawr yn 1388–89; mae tŵr amlochrog y capel gyda’i sylfeini pyramid yn adlewyrchu ffasiwn de Cymru; wedi 1485 fe’i rhoddwyd i Rys ap Thomas, a gododd neuadd fawr newydd; daeth i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw; fe’i defnyddiwyd yn y ffilm Monty Python and the Holy Grail (1975).Castell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr.
Brwydr Cydweli, 1258
Yn 1258 enillodd y Cymry fuddugoliaeth fawr ym Mrwydr Cydweli, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd, wedi buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth. Mae Annales Cambriae yn cofnodi’r frwydr.FfynhonnellCastell Cydweli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli wrth aber Afon Gwendraeth Fach, Sir Gaerfyrddin, a godwyd i reoli Cwmwd Cydweli; yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys, a Maurice de Londres, a lladdwyd y dywysoges yn y frwydr; cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau’r 1190au; yn 1231 fe’i cipiwyd gan Lywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch fawr yn y de; ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian yn y castell, a’r arian wedi’i godi gan Ferched y Wawr ledled Cymru a’r seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans; roedd buddugoliaeth y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn 1258 yn eithriadol o bwysig, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn, yn dilyn buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth; cyfeiria Annales Cambriae at y frwydr.
Tyrau a phorthdy
Codwyd y castell cyntaf, cylchwaith ar ffurf D o bridd a phren, rhwng 1106 a 1115. Mae gan gastell carreg yr 1270au ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, a phorthdy mawr a ddechreuwyd yn 1388–89. Mae tŵr amlochrog y capel yn dilyn ffasiwn de Cymru, ac wedi 1485 cododd Syr Rhys ap Thomas neuadd fawr newydd.FfynonellauKidwelly Castle, Kidwelly ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 95633): adfail mawreddog ar sgarp uwchben terfyn llanw aber Gwendraeth Fach, a sefydlwyd rhwng 1106 a 1115 yn ganolfan arglwyddiaeth cwmwd Cydweli, ynghyd â’r priordy Benedictaidd, Eglwys y Santes Fair bellach; rhestredig Gradd I ac yn cael ei ystyried yn un o gestyll gorau Cymru; y castell cyntaf yn gylchwaith ar ffurf D o bridd a phren, y pennodd ei linell safle’r llenfur allanol diweddarach; y ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr mawr, pob un yn ddigon i ddangos arglwyddiaeth mewn castell llai; cynhaliwyd hyd yr 16eg ganrif.Kidwelly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cydweli, uwchben afon Gwendraeth a thref Cydweli; codwyd y castell cyntaf, cylchwaith o bridd a phren, yn fuan wedi 1106; syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif; yn 1136 lladdwyd Gwenllian ferch Gruffudd wedi brwydr ger y castell; cipiodd ei mab Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i gipio eto tua 1190; mae’r castell carreg presennol, ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, wedi’i ddechrau yn yr 1270au yn fwyaf tebyg; dechreuwyd y porthdy mawr yn 1388–89; mae tŵr amlochrog y capel gyda’i sylfeini pyramid yn adlewyrchu ffasiwn de Cymru; wedi 1485 fe’i rhoddwyd i Rys ap Thomas, a gododd neuadd fawr newydd; daeth i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw; fe’i defnyddiwyd yn y ffilm Monty Python and the Holy Grail (1975).
Ymweld
Daeth y castell i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw. Mae’n ymddangos yng ngolygfeydd agoriadol y ffilm Monty Python and the Holy Grail.FfynhonnellKidwelly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Cydweli, uwchben afon Gwendraeth a thref Cydweli; codwyd y castell cyntaf, cylchwaith o bridd a phren, yn fuan wedi 1106; syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif; yn 1136 lladdwyd Gwenllian ferch Gruffudd wedi brwydr ger y castell; cipiodd ei mab Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i gipio eto tua 1190; mae’r castell carreg presennol, ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, wedi’i ddechrau yn yr 1270au yn fwyaf tebyg; dechreuwyd y porthdy mawr yn 1388–89; mae tŵr amlochrog y capel gyda’i sylfeini pyramid yn adlewyrchu ffasiwn de Cymru; wedi 1485 fe’i rhoddwyd i Rys ap Thomas, a gododd neuadd fawr newydd; daeth i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw; fe’i defnyddiwyd yn y ffilm Monty Python and the Holy Grail (1975).
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


