Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Castell Cydweli

Ger y castell hwn yn 1136 arweiniodd Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, fyddin yn erbyn ei arglwydd Normanaidd a rhoi ei bywyd. Cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell yn 1159.

Llun: Tyrau a muriau Castell Cydweli uwchben dyffryn Gwendraeth · Iphrit, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1136 51.740° N, 4.308° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Cydweli: tir Cadwal, neu dir pobl Cadwal

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Castell Cydweli ar sgarp uwchben afon Gwendraeth Fach, un o gestyll gorau Cymru. Dyma le Gwenllian, y dywysoges a arweiniodd fyddin Gymreig yma yn 1136, ac enillodd y Cymry ef yn ôl dro ar ôl tro: bu’r Arglwydd Rhys, Llywelyn Fawr a byddin Llywelyn ap Gruffudd i gyd yn fuddugol yng Nghydweli.

CwmwdCydweli
Brwydr Maes Gwenllian1136
Cofeb GwenllianDadorchuddiwyd 23 Mai 1991

Gwenllian

Yn 1136 arweiniodd Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth, fyddin Gymreig yn erbyn Maurice de Londres wrth ymyl y castell. Syrthiodd yn y frwydr, a elwir yn Frwydr Maes Gwenllian. Ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd cofeb iddi yn y castell, a dalwyd amdani gan Ferched y Wawr ledled Cymru, mewn seremoni dan arweiniad Gwynfor Evans.

Ei mab, yr Arglwydd Rhys

Syrthiodd y castell i’r Cymry sawl gwaith yn y 12fed ganrif. Cipiodd mab Gwenllian, Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a’i gydnabod gan Harri II yn rheolwr y fro, a’i ennill eto tua 1190. Yn 1231 cipiodd Llywelyn Fawr y castell yn ei ymgyrch fawr yn y de.

Brwydr Cydweli, 1258

Yn 1258 enillodd y Cymry fuddugoliaeth fawr ym Mrwydr Cydweli, un o gyfres o ymgyrchoedd dan arweiniad y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd, wedi buddugoliaeth y Cymry yng Nghoed Llathen ac adennill cestyll gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth. Mae Annales Cambriae yn cofnodi’r frwydr.

Tyrau a phorthdy

Codwyd y castell cyntaf, cylchwaith ar ffurf D o bridd a phren, rhwng 1106 a 1115. Mae gan gastell carreg yr 1270au ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr o fewn mur allanol hanner cylch, a phorthdy mawr a ddechreuwyd yn 1388–89. Mae tŵr amlochrog y capel yn dilyn ffasiwn de Cymru, ac wedi 1485 cododd Syr Rhys ap Thomas neuadd fawr newydd.

Ymweld

Daeth y castell i ofal y wladwriaeth yn 1927 ac fe’i rheolir gan Cadw. Mae’n ymddangos yng ngolygfeydd agoriadol y ffilm Monty Python and the Holy Grail.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf