Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 881 OC

Dial Rhodri

Mae Anarawd fab Rhodri yn trechu’r Mersiaid yn aber afon Conwy. Mae’r croniclau’n ei alw’n ‘ddial Duw am Rodri’.

Llun: Aber afon Conwy o Ddeganwy, lle mae’r afon yn cwrdd â’r môr. · mattbuck, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ar afon Conwy, enillodd Anarawd fab Rhodri fuddugoliaeth fawr dros y Mersiaid y lladdodd eu brenin ei dad. Mae’r croniclau’n ei galw’n ddial Duw am Rodri.

Pryd881; mae’r Blwyddnodau’n rhoi 880
BleAfon Conwy
Yn erbynÆthelred, arglwydd y Mersiaid

‘Dial Rhodri drwy law Duw’#

Blwyddnodau Cymru: gwaith Conwy, dial Rhodri drwy law Duw. Dywed Brut y Tywysogion i waith Conwy fod er mwyn i Dduw ddial Rhodri. Yn Gymraeg cofir y frwydr fel Dial Rhodri.

Anarawd ap Rhodri fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584.
Anarawd ap Rhodri fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · Llun: David Powel, CC0, Wikimedia Commons

Wedi’r frwydr#

Gwnaeth Anarawd gynghrair â Llychlynwyr Efrog, ac yn 893 cymerodd ef a’i frodyr Alffred o Wessex yn arglwydd: dywed Asser i Alffred ei dderbyn yn fab bedydd esgob. Rheolodd Wynedd hyd 916, ac mae’r Blwyddnodau’n ei alw’n frenin y Brythoniaid.

Yng Nghymryd#

Ymladdwyd y frwydr yng Nghymryd, ger aber Conwy. Ger yr un aber safai Caer Ddegannwy, hen amddiffynfa Maelgwn Gwynedd, a losgwyd i’r llawr gan y Mersiaid yn 823. Dywed achau Cymreig diweddarach i feibion Rhodri ei hymladd yn erbyn un ‘Edryd Wallthir’, ac i Dudwal ap Rhodri gael ei gloffi yno. Felly dialodd y meibion nid ar Ceolwulf ond ar ei olynydd Æthelred, a oedd wedi cymryd lle Ceolwulf erbyn 883, a noda’r hanesydd Thomas Charles-Edwards fod yr annalydd fel pe bai’n gweld Mersia a Gwynedd wedi’u clymu mewn galanas.

Diwedd gobeithion Mersia#

Chwalodd y frwydr obeithion Æthelred o ymestyn grym Mersia dros Gymru, ac yn y diwedd bu’n rhaid iddo dderbyn Alfred o Wessex yn arglwydd arno. I Anarawd daeth â heddwch ar ei ffiniau. Yn gyntaf ceisiodd ddiogelwch mewn cynghrair â theyrnas Ddanaidd Efrog, a rhwng 880 a 890 nid oes cofnod o gyrchoedd Llychlynnaidd ar ei diroedd. Yn 892 ymosododd llu Llychlynnaidd o Gaer ar ei deyrnas, a gyrrodd ei wŷr ef ymaith tua’r de.

Mab bedydd Alfred#

Yna trodd Anarawd at Alfred, a’i croesawodd yn gynnes, rhoi iddo anrhydedd a rhoddion, a sefyll yn dad bedydd iddo yn ei gonffyrmasiwn. Yn gyfnewid derbyniodd Anarawd Alfred yn uchel frenin, a’i gosododd yn gydradd ag Æthelred o Fersia. Fel is-frenhinoedd i Alfred, mae’n debyg iawn i Anarawd a’i hen elyn wneud cynghrair eu hunain.

Llinach Anarawd#

Bu farw Anarawd yn 916, ac mae Annales Cambriae yn ei alw’n frenin y Brytaniaid. Nodant hynny mewn ychydig eiriau: ‘Bu farw Anarawd brenin y Brytaniaid.’ Ei fab Idwal Foel a’i dilynodd, a rhoddodd William o Malmesbury i Idwal yr un teitl â’i dad, brenin y Brytaniaid. Bu Idwal yn y llys Seisnig yn 927, 928 a 937, ac yn 927 gorymdeithiodd gyda’i gefnder Hywel Dda a chyda Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud. Ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri. Trwy’r mab iau Meurig yr aeth gwaed Anarawd ac Idwal i brif dŷ brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol. O Anarawd y daeth rheolwyr diweddarach Gwynedd. Ganrifoedd wedyn, yn British Antiquities Revived yn 1662, pwysodd Robert Vaughan o’r Hengwrt pa un o’r brodyr, Anarawd neu Gadell, oedd yr hynaf.

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Rhodri yn ennill Seisyllwg (wedi’i gofnodi)

    Drwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.

    Rhodri yn ennill Seisyllwg
  2. Cwymp Rhodri Mawr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.

    Cwymp Rhodri Mawr
  3. Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred (wedi’i gofnodi)

    Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

    Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred
  4. Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn (wedi’i gofnodi)

    Mae llynges Lychlynnaidd dan arweiniad Ingimundr yn glanio ar Ynys Môn. Mae’r Cymry yn eu gyrru i ffwrdd, ac maent yn hwylio ymlaen i ymsefydlu ger Caer.

    Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf