Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 850 OC

Colofn Eliseg

Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ger Llangollen, cododd y brenin Cyngen o Bowys groes garreg dal er anrhydedd i’w hen daid Elisedd, y brenin a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.

PrydCyn 854, pan fu farw Cyngen
BleGer Abaty Glyn y Groes, Llangollen
BethCroes gron ei choes ar un adeg; mae’r goes doredig yn dal i sefyll

Y geiriau ar y garreg#

Dywedai’r Lladin a gerfiwyd arni i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac olrheiniai linach Cyngen yn ôl i Wrtheyrn ac i Facsimus frenin, Macsen Wledig.

Copïodd Edward Lhuyd yr arysgrif yn 1696. Mae’r llythrennau wedi treulio ers hynny, a’i gopi ef yw’r ffordd y gwyddom amdanynt.

Y golofn ar ei thwmpath, mewn dyfrlliw o Daith yng Nghymru Thomas Pennant yn y 1770au.
Y golofn ar ei thwmpath, mewn dyfrlliw o Daith yng Nghymru Thomas Pennant yn y 1770au. · Llun: From Thomas Pennant’s Tour in Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Ei bwrw i lawr a’i chodi eto#

Yn y Rhyfel Cartref bwriwyd y golofn i lawr a chollwyd ei hanner isaf. Codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779, ac mae’n dal i sefyll ar ei thwmpath.

Hŷn eto#

Cafodd cloddio gan brifysgolion Bangor a Chaer rhwng 2010 a 2012 mai carnedd o tua 2000 CC yw’r twmpath oddi tani. Gosododd Cyngen ei groes ar fan claddu a oedd eisoes yn hynafol yn ei ddydd ef.

Croes Elisedd#

Gelwir y golofn hefyd yn Groes Elisedd. Mae’r sillafiad Eliseg yn deillio o lithriad gan y gŵr a’i naddodd; hen ffurf yr enw oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis. Safai yn arglwyddiaeth Iâl, mewn dyffryn a elwid wedyn yn Bant y Groes a Glyn y Groes, Valle Crucis. Cododd Cyngen ei gofeb ar batrwm Mersaidd.

Un llinell ar ddeg ar hugain#

Roedd y Lladin yn rhyw un llinell ar ddeg ar hugain o lythrennau ynysig, un o’r arysgrifau hwyaf i oroesi o Gymru cyn oes y Llychlynwyr, ac mae’n enwi sawl un sydd hefyd yn Hanes y Brytaniaid. Mae darlleniad Lhuyd yn dechrau gyda llinach Cyngen, ‘Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc’, ac mae’n gorffen gyda chais i bob darllenydd.

Pwy bynnag a adroddo’r ysgrifen hon, rhodded fendith ar enaid Eliseg.

Colofn Eliseg, fel y’i darllenwyd gan Edward Lhuyd yn 1696

Elisedd, brenin Powys#

Roedd Elisedd ap Gwylog yn un o ddisgynyddion Brochwel Ysgithrog, ac mae’n ymddangos iddo ennill Powys yn ôl tua 725, wedi i’r Saeson ei goresgyn. Mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhinoedd Powys. Ei fab Brochfael a’i dilynodd yn frenin.

O dan y twmpath#

Yn 1773 dywedir i’r tirfeddiannwr, Trevor Lloyd, gloddio i’r twmpath a chael cist garreg ag ysgerbwd ynddi. Canfu Prosiect Eliseg i’r garnedd gael ei chodi fesul cam. Roedd cist fach o’r cyfnod cyntaf yn dal asgwrn dynol llosg. Pan godwyd y garnedd yn uwch adeiladwyd cist fawr, ac roedd cist arall yn dal 7 cilogram o esgyrn amlosg llawer o oedolion, pobl ifanc a babanod, gyda chyllell fflint a phin asgwrn.

Glyn y Groes#

Dair canrif a hanner wedi Cyngen, sefydlodd Madog ap Gruffudd Maelor abaty Glyn y Groes yn y dyffryn, ar 28 Ionawr 1201, ac yno y’i claddwyd. Cadwodd mynaich Glyn y Groes hanes Cymru’n fyw: copïwyd Llyfr Du Basing, gyda Brut y Tywysogion, yng Nglyn y Groes, llawer ohono yn llaw’r bardd Gutun Owain.

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid
  2. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn
  3. Canu Heledd (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)

    Mae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.

    Canu Heledd
  4. Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.

    Rhodri yn ennill Powys

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf