Ger Llangollen, cododd y brenin Cyngen o Bowys groes garreg dal er anrhydedd i’w hen daid Elisedd, y brenin a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.FfynonellauPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.Cyngen ap Cadell ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Powys o 808 hyd ei farw yn 854 ar bererindod i Rufain; cododd golofn, croes gron ei choes yn wreiddiol, i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; olaf hen linach brenhinoedd Powys; cymerodd Rhodri Mawr Bowys, gan fod ei dad Merfyn Frych wedi priodi Nest chwaer Cyngen.
| Pryd | Cyn 854, pan fu farw Cyngen |
|---|---|
| Ble | Ger Abaty Glyn y Groes, Llangollen |
| Beth | Croes gron ei choes ar un adeg; mae’r goes doredig yn dal i sefyll |
Y geiriau ar y garreg#
Dywedai’r Lladin a gerfiwyd arni i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac olrheiniai linach Cyngen yn ôl i Wrtheyrn ac i Facsimus frenin, Macsen Wledig.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Copïodd Edward Lhuyd yr arysgrif yn 1696. Mae’r llythrennau wedi treulio ers hynny, a’i gopi ef yw’r ffordd y gwyddom amdanynt.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.

Ei bwrw i lawr a’i chodi eto#
Yn y Rhyfel Cartref bwriwyd y golofn i lawr a chollwyd ei hanner isaf. Codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779, ac mae’n dal i sefyll ar ei thwmpath.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Hŷn eto#
Cafodd cloddio gan brifysgolion Bangor a Chaer rhwng 2010 a 2012 mai carnedd o tua 2000 CC yw’r twmpath oddi tani. Gosododd Cyngen ei groes ar fan claddu a oedd eisoes yn hynafol yn ei ddydd ef.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Gyngen ap Cadell (bu farw 855), brenin Powys, ger Glyn y Groes, er cof am ei hen daid Elisedd ap Gwylog; dywed yr arysgrif i Elisedd ryddhau etifeddiaeth Powys o law’r Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n olrhain y llinach i Wrtheyrn a Macsen; copïodd Edward Lhuyd hi yn 1696; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779; cafodd Prosiect Eliseg (Bangor a Chaer, 2010–2012) oddi tani garnedd lwyfan ag ymyl, o tua 2000 CC yn ôl ei math.
Croes Elisedd#
Gelwir y golofn hefyd yn Groes Elisedd. Mae’r sillafiad Eliseg yn deillio o lithriad gan y gŵr a’i naddodd; hen ffurf yr enw oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis.FfynonellauCyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.Pillar of Eliseg (the inscription and the mound) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Piler Elisedd, Croes Elisedd; yn arglwyddiaeth Iâl; roedd yr arysgrif Ladin yn rhyw un llinell ar ddeg ar hugain o lythrennau ynysig, un o’r hwyaf i oroesi o Gymru cyn oes y Llychlynwyr, gan enwi sawl un sydd hefyd yn yr Historia Brittonum; yn 1773 dywedir i’r tirfeddiannwr Trevor Lloyd gael cist garreg ac ysgerbwd ynddi; Prosiect Eliseg 2010–2012: carnedd lwyfan ag ymyl o tua 2000 CC, cist fach ag asgwrn dynol llosg, codi’r garnedd ac ychwanegu cist fawr o’r Oes Efydd Gynnar, a chist arall â 7 kg o esgyrn amlosg oedolion, plant a babanod, gyda chyllell fflint a phin asgwrn. Safai yn arglwyddiaeth Iâl, mewn dyffryn a elwid wedyn yn Bant y Groes a Glyn y Groes, Valle Crucis. Cododd Cyngen ei gofeb ar batrwm Mersaidd.FfynonellauCyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen.Pillar of Eliseg (the inscription and the mound) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Piler Elisedd, Croes Elisedd; yn arglwyddiaeth Iâl; roedd yr arysgrif Ladin yn rhyw un llinell ar ddeg ar hugain o lythrennau ynysig, un o’r hwyaf i oroesi o Gymru cyn oes y Llychlynwyr, gan enwi sawl un sydd hefyd yn yr Historia Brittonum; yn 1773 dywedir i’r tirfeddiannwr Trevor Lloyd gael cist garreg ac ysgerbwd ynddi; Prosiect Eliseg 2010–2012: carnedd lwyfan ag ymyl o tua 2000 CC, cist fach ag asgwrn dynol llosg, codi’r garnedd ac ychwanegu cist fawr o’r Oes Efydd Gynnar, a chist arall â 7 kg o esgyrn amlosg oedolion, plant a babanod, gyda chyllell fflint a phin asgwrn.
Un llinell ar ddeg ar hugain#
Roedd y Lladin yn rhyw un llinell ar ddeg ar hugain o lythrennau ynysig, un o’r arysgrifau hwyaf i oroesi o Gymru cyn oes y Llychlynwyr, ac mae’n enwi sawl un sydd hefyd yn Hanes y Brytaniaid.FfynhonnellPillar of Eliseg (the inscription and the mound) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Piler Elisedd, Croes Elisedd; yn arglwyddiaeth Iâl; roedd yr arysgrif Ladin yn rhyw un llinell ar ddeg ar hugain o lythrennau ynysig, un o’r hwyaf i oroesi o Gymru cyn oes y Llychlynwyr, gan enwi sawl un sydd hefyd yn yr Historia Brittonum; yn 1773 dywedir i’r tirfeddiannwr Trevor Lloyd gael cist garreg ac ysgerbwd ynddi; Prosiect Eliseg 2010–2012: carnedd lwyfan ag ymyl o tua 2000 CC, cist fach ag asgwrn dynol llosg, codi’r garnedd ac ychwanegu cist fawr o’r Oes Efydd Gynnar, a chist arall â 7 kg o esgyrn amlosg oedolion, plant a babanod, gyda chyllell fflint a phin asgwrn. Mae darlleniad Lhuyd yn dechrau gyda llinach Cyngen, ‘Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc’, ac mae’n gorffen gyda chais i bob darllenydd.FfynhonnellElisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.
Pwy bynnag a adroddo’r ysgrifen hon, rhodded fendith ar enaid Eliseg.
Colofn Eliseg, fel y’i darllenwyd gan Edward Lhuyd yn 1696
Elisedd, brenin Powys#
Roedd Elisedd ap Gwylog yn un o ddisgynyddion Brochwel Ysgithrog, ac mae’n ymddangos iddo ennill Powys yn ôl tua 725, wedi i’r Saeson ei goresgyn.FfynonellauElisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen. Mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhinoedd Powys. Ei fab Brochfael a’i dilynodd yn frenin.FfynhonnellElisedd ap Gwylog ↗Wikipedia (Saesneg)Elisedd ap Gwylog (bu farw tua 755?), hefyd Elise, brenin Powys, mab Gwylog ap Beli ac o linach Brochwel Ysgithrog; ymddengys iddo adennill tir Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson; cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er cof amdano ger abaty diweddarach Glyn y Groes, Piler Eliseg, lle credir mai llithriad y cerfiwr yw Eliseg; mae’r arysgrif, a oedd yn gliriach yn oes Edward Lhuyd a’i copïodd, yn darllen: ‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc. A’r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg. Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys … allan o afael yr Eingl â’i gleddyf ac â thân. Pwy bynnag a ailadrodda’r ysgrifen, rhodded fendith ar enaid Eliseg’; mae hen gerddi’n rhoi iddo goron arbennig, cadwyn o ddolenni aur troellog, a breichledau a fferledau aur, arwyddion brenhiniaeth Powys; fe’i dilynwyd gan ei fab Brochfael.
O dan y twmpath#
Yn 1773 dywedir i’r tirfeddiannwr, Trevor Lloyd, gloddio i’r twmpath a chael cist garreg ag ysgerbwd ynddi.FfynhonnellPillar of Eliseg (the inscription and the mound) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Piler Elisedd, Croes Elisedd; yn arglwyddiaeth Iâl; roedd yr arysgrif Ladin yn rhyw un llinell ar ddeg ar hugain o lythrennau ynysig, un o’r hwyaf i oroesi o Gymru cyn oes y Llychlynwyr, gan enwi sawl un sydd hefyd yn yr Historia Brittonum; yn 1773 dywedir i’r tirfeddiannwr Trevor Lloyd gael cist garreg ac ysgerbwd ynddi; Prosiect Eliseg 2010–2012: carnedd lwyfan ag ymyl o tua 2000 CC, cist fach ag asgwrn dynol llosg, codi’r garnedd ac ychwanegu cist fawr o’r Oes Efydd Gynnar, a chist arall â 7 kg o esgyrn amlosg oedolion, plant a babanod, gyda chyllell fflint a phin asgwrn. Canfu Prosiect Eliseg i’r garnedd gael ei chodi fesul cam. Roedd cist fach o’r cyfnod cyntaf yn dal asgwrn dynol llosg. Pan godwyd y garnedd yn uwch adeiladwyd cist fawr, ac roedd cist arall yn dal 7 cilogram o esgyrn amlosg llawer o oedolion, pobl ifanc a babanod, gyda chyllell fflint a phin asgwrn.FfynhonnellPillar of Eliseg (the inscription and the mound) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Piler Elisedd, Croes Elisedd; yn arglwyddiaeth Iâl; roedd yr arysgrif Ladin yn rhyw un llinell ar ddeg ar hugain o lythrennau ynysig, un o’r hwyaf i oroesi o Gymru cyn oes y Llychlynwyr, gan enwi sawl un sydd hefyd yn yr Historia Brittonum; yn 1773 dywedir i’r tirfeddiannwr Trevor Lloyd gael cist garreg ac ysgerbwd ynddi; Prosiect Eliseg 2010–2012: carnedd lwyfan ag ymyl o tua 2000 CC, cist fach ag asgwrn dynol llosg, codi’r garnedd ac ychwanegu cist fawr o’r Oes Efydd Gynnar, a chist arall â 7 kg o esgyrn amlosg oedolion, plant a babanod, gyda chyllell fflint a phin asgwrn.
Glyn y Groes#
Dair canrif a hanner wedi Cyngen, sefydlodd Madog ap Gruffudd Maelor abaty Glyn y Groes yn y dyffryn, ar 28 Ionawr 1201, ac yno y’i claddwyd.FfynhonnellMadog ap Gruffydd Maelor ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gruffudd Maelor ac Angharad, merch Owain Gwynedd; tywysog 1191–1236, gyda’i frawd Owain hyd 1197; sefydlu Glyn y Groes 28 Ionawr 1201; cynghreiriad Llywelyn o 1215; ei gladdu yng Nglyn y Groes; ei feibion. Cadwodd mynaich Glyn y Groes hanes Cymru’n fyw: copïwyd Llyfr Du Basing, gyda Brut y Tywysogion, yng Nglyn y Groes, llawer ohono yn llaw’r bardd Gutun Owain.FfynhonnellThe Black Book of Basingwerk ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (LlGC 7006D) (Saesneg)Copïwyd yng Nglyn y Groes; tudalennau 89–308 yn llaw Gutun Owain, y mae ei barhad yn rhedeg hyd 1461; Ystoria Dared, Brut y Brenhinedd, Brenhinedd y Saesson a Brut y Tywysogion; mae ei gloriau pren canoloesol wedi goroesi.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗







