Sant o linach Cunedda a sefydlodd yr eglwys wrth aber Teifi. Cododd Abaty Llandudoch yn ddiweddarach ar yr un tir, a helpodd ei garreg ogam ysgolheigion i ddarllen ogam am y tro cyntaf.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Mynach a phregethwr o’r chweched ganrif o deulu brenhinol Cunedda oedd Dogfael, a elwir hefyd yn Dogmael a Dogwel, cefnder i Ddewi Sant. Rhoddodd ei fywyd i bobl gogledd Sir Benfro, ac mae ei enw’n fyw yn Llandudoch, ar lan Teifi, lle mae adfeilion yr abaty yn cadw man traddodiadol ei fedd.FfynonellauSaint Dogmael ↗Wikipedia (Saesneg)Dogmael (Docmael, Dogfael, Dogwel, Toel), mynach a phregethwr Cymreig o’r chweched ganrif; o dŷ Cunedda, mab Ithel ap Ceredig; ei nain oedd Santes Meleri, merch Brychan, a dywedir ei fod yn gefnder i Ddewi Sant, ŵyr arall i Geredig; mae ei eglwysi i’r de o Deifi yng Nghemais a Phebidiog; mae adfail abaty Llandudoch ar y llethr uwchben Teifi, a sefydlwyd yn 1120, yn cynnwys safle traddodiadol ei fedd; mae Alban Butler yn ysgrifennu iddo flodeuo yn Sir Benfro yn y chweched ganrif a’i fod yn esiampl fyw o’r rhinweddau, yn enwedig gweddi a phenyd; ef yw nawddsant Pommerit-Jaudy yn Llydaw, dan yr enw Sant Toël.Dogmael (Dogfael, Dogwel), saint (fl. 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNid oes hanes ei fywyd wedi goroesi; mae’r achau Cymreig yn ei gysylltu ag un o dri llwyth saint Cymru fel mab Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig; a barnu wrth ei eglwysi bu ei waith yng Nghymru bron i gyd yn Sir Benfro: Llandudoch ar lan Teifi, Capel Degwel yn yr un plwyf, eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd, Mynachlog-ddu a Meline; yr unig eithriad yw Llanddogwel ym Môn, a fu’n blwyf ar ei ben ei hun ac a unwyd wedyn â Llanfechell; yn y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd tŷ Benedictaidd ar safle ei brif sefydliad yn Llandudoch; ceir olion Sant Dogmael yn Llydaw hefyd; rhoddir ei ŵyl ar 14 Mehefin neu 31 Hydref.
Mae’r achau Cymreig yn gwneud Dogfael yn fab i Ithel, fab Ceredig, fab Cunedda Wledig, ac felly’n ei gysylltu ag un o dri llwyth saint Cymru. Ei nain oedd Santes Meleri, un o ferched Brychan, a chan fod Dewi Sant yn ŵyr arall i Geredig, dywedir bod Dogfael yn gefnder i Ddewi.FfynonellauDogmael (Dogfael, Dogwel), saint (fl. 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNid oes hanes ei fywyd wedi goroesi; mae’r achau Cymreig yn ei gysylltu ag un o dri llwyth saint Cymru fel mab Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig; a barnu wrth ei eglwysi bu ei waith yng Nghymru bron i gyd yn Sir Benfro: Llandudoch ar lan Teifi, Capel Degwel yn yr un plwyf, eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd, Mynachlog-ddu a Meline; yr unig eithriad yw Llanddogwel ym Môn, a fu’n blwyf ar ei ben ei hun ac a unwyd wedyn â Llanfechell; yn y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd tŷ Benedictaidd ar safle ei brif sefydliad yn Llandudoch; ceir olion Sant Dogmael yn Llydaw hefyd; rhoddir ei ŵyl ar 14 Mehefin neu 31 Hydref.Saint Dogmael ↗Wikipedia (Saesneg)Dogmael (Docmael, Dogfael, Dogwel, Toel), mynach a phregethwr Cymreig o’r chweched ganrif; o dŷ Cunedda, mab Ithel ap Ceredig; ei nain oedd Santes Meleri, merch Brychan, a dywedir ei fod yn gefnder i Ddewi Sant, ŵyr arall i Geredig; mae ei eglwysi i’r de o Deifi yng Nghemais a Phebidiog; mae adfail abaty Llandudoch ar y llethr uwchben Teifi, a sefydlwyd yn 1120, yn cynnwys safle traddodiadol ei fedd; mae Alban Butler yn ysgrifennu iddo flodeuo yn Sir Benfro yn y chweched ganrif a’i fod yn esiampl fyw o’r rhinweddau, yn enwedig gweddi a phenyd; ef yw nawddsant Pommerit-Jaudy yn Llydaw, dan yr enw Sant Toël.
Ni ddaeth Buchedd Dogfael i lawr atom, ond mae ei eglwysi’n dweud ble y bu’n gweithio. Maent bron i gyd yn Sir Benfro, i’r de o Deifi yn hen diroedd Cemais a Phebidiog: Llandudoch gyda Chapel Degwel yn yr un plwyf, eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd, Mynachlog-ddu a Meline. Ymhell i’r gogledd saif yr unig eithriad, Llanddogwel ym Môn, a fu unwaith yn blwyf ar ei ben ei hun.FfynonellauDogmael (Dogfael, Dogwel), saint (fl. 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNid oes hanes ei fywyd wedi goroesi; mae’r achau Cymreig yn ei gysylltu ag un o dri llwyth saint Cymru fel mab Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig; a barnu wrth ei eglwysi bu ei waith yng Nghymru bron i gyd yn Sir Benfro: Llandudoch ar lan Teifi, Capel Degwel yn yr un plwyf, eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd, Mynachlog-ddu a Meline; yr unig eithriad yw Llanddogwel ym Môn, a fu’n blwyf ar ei ben ei hun ac a unwyd wedyn â Llanfechell; yn y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd tŷ Benedictaidd ar safle ei brif sefydliad yn Llandudoch; ceir olion Sant Dogmael yn Llydaw hefyd; rhoddir ei ŵyl ar 14 Mehefin neu 31 Hydref.Saint Dogmael ↗Wikipedia (Saesneg)Dogmael (Docmael, Dogfael, Dogwel, Toel), mynach a phregethwr Cymreig o’r chweched ganrif; o dŷ Cunedda, mab Ithel ap Ceredig; ei nain oedd Santes Meleri, merch Brychan, a dywedir ei fod yn gefnder i Ddewi Sant, ŵyr arall i Geredig; mae ei eglwysi i’r de o Deifi yng Nghemais a Phebidiog; mae adfail abaty Llandudoch ar y llethr uwchben Teifi, a sefydlwyd yn 1120, yn cynnwys safle traddodiadol ei fedd; mae Alban Butler yn ysgrifennu iddo flodeuo yn Sir Benfro yn y chweched ganrif a’i fod yn esiampl fyw o’r rhinweddau, yn enwedig gweddi a phenyd; ef yw nawddsant Pommerit-Jaudy yn Llydaw, dan yr enw Sant Toël.
Roedd ei brif sefydliad yn Llandudoch, ar lan ddeheuol Teifi gyferbyn ag Aberteifi. Yn y ddeuddegfed ganrif codwyd abaty ar safle ei eglwys, ac mae ei adfeilion yn sefyll o hyd ar y llethr uwchben yr afon, yn cadw man traddodiadol bedd Dogfael.FfynonellauDogmael (Dogfael, Dogwel), saint (fl. 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNid oes hanes ei fywyd wedi goroesi; mae’r achau Cymreig yn ei gysylltu ag un o dri llwyth saint Cymru fel mab Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig; a barnu wrth ei eglwysi bu ei waith yng Nghymru bron i gyd yn Sir Benfro: Llandudoch ar lan Teifi, Capel Degwel yn yr un plwyf, eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd, Mynachlog-ddu a Meline; yr unig eithriad yw Llanddogwel ym Môn, a fu’n blwyf ar ei ben ei hun ac a unwyd wedyn â Llanfechell; yn y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd tŷ Benedictaidd ar safle ei brif sefydliad yn Llandudoch; ceir olion Sant Dogmael yn Llydaw hefyd; rhoddir ei ŵyl ar 14 Mehefin neu 31 Hydref.Saint Dogmael ↗Wikipedia (Saesneg)Dogmael (Docmael, Dogfael, Dogwel, Toel), mynach a phregethwr Cymreig o’r chweched ganrif; o dŷ Cunedda, mab Ithel ap Ceredig; ei nain oedd Santes Meleri, merch Brychan, a dywedir ei fod yn gefnder i Ddewi Sant, ŵyr arall i Geredig; mae ei eglwysi i’r de o Deifi yng Nghemais a Phebidiog; mae adfail abaty Llandudoch ar y llethr uwchben Teifi, a sefydlwyd yn 1120, yn cynnwys safle traddodiadol ei fedd; mae Alban Butler yn ysgrifennu iddo flodeuo yn Sir Benfro yn y chweched ganrif a’i fod yn esiampl fyw o’r rhinweddau, yn enwedig gweddi a phenyd; ef yw nawddsant Pommerit-Jaudy yn Llydaw, dan yr enw Sant Toël.
Fel cynifer o saint Cymru, anrhydeddir Dogfael dros y môr hefyd. Yn Llydaw ef yw nawddsant eglwys Pommerit-Jaudy, lle’i hadwaenir fel Sant Toël. Dywedodd yr awdur Alban Butler amdano iddo flodeuo yn Sir Benfro yn y chweched ganrif a’i fod yn esiampl fyw o bob rhinwedd, yn enwedig gweddi a phenyd.FfynonellauSaint Dogmael ↗Wikipedia (Saesneg)Dogmael (Docmael, Dogfael, Dogwel, Toel), mynach a phregethwr Cymreig o’r chweched ganrif; o dŷ Cunedda, mab Ithel ap Ceredig; ei nain oedd Santes Meleri, merch Brychan, a dywedir ei fod yn gefnder i Ddewi Sant, ŵyr arall i Geredig; mae ei eglwysi i’r de o Deifi yng Nghemais a Phebidiog; mae adfail abaty Llandudoch ar y llethr uwchben Teifi, a sefydlwyd yn 1120, yn cynnwys safle traddodiadol ei fedd; mae Alban Butler yn ysgrifennu iddo flodeuo yn Sir Benfro yn y chweched ganrif a’i fod yn esiampl fyw o’r rhinweddau, yn enwedig gweddi a phenyd; ef yw nawddsant Pommerit-Jaudy yn Llydaw, dan yr enw Sant Toël.Dogmael (Dogfael, Dogwel), saint (fl. 6th century) ↗Hywel David Emanuel, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruNid oes hanes ei fywyd wedi goroesi; mae’r achau Cymreig yn ei gysylltu ag un o dri llwyth saint Cymru fel mab Ithel ap Ceredig ap Cunedda Wledig; a barnu wrth ei eglwysi bu ei waith yng Nghymru bron i gyd yn Sir Benfro: Llandudoch ar lan Teifi, Capel Degwel yn yr un plwyf, eglwys Sant Dogfael ger Cas-blaidd, Mynachlog-ddu a Meline; yr unig eithriad yw Llanddogwel ym Môn, a fu’n blwyf ar ei ben ei hun ac a unwyd wedyn â Llanfechell; yn y ddeuddegfed ganrif sefydlwyd tŷ Benedictaidd ar safle ei brif sefydliad yn Llandudoch; ceir olion Sant Dogmael yn Llydaw hefyd; rhoddir ei ŵyl ar 14 Mehefin neu 31 Hydref.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.