Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 550

Sant Gofan

Meudwy clogwyni Sir Benfro y mae ei gapel carreg bach wedi’i wasgu i hollt hanner ffordd i lawr y clogwyn ger Bosherston. Yn ôl peth traddodiad Cymreig, Gwalchmai, nai Arthur, oedd Gofan.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 550 (cronicl cynnar) Meudwy’r clogwyni Oes y Seintiau Saint a ffydd
Capel Sant Gofan, wedi’i adeiladu yn y clogwyni lle bu’n byw
Capel Sant Gofan, wedi’i adeiladu yn y clogwyni lle bu’n byw · Llun: Wikimedia Commons · Anthony Gostling, CC BY-SA 2.0

Mynach meudwy o’r chweched ganrif oedd Gofan, a wnaeth ei gartref mewn hollt yng nghlogwyni calchfaen de Sir Benfro, yn y lle a elwir heddiw’n Benrhyn Sant Gofan. Mae’r capel bach o garreg a godwyd dros ei gell yn glynu o hyd wrth y graig ychydig uwchben y môr, un o fannau sanctaidd mwyaf rhyfeddol Cymru gyfan.

PrydY chweched ganrif
Ei gellPenrhyn Sant Gofan, i’r de o Bosherston
Y capelO’r drydedd ganrif ar ddeg gan mwyaf, 20 wrth 12 troedfedd
Cyrraedd52 o risiau i lawr y clogwyn
RhestredigGradd I, 1996

Y graig a agorodd#

Mae chwedl leol yn adrodd sut y daeth Gofan i’r clogwyni. Roedd môr-ladron ysbeilgar yn ei hela, ac wrth iddo ffoi am ei fywyd agorodd y graig o’i flaen er mwyn iddo guddio’n ddiogel. Fel diolch am y wyrth honno rhoddodd weddill ei fywyd i Dduw, ac ymsefydlodd mewn ogof yn yr union fan.

Y capel yn y clogwyn#

Codwyd y capel gyntaf o galchfaen, fel y creigiau o’i gwmpas, efallai mor gynnar â’r chweched ganrif, er bod y rhan fwyaf o’r hyn sy’n sefyll heddiw wedi’i godi yn y drydedd ganrif ar ddeg. Un ystafell fach ydyw, ugain troedfedd wrth ddeuddeg, gyda’i drws ar yr ochr ogleddol, meinciau isel o garreg ar hyd y muriau a chlochdy gwag yn y pen gorllewinol. Gerllaw mae’r ogof lle dywedir i Ofan gysgodi tra oedd yn ei chodi.

Dan yr allor#

Mae traddodiad lleol yn dal bod Gofan ei hun wedi’i gladdu dan yr allor ym mhen dwyreiniol y capel. Mae ymwelwyr yn dringo i lawr ato ar hyd grisiau wedi’u torri yn y clogwyn, hanner cant a dau i gyd, er bod yr hen stori’n dweud na fyddwch byth yn cyfrif yr un nifer wrth fynd i lawr ag wrth ddod yn ôl i fyny.

Ogof Gofan#

Yn ddwfn dan y capel mae ogof fawr, Ogof Gofan, gyda siambr fel eglwys gadeiriol, na ellir ei chyrraedd ond drwy ddringo i lawr y clogwyn ar raffau. Fe’i darganfuwyd eto yn 1966, ond roedd pobl wedi’i defnyddio ers miloedd o flynyddoedd, o’r adeg pan oedd y môr filltiroedd o’i cheg.

Ymweld#

Rhestrwyd y capel yn Radd I yn 1996. Mae tua dwy filltir i’r de o Bosherston, o fewn maes hyfforddi milwrol Castellmartin, felly mae’r ffordd ato weithiau ar gau oherwydd hyfforddiant milwrol.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf