
Cymru Glyndŵr
Llanymddyfri
O flaen porth y castell yma yn 1401, rhoddwyd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo i farwolaeth am arwain byddin y brenin ar gyfeiliorn i achub Owain Glyndŵr. Mae ei gerflun yn sefyll gerllaw.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Llanymddyfri: yr eglwys ymhlith y dyfroedd
Llanymddyfri
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- ymddyfri ‘ymhlith y dyfroedd’
Ar fryncyn creigiog yng nghanol Llanymddyfri saif adfeilion y castell lle rhoddodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo ei fywyd yn 1401 yn hytrach na bradychu Owain Glyndŵr. Wrth ei ochr mae ei ffigwr dur bellach yn gwylio.FfynonellauLlandovery Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Llanymddyfri, castell adfeiliedig ar fryncyn yn nhref Llanymddyfri, rhestredig Gradd II*; cafodd y marchog Normanaidd Richard Fitz Pons arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116 ac yn ôl pob tebyg dechreuodd gastell mwnt a beili y flwyddyn honno; collwyd ef dro ar ôl tro i dywysogion Deheubarth dros sawl cenhedlaeth, ac er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62 cipiodd y Cymry ef serch hynny; cymerodd y Saeson ef yn 1277 ac enillodd lluoedd Cymreig dan Lywelyn ap Gruffudd ef yn ôl am gyfnod tua phum mlynedd yn ddiweddarach; ailgododd John Giffard ef mewn carreg yn ôl pob tebyg; aeth i deulu Audley yn 1299 ac yn ddiweddarach i deulu Touchet; daeth Harri IV yn 1400, a bu gwarchae arno yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr yn 1403; tŵr mawr siâp D ar yr ochr orllewinol, porthdy dau dŵr ar y gogledd gyda thŵr ffynnon, ac olion y llenfur o gwmpas ffos a lenwyd.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wicipedia CymraegSgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin (1341? hyd 9 Hydref 1401), un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig a chwiliai am Owain Glyn Dŵr yn 1401, a chynorthwyodd y twyll Owain i ddianc; fel cosb gorchmynnodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref yr un flwyddyn; codwyd cerflun i’w goffáu ger Castell Llanymddyfri.
| Bu farw Llywelyn ap Gruffudd Fychan | 9 Hydref 1401FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wicipedia CymraegSgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin (1341? hyd 9 Hydref 1401), un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig a chwiliai am Owain Glyn Dŵr yn 1401, a chynorthwyodd y twyll Owain i ddianc; fel cosb gorchmynnodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref yr un flwyddyn; codwyd cerflun i’w goffáu ger Castell Llanymddyfri. |
|---|---|
| Y cerflun | Dur gwrthstaen, un droedfedd ar bymtheg o uchderFfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo. |
| Rhestredig | Gradd II*, a heneb gofrestredigFfynhonnellLlandovery Castle, Llandovery (listed building 10965) ↗Cadw, cofnod adeilad rhestredig (Saesneg)Rhestredig Gradd II* fel olion sylweddol castell canoloesol, a heneb gofrestredig hefyd; tomen bridd a beili ar y bryn oedd y castell cyntaf, a godwyd yn ôl pob tebyg i Richard fitz Pons, a gafodd arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116; collwyd ef dro ar ôl tro i arglwyddi Deheubarth er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62; ni ddaliodd y Saeson ef yn sicr hyd 1277, a chipiodd Llywelyn ap Gruffudd ef am gyfnod byr yn 1282; John Giffard a gododd y castell carreg presennol yn ôl pob tebyg; ymwelodd Harri IV yn 1400 a bu Owain Glyndŵr yn gwarchae arno yn 1403; daw’r olion o ddiwedd y 13eg ganrif: tŵr mawr siâp D i’r gorllewin, rhan o borthdy â dau dŵr, tyred ffynnon i’r gogledd a darnau o lenfur; ar frigiad naturiol amlwg i’r de-ddwyrain o’r prif faes parcio. |
Castell y Cantref Bychan
Gwnaed y castell cyntaf drwy dorri twmpath naturiol yn gadarnle â beili bach, i’r Norman Richard fitz Pons yn fwyaf tebyg, a gafodd arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116.FfynonellauLlandovery Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 92751): castell mwnt a beili, a wnaed drwy dorri twmpath naturiol yn gadarnle a beili bach, efallai â chaeau pellach i’r gogledd lle safai mart gwartheg yn ddiweddarach; lefelwyd clawdd allanol i’r gorllewin yn 1967–68 ar gyfer maes parcio; mae muriau a thyrau cerrig helaeth yn aros ar y domen, gyda sylfeini hanner claddedig gorthwr cragen.Llandovery Castle, Llandovery (listed building 10965) ↗Cadw, cofnod adeilad rhestredig (Saesneg)Rhestredig Gradd II* fel olion sylweddol castell canoloesol, a heneb gofrestredig hefyd; tomen bridd a beili ar y bryn oedd y castell cyntaf, a godwyd yn ôl pob tebyg i Richard fitz Pons, a gafodd arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116; collwyd ef dro ar ôl tro i arglwyddi Deheubarth er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62; ni ddaliodd y Saeson ef yn sicr hyd 1277, a chipiodd Llywelyn ap Gruffudd ef am gyfnod byr yn 1282; John Giffard a gododd y castell carreg presennol yn ôl pob tebyg; ymwelodd Harri IV yn 1400 a bu Owain Glyndŵr yn gwarchae arno yn 1403; daw’r olion o ddiwedd y 13eg ganrif: tŵr mawr siâp D i’r gorllewin, rhan o borthdy â dau dŵr, tyred ffynnon i’r gogledd a darnau o lenfur; ar frigiad naturiol amlwg i’r de-ddwyrain o’r prif faes parcio.
Yn nwylo arglwyddi Deheubarth
Dro ar ôl tro cipiodd arglwyddi Deheubarth y castell, hyd yn oed wedi i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62, ac ni ddaliodd y Saeson ef yn sicr hyd 1277. Yn 1282 enillodd Llywelyn ap Gruffudd ef yn ôl am gyfnod.FfynonellauLlandovery Castle, Llandovery (listed building 10965) ↗Cadw, cofnod adeilad rhestredig (Saesneg)Rhestredig Gradd II* fel olion sylweddol castell canoloesol, a heneb gofrestredig hefyd; tomen bridd a beili ar y bryn oedd y castell cyntaf, a godwyd yn ôl pob tebyg i Richard fitz Pons, a gafodd arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116; collwyd ef dro ar ôl tro i arglwyddi Deheubarth er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62; ni ddaliodd y Saeson ef yn sicr hyd 1277, a chipiodd Llywelyn ap Gruffudd ef am gyfnod byr yn 1282; John Giffard a gododd y castell carreg presennol yn ôl pob tebyg; ymwelodd Harri IV yn 1400 a bu Owain Glyndŵr yn gwarchae arno yn 1403; daw’r olion o ddiwedd y 13eg ganrif: tŵr mawr siâp D i’r gorllewin, rhan o borthdy â dau dŵr, tyred ffynnon i’r gogledd a darnau o lenfur; ar frigiad naturiol amlwg i’r de-ddwyrain o’r prif faes parcio.Llandovery Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Llanymddyfri, castell adfeiliedig ar fryncyn yn nhref Llanymddyfri, rhestredig Gradd II*; cafodd y marchog Normanaidd Richard Fitz Pons arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116 ac yn ôl pob tebyg dechreuodd gastell mwnt a beili y flwyddyn honno; collwyd ef dro ar ôl tro i dywysogion Deheubarth dros sawl cenhedlaeth, ac er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62 cipiodd y Cymry ef serch hynny; cymerodd y Saeson ef yn 1277 ac enillodd lluoedd Cymreig dan Lywelyn ap Gruffudd ef yn ôl am gyfnod tua phum mlynedd yn ddiweddarach; ailgododd John Giffard ef mewn carreg yn ôl pob tebyg; aeth i deulu Audley yn 1299 ac yn ddiweddarach i deulu Touchet; daeth Harri IV yn 1400, a bu gwarchae arno yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr yn 1403; tŵr mawr siâp D ar yr ochr orllewinol, porthdy dau dŵr ar y gogledd gyda thŵr ffynnon, ac olion y llenfur o gwmpas ffos a lenwyd.
Y castell carreg
Daw’r muriau sy’n sefyll heddiw o ddiwedd y 13eg ganrif, a godwyd gan John Giffard yn ôl pob tebyg: tŵr mawr siâp D i’r gorllewin, rhan o borthdy dau dŵr, tyred ffynnon i’r gogledd a darnau o lenfur o gwmpas y domen.FfynonellauLlandovery Castle, Llandovery (listed building 10965) ↗Cadw, cofnod adeilad rhestredig (Saesneg)Rhestredig Gradd II* fel olion sylweddol castell canoloesol, a heneb gofrestredig hefyd; tomen bridd a beili ar y bryn oedd y castell cyntaf, a godwyd yn ôl pob tebyg i Richard fitz Pons, a gafodd arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116; collwyd ef dro ar ôl tro i arglwyddi Deheubarth er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62; ni ddaliodd y Saeson ef yn sicr hyd 1277, a chipiodd Llywelyn ap Gruffudd ef am gyfnod byr yn 1282; John Giffard a gododd y castell carreg presennol yn ôl pob tebyg; ymwelodd Harri IV yn 1400 a bu Owain Glyndŵr yn gwarchae arno yn 1403; daw’r olion o ddiwedd y 13eg ganrif: tŵr mawr siâp D i’r gorllewin, rhan o borthdy â dau dŵr, tyred ffynnon i’r gogledd a darnau o lenfur; ar frigiad naturiol amlwg i’r de-ddwyrain o’r prif faes parcio.Llandovery Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Llanymddyfri, castell adfeiliedig ar fryncyn yn nhref Llanymddyfri, rhestredig Gradd II*; cafodd y marchog Normanaidd Richard Fitz Pons arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116 ac yn ôl pob tebyg dechreuodd gastell mwnt a beili y flwyddyn honno; collwyd ef dro ar ôl tro i dywysogion Deheubarth dros sawl cenhedlaeth, ac er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62 cipiodd y Cymry ef serch hynny; cymerodd y Saeson ef yn 1277 ac enillodd lluoedd Cymreig dan Lywelyn ap Gruffudd ef yn ôl am gyfnod tua phum mlynedd yn ddiweddarach; ailgododd John Giffard ef mewn carreg yn ôl pob tebyg; aeth i deulu Audley yn 1299 ac yn ddiweddarach i deulu Touchet; daeth Harri IV yn 1400, a bu gwarchae arno yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr yn 1403; tŵr mawr siâp D ar yr ochr orllewinol, porthdy dau dŵr ar y gogledd gyda thŵr ffynnon, ac olion y llenfur o gwmpas ffos a lenwyd.
Llywelyn o Gaeo
Yn 1401 arweiniodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan, tirfeddiannwr hael o Gaeo yr oedd ei ddau fab ym myddin Owain, fyddin y brenin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, er mwyn i Owain ddianc i Wynedd. Am hyn, rhoddodd Harri IV ef i farwolaeth o flaen porth y castell ar 9 Hydref 1401.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wicipedia CymraegSgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin (1341? hyd 9 Hydref 1401), un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig a chwiliai am Owain Glyn Dŵr yn 1401, a chynorthwyodd y twyll Owain i ddianc; fel cosb gorchmynnodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref yr un flwyddyn; codwyd cerflun i’w goffáu ger Castell Llanymddyfri.
Dewisodd angau o’i fodd yn hytrach na brad.
Adda o Frynbuga, am Lywelyn ap Gruffudd FychanFfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo (tua 1341 hyd 1401), tirfeddiannwr cyfoethog o Sir Gaerfyrddin a roddwyd i farwolaeth yn Llanymddyfri gan Harri IV am gefnogi Owain Glyndŵr; geilw Adda o Frynbuga ef yn uchelwr hael a ddefnyddiai un pib ar bymtheg o win y flwyddyn yn ei dŷ, yn groesawydd hael; yn 1401 arweiniodd fyddin araf Lloegr a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy fryniau Deheubarth, a alluogodd Owain i ddianc i Wynedd; roedd ei ddau fab, Gwilym a Morgan, gyda byddin Owain; rhoddwyd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; dywed Adda iddo ‘ddewis marw o’i fodd yn hytrach na bradychu’; roedd ei dad Gruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm, yn gwnstabl Caeo yn 1359; ei fam oedd Jonnett, merch Gruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn; enwa Lewys Dwnn ei wraig fel Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, y priododd un ohonynt ag Alys ferch Glyndŵr; dywed Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’, ac olrheinia’r teulu at Selyf, Brenin Dyfed; dywed Edward Lhuyd fod ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn byw yn Neuadd Fawr, Cilycwm, gyda’r arwyddair uwch ei ddrws ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’; dechreuodd ymgyrch yn 1998 am gofeb, a saif y cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg gan Toby a Gideon Petersen, helm wag, clogyn ac arfwisg ar garreg o Gaeo, yn Llanymddyfri, ‘neb dewr’ sy’n sefyll dros bawb.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.
Owain wrth y pyrth
Ddwy flynedd yn ddiweddarach, ym mis Gorffennaf 1403, bu Owain Glyndŵr yn gwarchae ar y castell cyn gorymdeithio â’i fyddin i lawr dyffryn Tywi, lle syrthiodd castell ar ôl castell iddo.FfynonellauLlandovery Castle, Llandovery (listed building 10965) ↗Cadw, cofnod adeilad rhestredig (Saesneg)Rhestredig Gradd II* fel olion sylweddol castell canoloesol, a heneb gofrestredig hefyd; tomen bridd a beili ar y bryn oedd y castell cyntaf, a godwyd yn ôl pob tebyg i Richard fitz Pons, a gafodd arglwyddiaeth y Cantref Bychan yn 1116; collwyd ef dro ar ôl tro i arglwyddi Deheubarth er i Harri II wario’n drwm arno yn 1159–62; ni ddaliodd y Saeson ef yn sicr hyd 1277, a chipiodd Llywelyn ap Gruffudd ef am gyfnod byr yn 1282; John Giffard a gododd y castell carreg presennol yn ôl pob tebyg; ymwelodd Harri IV yn 1400 a bu Owain Glyndŵr yn gwarchae arno yn 1403; daw’r olion o ddiwedd y 13eg ganrif: tŵr mawr siâp D i’r gorllewin, rhan o borthdy â dau dŵr, tyred ffynnon i’r gogledd a darnau o lenfur; ar frigiad naturiol amlwg i’r de-ddwyrain o’r prif faes parcio.Owain Glyndŵr timeline: 1403 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)3 Gorffennaf 1403: wedi gwarchae ar gastell Llanymddyfri, symudodd byddin Owain i lawr dyffryn Tywi; yn Llandeilo Fawr ymunodd â Henry Dwn, a oedd wedi ymosod ar Ddinefwr; ar 5 Gorffennaf ymosododd ef ac 800 o wŷr ar Garreg Cennen; ym mis Gorffennaf cymerodd Ddryslwyn, Llansteffan a Chastellnewydd Emlyn, a Chaerfyrddin ar 6 Gorffennaf; ar 8 Gorffennaf ymwelodd â Hopcyn ap Tomas ab Einion, ‘meistr ar y Brut’; erbyn Rhagfyr 1403 daliai bron y cyfan o Gymru.
Y cerflun a’r Hen Ficer
Saif cerflun Toby a Gideon Petersen o Lywelyn, helm wag, clogyn ac arfwisg, ger y castell ar sylfaen o garreg a ddygwyd o Gaeo. Llanymddyfri hefyd yw tref Rhys Prichard, yr Hen Ficer, ficer yma o 1602, y daeth ei fri mwyaf o’i benillion, Canwyll y Cymry.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wicipedia CymraegSgwïer o Gaeo, Sir Gaerfyrddin (1341? hyd 9 Hydref 1401), un o arweinwyr lleol Gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y Deheubarth; cynlluniodd fagl i dwyllo lluoedd Seisnig a chwiliai am Owain Glyn Dŵr yn 1401, a chynorthwyodd y twyll Owain i ddianc; fel cosb gorchmynnodd Harri IV iddo gael ei ddienyddio yn Llanymddyfri ym mis Hydref yr un flwyddyn; codwyd cerflun i’w goffáu ger Castell Llanymddyfri.Rhys Prichard ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Rhys Prichard (1579–1644) yn Llanymddyfri, bu’n ficer Llanymddyfri ac fe’i gwnaed yn ganghellor Tyddewi yn 1626; daeth ei fri mwyaf o’i gerddi crefyddol fel Canwyll y Cymry.Prichard, Rhys (‘Yr Hen Ficer’; 1579? – 1644), cleric and poet ↗David Gwenallt Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, yn ôl pob tebyg; yn ysgol ramadeg Caerfyrddin, a sefydlwyd gan y Frenhines Elisabeth yn 1576, y cafodd ei addysg gynnar mae’n debyg; aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, tua deunaw oed; ordeiniwyd yn offeiriad yn Witham, Essex, ar 26 Ebrill 1602, B.A. y Mehefin hwnnw, ac ar 6 Awst cafodd fywoliaeth Llanymddyfri, ym mhlwyf Llandingad gyda chapel anwes yn Llanfair-ar-y-bryn; gwnaeth y brenin ef yn rheithor Llanedi yn 1613, a daeth yn gaplan i Robert, iarll Essex; prebendari Coleg Crist, Aberhonddu, yn 1614; canghellor Tyddewi ar 14 Medi 1626 ac yna’n ganon, gyda bywoliaeth Llawhaden; bu farw tua Rhagfyr 1644; priododd merch ei fab Samuel â mab yr Esgob Roger Mainwaring; argraffwyd ei waith gyntaf gan Stephen Hughes yn 1658 neu cyn hynny, eto yn 1659 a 1660, gyda phedwaredd ran yn 1672, ac yn 1681 cyhoeddodd Hughes yr argraffiad cyflawn, Canwyll y Cymry.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


