Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1747–1826
Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Emynau, ysgolheigion a’r Eisteddfod →

Ystyr yr enw
Iolo Morganwg: Iolo o Forgannwg (ffurf anwes ar Iorwerth yw Iolo)
Iolo Morganwg
Ganed Edward Williams yn 1747 ym Mhennon ym Mro Morgannwg a’i fagu yn Nhrefflemin, lle dilynodd grefft ei dad fel saer maen. Ni fu erioed mewn ysgol. Ei fam a’i dysgodd i ddarllen, beirdd blaenau Morgannwg a ddysgodd y mesurau caeth iddo, a chymerodd yr enw barddol y mae Cymru’n ei adnabod wrtho: Iolo Morganwg.
Cerddodd ar hyd a lled Cymru, ac i Lundain ac yn ôl, yn chwilio ffermdai a phlastai am hen lawysgrifau a’u copïo â’i law ei hun. Mae llawer iawn o farddoniaeth a dysg Gymraeg yn hysbys heddiw am i Iolo ei darganfod, ei chopïo a’i chadw. Gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe golygodd The Myvyrian Archaiology of Wales (1801–07), y casgliad mawr printiedig cyntaf o lenyddiaeth gynnar y genedl. Mae ei bapurau ei hun, filoedd lawer o dudalennau, ymhlith trysorau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
Ar 21 Mehefin 1792, ar Fryn y Briallu yn Llundain, cynhaliodd Orsedd gyntaf Beirdd Ynys Prydain, o fewn cylch o feini, dan yr arwyddair ‘Y Gwir yn erbyn y Byd’. Yn 1819, yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, cysylltodd yr Orsedd â’r eisteddfod. Cyhoeddwyd pob Eisteddfod Genedlaethol byth er hynny, a choronwyd ei beirdd, drwy ei seremoni ef, dan ei Nod Cyfrin. Rhoddodd i Gymru ei phasiant cenedlaethol mwyaf.
Gŵr o egwyddor oedd Iolo. Undodwr ydoedd a helpodd i sefydlu cymdeithas yr enwad yn y de, ac ysgrifennodd gannoedd o emynau. Casâi gaethwasiaeth: yn ei siop yn y Bont-faen ni werthai ond siwgr a dyfwyd gan lafur rhydd, ac ni chymerai ddim o ystadau ei frodyr yn Jamaica. Safodd dros ryddid, dros y gweithwyr a thros urddas y Gymraeg pan nad oedd llawer yn gwneud. Yn anad dim credai fod Cymru’n genedl ag iddi orffennol mawr a hawl i’w sefydliadau ei hun: llyfrgell, academi, llais. Cymru’r Eisteddfod, yr Orsedd a’r Llyfrgell Genedlaethol yw, i raddau helaeth, y Gymru a ddychmygodd Iolo.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Erthygl · 32 munPum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Erthygl · 17 munYsgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
Erthygl · 15 munBrut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 11 munBrython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.
Erthygl · 11 munCawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.
Erthygl · 10 munYsgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
Erthygl · 11 munY gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.
Erthygl · 16 munYsgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Erthygl · 12 munYn ôl traddodiad Cymru, yn 1170 hwyliodd mab i’r Brenin Owain Gwynedd tua’r gorllewin o’r Rhos a chanfod gwlad newydd, dair canrif cyn Columbus. Chwe chan mlynedd yn ddiweddarach aeth gŵr ifanc o’r Waunfawr i fyny afon Missouri i chwilio am ei bobl, yr Indiaid Cymreig.
Erthygl · 8 munDau ymchwilydd a gyfarfu yng Nghaerdydd ac a roddodd ddeugain mlynedd i hanes cynnar y Brythoniaid, ac i’r brenin y mae traddodiad Cymru yn ei adnabod fel Athrwys ap Meurig.
Erthygl · 12 munSaer maen o Fro Morgannwg na fu erioed mewn ysgol, ac a roddodd i Gymru Orsedd y Beirdd, llyfrgell o lawysgrifau a achubwyd, tair mil o emynau a llais yn erbyn caethwasiaeth.
Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.
Yr Orsedd gyntafYng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.
Yr Orsedd yn ymuno â’r EisteddfodCeidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf