Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1747–1826

Iolo Morganwg

Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1747–1826 (wedi’i gofnodi) Edward Williams Oes yr Adfywiad Beirdd ac awduron
★ Y Cymro cyntaf Cynhaliodd Orsedd gyntaf y Beirdd, 1792
Print o Iolo Morganwg (Edward Williams) yn eistedd gyda llawysgrif, gan Elijah Waring
Print o Iolo Morganwg (Edward Williams) yn eistedd gyda llawysgrif, gan Elijah Waring · Llun: Elijah Waring, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Iolo Morganwg: Iolo o Forgannwg (ffurf anwes ar Iorwerth yw Iolo)

Iolo Morganwg

  • Iolo ei enw ei hun
  • Morganwg Morgannwg, ei fro

Ganed Edward Williams yn 1747 ym Mhennon ym Mro Morgannwg a’i fagu yn Nhrefflemin, lle dilynodd grefft ei dad fel saer maen. Ni fu erioed mewn ysgol. Ei fam a’i dysgodd i ddarllen, beirdd blaenau Morgannwg a ddysgodd y mesurau caeth iddo, a chymerodd yr enw barddol y mae Cymru’n ei adnabod wrtho: Iolo Morganwg.

Cerddodd ar hyd a lled Cymru, ac i Lundain ac yn ôl, yn chwilio ffermdai a phlastai am hen lawysgrifau a’u copïo â’i law ei hun. Mae llawer iawn o farddoniaeth a dysg Gymraeg yn hysbys heddiw am i Iolo ei darganfod, ei chopïo a’i chadw. Gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe golygodd The Myvyrian Archaiology of Wales (1801–07), y casgliad mawr printiedig cyntaf o lenyddiaeth gynnar y genedl. Mae ei bapurau ei hun, filoedd lawer o dudalennau, ymhlith trysorau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Ar 21 Mehefin 1792, ar Fryn y Briallu yn Llundain, cynhaliodd Orsedd gyntaf Beirdd Ynys Prydain, o fewn cylch o feini, dan yr arwyddair ‘Y Gwir yn erbyn y Byd’. Yn 1819, yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, cysylltodd yr Orsedd â’r eisteddfod. Cyhoeddwyd pob Eisteddfod Genedlaethol byth er hynny, a choronwyd ei beirdd, drwy ei seremoni ef, dan ei Nod Cyfrin. Rhoddodd i Gymru ei phasiant cenedlaethol mwyaf.

Gŵr o egwyddor oedd Iolo. Undodwr ydoedd a helpodd i sefydlu cymdeithas yr enwad yn y de, ac ysgrifennodd gannoedd o emynau. Casâi gaethwasiaeth: yn ei siop yn y Bont-faen ni werthai ond siwgr a dyfwyd gan lafur rhydd, ac ni chymerai ddim o ystadau ei frodyr yn Jamaica. Safodd dros ryddid, dros y gweithwyr a thros urddas y Gymraeg pan nad oedd llawer yn gwneud. Yn anad dim credai fod Cymru’n genedl ag iddi orffennol mawr a hawl i’w sefydliadau ei hun: llyfrgell, academi, llais. Cymru’r Eisteddfod, yr Orsedd a’r Llyfrgell Genedlaethol yw, i raddau helaeth, y Gymru a ddychmygodd Iolo.

Y stori lawn

Erthygl · 32 mun

Meini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr

Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.

Erthygl · 17 mun

Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu

Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.

Erthygl · 15 mun

Y Brutiau: croniclau Cymru

Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.

Erthygl · 11 mun

Padrig Sant, y Brython o Gymru

Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.

Erthygl · 11 mun

Bendigeidfran

Cawr-frenin Ynys y Cedyrn, a orweddodd yn bont i’w fyddin ac y gwarchododd ei ben Brydain o’r Gwynfryn yn Llundain. A thraddodiad Cymru iddo ddod â ffydd Crist adref o Rufain, a dyna pam y’i gelwir yn Fendigaid.

Erthygl · 10 mun

Y Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain

Ysgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.

Erthygl · 11 mun

Joseff o Arimathea yn dod i Brydain

Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.

Erthygl · 16 mun

Cristnogion cyntaf Prydain

Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.

Erthygl · 12 mun

Mordaith y Tywysog Madog i America, a’r Indiaid Cymreig

Yn ôl traddodiad Cymru, yn 1170 hwyliodd mab i’r Brenin Owain Gwynedd tua’r gorllewin o’r Rhos a chanfod gwlad newydd, dair canrif cyn Columbus. Chwe chan mlynedd yn ddiweddarach aeth gŵr ifanc o’r Waunfawr i fyny afon Missouri i chwilio am ei bobl, yr Indiaid Cymreig.

Erthygl · 8 mun

Alan Wilson a Baram Blackett, y dynion a aeth i chwilio am Arthur

Dau ymchwilydd a gyfarfu yng Nghaerdydd ac a roddodd ddeugain mlynedd i hanes cynnar y Brythoniaid, ac i’r brenin y mae traddodiad Cymru yn ei adnabod fel Athrwys ap Meurig.

Erthygl · 12 mun

Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid

Saer maen o Fro Morgannwg na fu erioed mewn ysgol, ac a roddodd i Gymru Orsedd y Beirdd, llyfrgell o lawysgrifau a achubwyd, tair mil o emynau a llais yn erbyn caethwasiaeth.

Ar y llinell amser

  1. Yr Orsedd gyntaf

    Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

    Yr Orsedd gyntaf
  2. Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod

    Yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, mae Iolo Morganwg yn dod â Gorsedd y Beirdd i mewn i’r eisteddfod, lle bu byth er hynny.

    Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf